manumissio
manumissio, a setting free, manumission
- the freeing of a slave, manumission. It was effected either per censum (when the person to be freed was registered in the census), or per testamentum, or per vindictam (v. vindicta, and Cic. Top. 2, 10); in these three cases it was called justa manumissio. A fourth mode, which, however, was less valid, consisted in pronouncing the slave free before (five) friends, or inviting him to table, or by letter, Cic. Cael. 29, 69; Gai. Inst. 1, 17; Plin. Ep. 7, 16, 4; Val. Max. 2, 6, 7; Sen. Vit. Beat. 24, 3.—
- II Transf., a remission of punishment, pardon, Sen. Clem. 1, 3, 1.
~o, eo quod manu mitterentur
si quis de servitute redeat in liberum, in testem ~onis cum testibus redditionis domino suo xxx den. reddat, sc. pretium corii sui, in signum, quod eo dignus sit in aeternum(
nam et libertum petam non traditum aut possessum. alioquin, quid fiet, si statim post ~onem se contendat ingenuum?
quanti censenda est libertatis donatio, quam manumissus Vindecius ‥ assecutus est? si respondeas Vindecium ~one dignissimum, ‥ quid de servis laceratissime opinionis pronunciabis?
est ‥ ~o datio libertatis, id est detectio
jus patronatus quod acquiritur ex ~one proprii servi
manumicio nativorum
est libertatis datio, nam quandiu quis in servitute est, manui et potestati sui domini suppositus est. Et cum manumissus fuerit, ipse est a manu et potestate domini sui liberatus.Adde Littletonem sect. 204. Hinc formula,
Per manum liberum dimittere, in Lege Bajw. tit. 4.
Liberum dimittere, tit. 7. § 11 :
Per manum propriam seu per alienam liberum dimittere,in Lege Ripuar. tit. 57. § 1.
Manum super servum mittere, tit. 58. § 8. Bractono vero lib. 1. cap. 5. num. 8. manumissio,
est datio libertatis, i. de tertio secundum quosdam, quia libertas quæ est de jure naturali, per jus gentium auferri non potuit, licet per jus gentium fuit obfuscata.
directa, alia
conditionalis.
Quicunque libertatem a dominis suis ita percipiunt, ut nullum sibimet in eis obsequium Patronus retentet : isti si sine crimine capitali sunt, ad Clericatus ordinem suscipiantur, quia directa Manumissione absoluti esse noscuntur. Qui vero retento obsequio manumissi sunt, pro eo quod adhuc a patrono servituti tenentur obnoxii, nullatenus sunt ad Ecclesiasticum ordinem promovendi, ne, quando voluerint eorum domini, fiant ex Clericis servi.Adde Capitulare Attonis Episc. cap. 62.
Libertas directa, in leg. un. Cod. Th. de Manumiss. (4, 7.) Dicitur etiam
perfecta et absoluta ingenuitas, in Charta Ludovici Pii laudata in v.
Ingenuitas.
Te illum aut illum ex familia nostra a præsente die ab omni vinculo servitutis absolvimus, ita ut deinceps tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus, vitam ducas ingenuam, et nulli hæredum aut prohæredum nostrorum, vel cuicunque servitium, nec libertinitatis obsequium debeas, nisi soli Deo, cui omnia subjecta sunt : peculiari concesso, quod habes, aut deinceps elaborare poteris.Adde Formulas vett. Bignonii cap. 13. Formulas secundum legem Rom. cap. 12. et alias apud Vadianum lib. 2. de Colleg. et Monast. German. pag. 74. 83. Goldastum in Chartis Alaman. cap. 7. 8. et Rollandinum in Arte Notariæ cap. 7. rubr. 4.
directæpotissimus effectus erat libertas data manumisso eundi quo vellet, quæ variis formulis concipitur. Plautus in Menæchmis :
Liber esto, atque abito quo voles.In Lege Burgund. tit. 57 :
Ut habeat licentiam quo voluerit discedendi.In Lege Ripuar. tit. 61 :
Si quis servum suum libertum fecerit, et civem Romanum, portasque apertas conscripserit, etc.
Et subiciuntur cives Romanas portas apertas libera potestate eant pergant partem, quam se elegerint,in chart. ann. 784. apud Neug. Cod. Dipl. Alem. num. 88. tom. 1. pag. 81. Vide Brisson. de Formul. lib. 8. pag. 827.
Qui servum suum liberat in Ecclesia,In Formulis veterib. Bignonii cap. 6 :et mercato, comitatu vel hundredo coram testibus, et palam faciat, et liberas ei vias conscribat apertas, et lanceam et gladium, vel quæ liberorum arma sunt, in manibus ei ponat.
Ut eat ubique, et quam voluerit partem pergat, tanquam si ab ingenuis parentibus fuisset natus.In Testamento Billongi Episc. Veronensis anni 850. apud Ughellum :
Ut ambulandi liberam habeat licentiam.In Lege Longob. lib. 2. tit. 35. § 1.
De quatuor viis ubi volueris ambulare, liberam habeas potestatem.Vetus Charta manumissionis :
Ut post hunc diem in 4. angulis terræ licentiam et potestatem habeat faciendi qualemcunque seniorem eligere voluerit in omnibus, et sibi ambulet, et sibi vivat, de libera et absoluta maneat omnibus diebus vitæ suæ.In manumissione Burgensium Burgi S. Germani de Pratis ann. 1250 :
Et omnimodam servitutem quam habebamus, vel habere poteramus, in dictis hominibus, et eorum hæredibus quantum ad personas et corpora ipsorum ubicunque de cætero se transferre voluerint, totaliter et in perpetuum remittimus,... ac perpetuæ libertati donamus.Sane, ut est apud Nicolaum I. PP. in Responsis ad Bulgar. cap. 20 :
Liber non est, si quis de patria sua non audet exire.Vide Cujacium lib. 14. observat. cap. 27.
Postea prior claustralis accipiat canonicum(novitium) et faciat ei fieri signum sanctæ crucis, tenendo eum et tangendo eum de manu super caput, vertendo eum per quatuor partes, inclinando caput versus terram in signum humilitatis et obedientiæ. Deinde ducatur ad tondendum caput tonsura regulari, ut moris est.
Quoniam omnis potestas a Deo est, et qui potestati resistit, ordinationi Dei resistit, qui summa et mirabili dispensatione Reges et Duces, cæterasque potestates in terra constituit, ut minor majori, ut consequens erat, serviret potestati ; et inter eos, quosdam dominos, alios servos esse voluit, ita tantum ut et Deum Domini, et servi Dominos venerarentur et amarent, juxta illud Apostoli, Servi obedite dominis carnalibus cum timore et tremore ; et ad dominos, Domini quod justum est et æquum est, servis præstate, minas remittite, quia et vos dominum habetis in cœlo : si et vobis et illis dominatur, quicunque ipse, qui Rex et dominus omnium est, forma et speculum totius boni, jugum servitutis pro nobis subire dignatus est, quatenus nos a Legis maledicto et servitute diabolica liberaret, et suæ ineffabilis libertatis participes efficeret. Idcirco ego pro redemptione animæ meæ et pro æternæ beatitudinis retributione, hunc servum mei juris W. et omnem fructum ejus ab omni servitutis ejus jugo absolvo, ut ab hodierna die et deinceps securus, et suæ potestatis existat, eat quocumque voluerit, portas habens apertas, et nulli servitutis obsequium, nisi soli Deo, pro cujus amore ipsum manumitto, debeat, etc.
Piissimusdominus noster Jesus Christus salutem humani generis paterno amore desiderans inter alia præcepta, quæ fidelibus suis dedit ut æternæ vitæ gaudia possent adipisci, præcepit eis debitores suos a debitis illorum absolvere, quo ipsi ante summum judicem suorum commissorum veniam securi valeant expectare. Tantæ igitur auctoritatis præconio compulsa, dominæque Hugardis Comitissæ gratia precibusque animati, nos Canonici S. Laudi hunc fidelem nostrum Radulfum Ecclesiæ nostræ vinculo servitutis obnoxium, ab omni debito servilis conditionis, pro animabus nostris, Goffridique Comitis excellentissimi, qui potissimus Ecclesiæ nostræ fundator et ornator extitit, omniumque benefactorum nostrorum, absolvimus : ut deinceps, cum omni fructu suo, licentia liberali donatus, in quamlibet mundi partem eat, nec cuiquam successorum nostrorum eum ab arbitrio suo revocare liceat. Actum est Andegavi in Claustro S. Laudi 4. Kal. Octob. Anno ab Incarnat. Dom. 1112. Ind. 5. concurrente 1. Epacta 1. Luna 3. Paschali Papa sedem Apostolicam obtinente, Ludovico in Gallia regnante, Fulcone adolescente Consulatum Andegavensem regente, Raignaldo Episcopo Andegavensem Ecclesiam gubernante. Huic rei affuit Raignaldus Episcopus, et de Canonicis sancti Mauricii..... de laicis... præsentibus et videntibus istis testibus imposuimus nos Canonici S. Laudi manus nostras super caput Radulfi, ob favorem et confirmationem libertatis suæ, videlicet Radulfus Sacerdos, Rotaldus Sacerdos, etc.
Peculiari concesso quod habes, aut deinceps elaborare poteris, apud Marculfum lib. 2. form. 22.
Eat vias quadrati orbis, nemine reclamante, habere suum libere possideat et quid de eo voluerit sibi facere liceat.
Eximentes penitus eum et dimittentes nunc et imperpetuum a nostra potestate, manu, dominio et ab omni conditione servili et gravamine ac etiam operis et operarum impositione obsequialium, quæ consistunt in faciendo et in assurgendo, salutando et hujusmodi, quam earum quæ consistunt(in) non faciendo, ut puta non de vocando in jus manumissorem, venia non petita, et aliarum omnium, tam artificialium quam fabrilium, et revocatione in servitutem ob quamcumque ingratitudinem, et breviter ab omni jure patronatus, quocumque sit, illud sibi libere remittentes.
In usu siquidem quotidiano est, ut servi, etsi non optimæ, sed improbæ servitutis, Romana a dominis libertate donentur : in qua scilicet et proprietatem peculii capiunt, et jus testamenti consequuntur ita ut et viventes cui volunt res suas tradant, et morientes donatione transcribant.
Totam dicto capitulo absolvimus et in omnem libertatem, vitam, bladagium et Guil. Radulfi filium suum constituimus et inducimus, et tamquam Cives Romanos eos et suos pronunciamus.
Le Beuftom. 2. Dissert. pag. 92. non sine aliqua tamen conditione, ut videre est infra lin.
Singularis certe, pag. 254. col. 1. et in Mercur. Franc. ann. 1734. mens. Sept. pag. 1953.
directæeam quoque accensendam existimo quæ sub conditione census annui tantum concedebatur, cujus exemplum nobis profert Charta Alfonsi Comitis Pictav. ann. 1269. in Bibl. Colbert. :
Manumittimus et ab omni jugo servitutis absolvimus et quitamus ipsum et hæredes suos de corpore ex legitimo matrimonio procreatos et procreandos perpetuæ libertatis munere decorantes, bona ipsius tam mobilia quam immobilia de caselagio seu aliunde provenientia... possidenda pacifice et quiete in perpetuum relinquentes, volentes ut exinde faciant suam in perpetuum omnimodam voluntatem sub deverio sex denariorum Tholosanæ monetæ pro caselagio suo, nunc a nobis eidem concesso in feudum censuale.
directæopposita, ea erat, quæ sub conditione, vel retento servitio ac obsequio fiebat ; ita ut qui manumittebantur, non plenariam ac omnimodam libertatem consequerentur, ut Latini Juniani, et Dedititii apud Romanos, sed quodammodo obnoxii remanerent, eoque nomine veluti servi ad sacros Ordines non possent promoveri, ut est in Concilio Toletano IV. can. 73. laudato. Leo Ost. lib. 1. cap. 16 :
Servos autem suos et ancillas omnes libertati donavit : ita tamen ut essent sub ditione et tutela Monasterii, singulique singulas annuatim operas Monasterio ubi eis præciperetur, exercerent.Exstat apud Marculf. lib. 2. cap. 33. formula imperfectæ manumissionis, qua scilicet manumissor servo suo libertatem confert,
ea conditione, ut dum advixerit, sibi deserviat : post obitum vero suum, si sibi superstes fuerit, sit ingenuus, etc.Quæ fuit olim
dedititia libertas. Cap. vero 34. habetur alia formula, qua ita libertas datur, ut manumissus manumissoris sepulcrum
luminaribus annis singulis procuraret. Exstant præterea in Tabulario Fossatensi formulæ aliæ ejusmodi conditionalium manumissionum, ann. 1266. in hæc verba :
Manumittimus sub conditionibus insertis inferius, et de voluntate ipsorum ante manumissionem, non tamen causa onerandæ libertatis talia jura retinemus, etc.In alia vero Charta ann. 1270. ubi eadem verba habentur, hæc subduntur :
Item voluit dicta Isabellis suo et hæredum suorum futurorum nomine et expresse consensit in jure coram nobis, quod nec ipsa, nec heredes sui possint petere, habere vel tenere possessiones aliquas, sive aliqua bona jure proximitatis parentum vel consanguineorum suorum per emptionem, vel etiam quemcunque alium titulum sive modum, nec ex testamento vel ab intestato succedere, dummodo proximi illi sint, vel fuerint de conditione, et manu mortua ipsorum, etc.
Ego Guillermus de Curtiniaco notum facio universis præsentibus et futuris, quod pietatis intuitu et remissione peccatorum meorum manumisi Guillermum filium Roberti de la Curt, si clericuspermanserit, si autem dictus Guillermus clericus esse noluerit volo ut in pristinam redigatur servitutem.
Edelinam feminam nostram de corpore, videlicet de capitagio duarum chalongiarum,.... sub infrascriptis modis et conditionibus manumittimus per præsentes, videlicet quod de cætero, tanquam advocata vel procuratrix seu alio modo quocumque contra nos, successores nostros episcopos, vel ecclesiam nostram Laudunensem alicui alteri, publice vel occulte, consilium, auxilium, vel patrocinium aut juvamen dare ac etiam impertiri non possit.
de Conflansann. 1238. in Chartul. Campan. Cam. Comput. Paris. fol. 380. v° col. 1 :
Ego franchivi Robertum de Besil et hæredes ipsius de corpore Mariæ quondam uxoris suæ procreatos : ita quod dictus Robertus mihi serviet per unum mensem in anno, tanquam de libero feodo, vel alter sufficiens loco sui, si haberet essonium, per quod non posset mihi servire ; nec ipsum ultra dictum servitium possum cogere ad aliud servitium mihi faciendum.
Noverit posteritas quod dominus abbas Alvertus et Majoris monasterii fratres quemdam servum S. Martini, nomine Radulfum, liberum fecerunt et clericaverunt, tali ratione et convenientia, ut numquam se a Martini servitio ad alienos transiens auferat ; sed, sicut prius, omni famulatu monachis ejus subjiciatur. Quod si se subtraxerit, revocetur ut fugitivus et repetatur ut servus, ubicumque fuerit. Præterea ut caste se agat et pudicitiam tueatur. Et si ad ordines ecclesiasticos promotus fuerit, numquam ausu illicito mulieri societur turpi cupidine illectus et nefaria temeritate, sicut nonnulli, deceptus, qui publicis, fronte perdita, nuptiis contra jus fasque uxoribus sacrilegis, imo scelestioribus adulteris copulantur. Sin vero clericus solum manens uxorem duxerit, fructus ejus, si scilicet infantes habuerit, cum omni eorum deinceps progenie S. Martini sit servituti, qua pater eorum, antequam clericus fieret, astringebatur, addictus, etc.
homines de corporeet
de capite, vel
capitalesappellabant, qui et obsequia
de corpore suo, id est, operas et
corvatas, (unde nomen) et
censum de capiteseu
capitalequotannis exsolvere tenebantur, qui ita glebæ addicti erant, ut ab ea recedere iis non licitum esset, quemadmodum nec matrimonia
Nemo homines de capite in judicio reprobare ullatenus præsumat.Alia Caroli C. ex eod. Tabular. apud Beslium in Episcopis Pictav. pag. 33 :
Homines de capite contra liberos in omni placito testimonium ferre concedimus.
Libertus et liberta in nullis negotiis contra quemquam testimonium dicere permittantur, exceptis illis causis in quibus ingenuitas deesse dinoscitur, sicut præmissum est, et de servis.
servitutisnomenclatura vulgo donabant, quod nihil ferme haberet quod libertatis esset, imo pæne omnia quæ servitutis ; donec sensim aboleri cœpit, dominis ipsis seu pietate ac misericordia motis, vel ex ipso compendio, acceptis ab manumissis pecuniis, plenariam libertatem indulgentibus. Nam interdum singulatim ea conferebatur libertas, interdum subditis omnibus servitutis istius nexu devinctis. Utriusque manumissionis infinitæ propemodum exstant Chartæ, ac prioris quidem apud Doubletum in Histor. S. Dionysii Monast. pag. 907. Haræum in Castellanis Insulensib. pag. 181. 182. Locrium in Chronico Belgico pag. 128. 129. Buzelinum in Gallo-Flandr. pag. 55. 533. Duchesnium in Hist. Vergiacensi pag. 241. Guichenonum in Bibl. Sebusiana pag. 43. in Histor. Bressensi pag. 5. etc.
servos et ancillas quos homines de corpore,Extat ibidem alia anni 1206. qua Capitulum ejusdem Ecclesiæ ad 300. manumisit. Ludovicus Comes Blesensis et Clarimontis in Charta ann. 1197 :inquit, appellamus quicunque erant Aurelianis, et in suburbiis et vicis et villulis infra quintam leucam existentibus, eorumque filios filiasque ab omni servitutis jugo absolvit, et tanquam qui ingenui nati fuerant, vult permanere liberos.
Omnes homines Credulio manentes taliam mihi debentes et eorum hæredes, a talia, ablatione, impruntato, et roga coacta, de cætero penitus quitos et immunes esse concedo, statuens quod quicunque Credulio masuram habuerit, 5. solidos Parisiensium singulis annis persolvet, etc.Infra :
Similiter omnes Credulio manentes, qui de mea servili conditione erant, et eorum hæredes et teneuras ab omni jugo servitutis meæ penitus quito et absolvo. Quilibet si a villa recedere voluerit, liber et quietus recedat, etc.
cives de Autissiodoro tam in civitate, quam in suburbiis, et Burgo S. Gervasii manentes, et ipsorum hæredes, qui non erant de libera conditione, omnino et in perpetuum manumittit, et servitutis opprobrio postpositoProstant similes manumissionum generalium Chartæ Henrici II. Brabantiæ Ducis ann. 1247. pro vassallis suis, et Hugonis Castellani Gandensis ann. 1243. pro hominibus suis de Wasia, apud Miræum in Diplom. Belg. pag. 174. et 396. Alia Guillelmi Abbatis S. Dionysii ann. 1248. pro hominibus villarum ad idem Monasterium pertinentium apud Doubletum pag. 907. Alia denique Thomæ Abbat. S. Germani Paris. ann. 1250. pro Burgensib. S. Germani apud Brolium lib. 2. Histor. Parisiensis pag. 279. Caroli Comitis Vadensis 9. April. ann. 1311. pro servis ejusdem Comitatus in 47. Regesto Chartophylacii Regii ch. 118. et aliæ apud Thomasserium in Consuetudinibus Bituricensibus.et quittato, ipsos et hæredes ipsorum quotiescunque voluerint ab Autissiodoro recedant et libere, verumtamen suis ipsis rebus manentibus.
manumittendi homines nostros de creor,Idque mediante pecunia. Exstat simile Ludovici Hutini Diploma, quod ex primo Memorialium Cameræ Comput. Paris. volumine, f. 77. eruimus, hocque loco integrum describere operæ pretium existimamus :(sic, i. de corpore) et quascunque personas Bailliviæ jugo cujuslibet hominis conditionis astrictis, eosque ab servitutis onere liberandi, plenius et plene libertati donandi, ac concedendi eisdem vice et auctoritate nostra, quod possint esse Burgenses, et gaudere privilegiis, libertatibus, et franchisiis quibuscunque, quibus gaudent Burgenses alii regni nostri, usque ad certum numerum,..... concedendi quoque quibuslibet temporalibus fidelibus nostris, quod homines suos de corpore, vel personas alias sibi subjectas jugo cujuslibet servitutis manumittere valeant, et ab hujus servitutis onere, etc.
Loys par la grace de Dieu Roy de France et de Navarre, à nos amez et feaux Mestre Saince de Chaumont, et Mestre Nicole de Braye, salut et dilection. Comme selon le droit de nature chascun doie nestre franc, et par aucuns usages ou coustumes qui de Grande ancienneté ont esté entreduites et gardées jusques cy en nostre Royaume, et par avanture par le meffait de leurs predecesseurs mull de personne de nostre commun pueple soient encheus en lien de servitude et de diverses conditions qui moult nous desplet ; nous considerans que nostre Royaume est nommé le Royaume des Frans, et veillans que la chose en vérité soit accordant au nom, et que la condition des gens amende de nous en la venue de nostre nouvel Gouvernement par deliberation de nostre Grand Conseil avons ordonné et ordenons que generaument par tout nostre royaume de tant comme il puet apartenir à nous et à nos successeurs, teles servitudes soient ramenées à franchise, et de ceux qui de ourine ou ancienneté ou de nouvel par mariage ou par residence de lieux de serve condition sont encheus ou pourroient escheoir ou lien de servitude, franchise soit donnée obonnes et louables conditions, et pour ce especialment que notre commun pueple, qui par les Collecteurs, Sergens et autres Officiaus qui ou temps passé ont esté deputez seur le fait des Main-mortes et formariages, ne soient plus grevez ne domagiez pour ces choses, si comme il ont esté jusques-cy, laquele chose nous desplet. Et pour ce que les autres Seigneurs qui ont hommes de cors, pregnent exemple à nous de eus ramener à franchise : Nous qui de vostre leauté et approuvée discrétion nous fions tout à plain, vous commettons et mandons par la teneur de ces Lettres, que vous aliez en la Baillie de Senlis et és ressors d'icelle et à tous les lieux, villes, Communautez et personnes singulieres, qui ladite franchise vous requerront, traitiez et accordez avec eux de certaines compositions par lesqueles souffisant recompensation nous soit faite des emolumens qui desdites servitutes pooient venir à nous et à nos successeurs, et à eux donnée de tant comme il puet toucher nous et nos successeurs, general et perpetuel franchise en la maniere que dessus est dit, et selon ce que plus plainement le vous avons dit, desclairé et commis de bouche, et nous prometons en bonne foy que nous pour nous et nos successeurs ratifierons, et aprouverons, tendrons et ferons tenir et garder tout ce que vous ferez et accorderez sur les choses dessusdites, et les lettres que vous donrrez seur vos traitiez, compositions et accors de franchise à villes, communautez, lieux ou personnes singulieres, nsus les agreons desorendroit, et leur en donrons les nostres ; seur ce toutefois que nous en serons requis. Et donnons en mandement à tous nos Justiciers et subgets, que en toutes ces choses il obeissent à vous, et entendent diligemment. Donné à Paris le tiers jour de Juillet l'an de grace 1315.
talliabilitatis et manus mortuæservitutibus absolvisse, Edicto mensis Novembris ann. 1552.
La Roine Blanche mere S. Loys, qui lors gouvernoit le Roiaume de France, oy dire que les Chanoines de N. D. de Paris avoient emprisonnez plusieurs hommes et femmes de corps qui ne leurs pouvoient paier leurs tailles, et avoient en la prison moult de mesaises. Parquoi la Roine qui ot grant pitié, fist rompre les prisons desdits Chanoines, et les fist deslivrer. Et pour ce que celle Roine avoit pitié des gens qui ainsi estoient serfs, ordonna en plusieurs lieux que les gens fussent affranchis, moiennant autres droits et seigneuries que les Seigneurs prendroient sur leurs hommes et femmes de corps, et le fist en partie pour la pitié qu'elle avoit de plusieurs belles filles à marier, que on laissoit à prendre pour leur servitude, et en estoient plusieurs gastées.
Nus Vavasors ne Gentyhom ne puet franchir son home de cors en nule maniere sans l'assentement au Baron ou du chief-Seigneur selon l'usage de la Cort laie.Scribit Justinus lib. 41. apud Parthos nulli servos manumittendi concessam fuisse facultatem.
plenamconcedit
potestatem de servis ecclesiæ emancipandis, et liberos faciendis consilio Capitali sui, seu irrequisito assensu vel consilio suo : et ita ut neque ipse neque successores sui nec quilibet Principum super eos aliquam reclamationem faciat, vel redemptionem proinde exigat.Eamdem facultatem indulsit Ludovicus VIII. Capitulo Aurelianensi, ut colligitur ex Chartis sequentibus, quas ex Schedis Peirescianis descripsimus :
Ludovicus D. G. Francor. Rex dilectis suis Decano et Capitulo Aurelianensi, salutem et dilectionem. Concedimus vobis quod manumittatis homines vestros de corpore, qui habitant in terra vestra Stampensi, vel qui tenent de ea ; et quod eis vel successoribus eorum et terræ vestræ imponatis onera et consuetudines, sicut convenerit inter vos et homines mememoratos, salvo jure nostro. Actum Senon. ann. Dom. 1224. mens. Jan. Ego Lebertus Decanus, et universum Capitulum Aurelianense omnibus in perpetuum. Noverint universi tam præsentes quam futuri quod omnes homines nostri de corpore, tam masculi, quam feminæ qui habitant in terra nostra de Stampesio, et illi etiam qui de ea tenent, vel possident ubicunque commorantes, astrinxerunt se nobis per sacramentum a singulis sigillatim corporaliter præstitum et receptum, quod si servitutis opprobrium ab eis tolleremus, libertatis beneficium eis, et filiis suis, tam natis, quam nascituris, impendentes, quascunque redhibitiones, quæcunque onera eis et hæredibus ipsorum, et terræ nostræ vellemus imponere, ipsi gratanter reciperent, firmiter observarent, et in nullo contrairent. Nos igitur attendentes multimoda commoditatum genera tam nostris hominibus et eorum hæredibus, quam nobis etiam et Ecclesiæ ex hujusmodi concessione libertatis posse provenire, eis libertatem duximus concedendam, et tam ipsos quam uxores eorum, et filios tam natos, quam nascituros, ab omni servitutis jugo emancipantes, in perpetuum liberos concessimus permanere, cum impositione tamen redhibitionum et onerum, quæ sunt inferius annotata. Imprimis igitur ad extirpandum penitus de terra nostra de Stampesio constituta servitutis opprobrium, statuimus, ut nullus seu nulla conditionis servillis homo vel femina de cætero in ea domum, vineam, vel agrum valeat possidere, ut sic de terra illa in posterum præconio exaltetur libertatis, quæ huc usque humilis fuit, et depressa opprobrio servitutis. Nullus de Manumissis, vel eorum successoribus manens in terra nostra sine voluntate nostra Stampensem poterit intrare Communem. Quilibet in terra nostra manens, ad molendina nostra molere tenebitur, et alibi ei molere non licebit. Nullus poterit transmittere, vel transferre aliquomodo terram nostram in aliam personam, quæ non teneatur nobis omnino ad omnem redhibitionem, ad quam ipse teneretur. Volumus autem, et istud onus præcipue propter beneficium libertatis concessæ imponimus, ut de singulisIn Regesto Parlamenti signato B. fol. 40. inter Aresta Epiphaniæ ann. 1277 :xii. gerbis, quæ colligentur in terra nostra, vel etiam dexi. si plures non supererunt in campo numerandæ, unam gerbam habeamus a nobis numerandam, et eligendam per cultorem agri ad nostram grangiam deportandam, quæ appellabiturGerba libertatis . Circa campipartem tamen, et decimam, propter hoc nihil immutamus, sed salvum sit nihilominus nobis per omnia jus campipartis, et decimæ sicut ante. Simili autem modo per omnia duodecimam partem habebimus de bladis non ligatis. Per hæc autem quæ specialiter expressa sunt in hac libertatis Charta, in nullo alias juri nostro volumus præjudicium generari. Super cæteris enim redhibitionibus nostris, consuetudinibus, corveis, justitiis, talliis, et generaliter super alio quocunque jure nostro nil immutamus, sed volumus, quod ea omnia illibata et inconcussa in perpetuum maneant, exceptis tamen capitalibus quæ remittenda eis penitus duximus, et quitanda. Nomina autem hominum nostrorum quos manumisimus, etc. Actum ann. Dom.1224. mense Febr.
Dictum fuit quod Episcopus Catalaunensis manumittere non potest servientes suos, etiamsi Capitulum consentiat, sine voluntate Regis.
In nomine Dei Patris omnipotentis ejusque unigeniti Filii domini nostri, qui ad hoc incarnari voluit ut eos qui sub peccati jugo detinebantur in libertate filiorum adoptaret. Quatenus et ipse nobis nostra peccata relaxare dignetur, sub nostre jugo servitutis homines depressos relaxare decernimus. Ipse etenim dixit : « Dimitte et dimittetur vobis ;et Apostolus
Omnes enim vos fratres estis.Ergo, si fratres sumus, nullum ex fratribus quasi ex debito ad servicium cogere debemus. Et iterum ipsa veritas testatur :
Ne vocemini magistri.Igitur si arguit humane prelacionis arroganciam, multo magis dominacionis violenciam. Unde et nos ego Petrus et Gerbertus, tam competentibus testimoniis correcti, hos servos et ancillas, videlicet Jeraldum nomine, cum uxore et filiis et filiabus, et cum sorores ipsius Jeraldi Ildegarda et Ingelberga, cum filiis et filiabus eorum, ab omni jugo servitutis, cum omnibus rebus suis et cum liberis suis, si qui ab eis vel ab eas sunt procreandi, absolvimus : ita ut in quascumque mundi partes voluerint, liberaliter pergant, nec unquam alicui ex nostro jenere vel familia pro servili condicione respondeant. Facta carta ista in mense Octobrio, feria V, regnante domino et Franchorum rege Philippo.
Manumissio in Ecclesiainducta potissimum legitur a Constantino M. in leg. 1. Cod. de his qui in Ecclesia manumittuntur (1, 13.) :
Jam dudum placuit ut in Ecclesia Catholica libertatem domini suis famulis præstare possint, si sub aspectu plebis, adsistentibus Christianorum Antistitibus, id faciant, ut propter facti mememoriam vice actorum interponatur qualiscunque scriptura, in qua ipsi vice testium signent.Adde leg. unic. Cod. Th. eodem tit. (4, 7.) et Sozomen. lib. 1. cap. 9. S. Augustinus :
Servum tuum manumittendum ducis in Ecclesiam : recitatur libellus aut fit desiderii tui prosecutio. Dicis te servum tuum manumittere, quod tibi in omnibus servaverit fidem.Ubi observare licet dominum
libellumofferre,
Petitoriumvocat Ennodius Opusculo 8 :
Gerontium itaque, cujus a me comperta fides,... per præsens petitorium a Beatitudine vestra Romgnæ deprecor civitatis gaudere consortio, cujus ego absolutionis non tam largitor, quam testis existo.Vetus Inscriptio in Ecclesia S. Crucis Aurelianensi :
Ex beneficio sanctæ Crucis per Johannem Episcopum, et per Albertum sanctæ Crucis Casatum, factus est liber Lambertus teste hac sancta Ecclesia.Exstat in Tabulario Burguliensi Charta Theobaldi cognomento Pagani de Villanova, qua quemdam colibertum suum Lambertum nomine libertate donat, ubi hæc subduntur :
Et ut hoc perpetualiter inconvulsum permaneret, hanc chartam in publico Conventu astante et testante omni populo, in Ecclesia S. Christophori, die dominico, ante processionem, tam ego quam omnes qui tunc successores esse poterant, crucibus nostris firmavimus. Actum tempore Philippi Regis Francorum, et Wolfridi Parisiorum Episcopi, Milonis quoque ac Widonis fratris ejus, Magni Milonis de Monteleherici filiis, etc.
ad altare, vel
circa altare, ex Concilio Berghamstedensi ann. 697. cap. 9. Legibus Luithprandi tit. 109. § 4. Legib. Astulph. tit. 5. § 4. Lege Longob. lib. 2. tit. 18. § 3. tit. 34. § 3. 5. 8. 9.
Juxta altare, in Capitulari Bajw. ann. 788. cap. 6. Concil. Lemovic. ann. 1031. sess. 2 :
Denique semper fuit consuetudo, ut quicunque voluerint, sursum aut ante altare Redemptoris, aut ante corpus beati Martialis, servos suos libertati darent.Infra :
Hæc de baptismo satis sint : nunc de servorum libertate dicendum, quia hanc agere licitum est, vel apud sedem, vel ante corpus B. Martialis, vel ad quamcunque Ecclesiam domini elegerint coram testibus, vel ante corpus defuncti proximi, sicut sæpe per plures civitates fieri vidimus : ita sane ut hujus sedis nominativus Cancellarius libertatem scribat. Nam et apud regale palatium, vel in quocunque loco rex fuerit, coram Rege libertates legitimas fieri cernimus : immo Lex Salica continet, ut ubicunque servi dominus voluerit, potest servum relaxare.Willelmus Malmesbur. lib. 1. de Gest. Angl. pag. 33 :
Ipsa dedicationis die Regem captivum ad altare manumittens, libertate palpavit, memorabile clementiæ suæ spectaculum exhibens.Vide Probationes Hist. Guinens. pag. 61.
Ante cornu altaris. Formulæ veteres Bignonii cap. 8 :
Censeo te atque statuo ante sacri altaris cornu, in conspectu Sacerdotum et Clericorum, et populi adstantis a præsenti die et deinceps ab omni jugo servitutis humanæ absolutum fore, civemque Romanum appellari.Adde Formulas secundum Legem Rom. cap. 12. Charta Dadonis Episcopi Virdunensis :
Eo quod ex familia nostra fuit, dedimus ei libertatem receptam a cornu altaris canonice, et ordinavimus eum ad gradum Presbyterii.
Cives Romanifiebant ex leg. 2. Cod. de His, qui in Ecclesia manumittuntur :
Qui religiosa mente in Ecclesiæ suæ gremio servis suis meritam concesserint libertatem, eandem eo jure donasse videantur, quo civitasQuam quidem prærogativam his, qui in Ecclesia manumittebantur, adscribunt veteres Formulæ Bignonii cap. 56. quæ directæ et plenariæ manumissioni alias conveniebat ex cap. 8. et ex formulis secundum Legem Rom. cap. 12. et Formula 43. ex Baluzianis. Epistola Ludovici Pii Imp. ad Bernouvinum Chrysopolitanæ Ecclesiæ Archiep. data ann. Imperii 8. indict. 14 :Romana solennitatibus decursis dari consuevit.
Scribatur libellus perfectæ et absolutæ ingenuitatis, more quo hactenus hujuscemodi libelli scribi solent, civem Romanum libere potestatis continens : et in fine libelli tam eorum, qui in tua parochia sunt Sacerdotum, quam illorum quos dominus servi secum adduxerit testimonia.Exstat alia formula plenariæ Libertatis in Diurno Romano cap. 6. tit. 21. ex qua hæc duntaxat damus :
Cumulo libertatis largito ab omni servili fortuna et conditione liberum esse censemus, civemque Romanum solutum ab omni subjectionis noxa decernimus, nec aliud cunctis, nisi solam salutationem debere, ut perfecto absolutus jugo servili, ritu possis degere, quibus advixeris diebus, et more liberorum.
sub tuitione Ecclesiæ consistebant, ex dicto tit. 58. Legis Ripuar. § 1.
Igitur ego ille minimus servorum Dei famulus Ecclesiæ Senonicæ Archiepiscopus tanta Serenissimi Hludovici Augusti auctoritate, quæ senonis in arcibo Ecclesiæ episcopii servatur, fultus per hunc libellum manumissionis te fratrem nostrum, quem servilis conditio hactenus addictum tenuit inter hujus Ecclesiæ familiam, quia fratrum testimonio, inter quos enutritus es, dignus ad sacerdotalem honorem suscipiendum prædicaris, etc.Hinc est quod manumissionum Chartæ, ut mox dicetur, a Scriniario, Protonotario, vel Archidiacono conscribebantur, quia penes eos erat custodia scrinii vel archivi ecclesiæ, ubi conscriptæ reponebantur.
Episcopalibusaut
Ecclesiasticis gestis, ut apud S. Augustinum Serm. 50. de Diversis, et Serm. 53. ad Fratres in eremo. Tabulæ autem conscribebantur a Scriniario. Anastasius Bibl. in S. Julio PP. :
Hic constitutum fecit, ut... manumissiones Clerici in Ecclesia per Scrinarium sanctæ Sedis celebrarent.In Lege Ripuariorum tit. 38. § 1.
Archidiaconustabulas libertatis conscribere jubetur
secundum Legem Romanam, qua Ecclesia vivit. Apud CPolitanos Protonotarii Ecclesiæ officium præ cæteris erat
in Ecclesiaet
ad altarevetus diploma, quod hic damus ex Schedis Peirescianis :
Cum Christianissimus ac religiosissimus Imperator Ludovicus cælestis protectionis ope suffragante invictissimus Augustus sanctam matrem Ecclesiam ad meliora instantissime subveheret, hoc et inter cætera sanctæ devotionis suæ studia exhibuit, ut usus valde insolitus atque reprehensibilis, qui dignitatem ejus magna ex parte fuscare videbatur, ut quod scilicet servilis et originariæ conditionis personæ contra statuta Canonum sacris divinisque Mysteriis quatenus applicarentur, suæ auctoritatis præcepto ab ea pellerentur, et qualiter dehinc hujusmodi conditionis homines Ecclesiæ utilitati idonei reperti, nexu servitutis eriperentur, et ad hanc dignitatem promoverentur, una cum consensu Pontificum et Optimatum Imperii sui statuere procuravit : idipsum quoque veneranda proles ejusdem Imperatoris invictissimus Rex Carolus pari voto honorificentiæ S. Dei Ecclesiæ annuit. Igitur ego in Dei nomine Hugo misericordia Dei Abbas Ecclesiæ gloriossimi Confessoris Christi Aniani, juxta memorati piissimi Augusti præceptum, te Clericum nomine Raiginaldum, ex familia ejusdem sancti Aniani progeniem ducentem, hoc est, ex Apiariis villa, ante sanctum altare, et præsentiam fratrum S. Aniani, una cum collubentia eorumdem fratrum, et deprecatione Adalardi Archiepiscopi, qui jamdictam villam, Apiarias scilicet, in beneficium habet, a vinculo servitutis ob amorem Dei nostri, J. C. ad cujus militiam eligeris, publice absolvo, civemque Romanum instituo, ut abhinc Christo favente, in tuo jure et potestate consistens, ita vivas ingenuus, civisque Romanus, tanquam si a libertis ortus fuisses parentibus, et neque nobis, neque successoribus nostris quicquam noxialis debeas servitutis : sed sub integra, plenaque ingenuitate, quam propter sacri Ordinis dignitatem accipere mereris, tempore vitæ tuæ permaneas, quatenus catena servitutis, cui nascendo hactenus obnoxius extitisti, per hanc absolutionem ereptus, securius liberiusque divinæ potentiæ Domino adjuvante famulari valeas. Ut vero absolutionis hujus titulus pro reverendis cultibus venerabiliter celebratis firmum omni tempore obtineat vigorem, manu propria subter roboravimus, nobilissimoque S. Aniani Clero astipulante destinavimus. R. Hugo. V. Adalardus Epicopus. V. Varimundus. V. Cunno, etc.
In mano mito te Benzo persbiter da plebem sancti A..... ani, ut vadat tecum in ecclesia S. Bartholomei apostoli, traad te tribus vicibus circa altare ipsius ecclesiæ cum cereo apprehensum in manibus tuis et in manibus suis : deinde exite et ambulate in via quadrubio, ubi quatuor viæ se dividuntur, et date eam licentiam.Alia ann. 1107. ibid. col. 860 :
In plena et integra maneat libertate, sicut illi, qui in quadrivio in quartam manum traditi et amunth facti sunt, vel sicut illi, qui per manum sacerdotis circa sanctum altare ad liberos dimittendos deducti sunt.
chartam, vel
chartulam, quæ
ingenuitatisvulgo appellabatur, a qua
Chartulatidicti hac manumissionis specie manumissi, de qua agunt lex Alemannorum tit. 17. tit. 18. § 1. Capitulare 2. ann. 806. cap. 6. 7. Capit. ann. 813. cap. 8. Capitul. 3. cap. 2. 11. 12. Lex Longob. lib. 2. tit. 18. § 3. tit. 34. § 12.
chartulasmanumittebantur, plenariam non semper libertatem consequebantur, cum
conditionesdatæ libertati adderentur : seu servitia et operas interdum et censum pecuniarium sibi reservarent patroni, unde
conditionalesdicti passim.
Notum sit omnibus hominibus, quod cum domus Gaufridus Vindocinensis Abbas quendam servum suum Stephanum Popinellum nomine annuente Capitulo suo liberum fecisset, res illa Gaufrido Comiti Vindocinensi, qui Grisagonella cognominabatur, displicuit, et eidem Stephano cartam libertatis de capite eripuit. Quod cum domnus Abbas G. audisset, supradictum Comitem de hac re ad rationem misit, et quod Vindocinensis Abbas servos suos absque ullius licentia et consilio posset liberos facere rationabiliter, ostendit. Qua ille ratione convictus, cognovit se male fecisse, et de reliquo se nihil tale facturum promisit. Hoc viderunt domnus Goffridus Abba, Hamelinus Abba Belliloci, Goffridus Comes Vindocinensis, qui Grisagonella cognominatur, Raynaldus de Turre. Actum Vindocini anno ab Incarn. Dom. 1124. prima septimana Quadragesimæ feria quinta, et in crastino movit idem Comes ad S. Jacobum.
Hujus manumissionis testes sunt Ademius Nutricis et Burgundio de Calumpna, qui Chartam istam super caput Benedicti(manumissi) composuit, quando comes et soror ejus sua signa in ea fecerunt.
per chartam, (unde
Tabularii, dicti ejusmodi per tabulas liberi facti) apud S. Augustinum Epist. 50. Gregor. Turon. lib. 10. cap. 9. in Lege Ripuar. tit. 58. in Concilio Aurelianensi III. ann. 538. can. 26. etc. Ut et
Illos vero, quos de ratione Ecclesiæ pro singulis festivitatibus in Albis per Epistolas relaxavi, aut relaxavero, sicut Epistolæ eorum edocent, sub tuitione et defensione sanctæ Ecclesiæ rependeant.Supra :
Tam isti, quorum nomina hic continentur, vel quos postea de gente barbara comparavi, aut adhuc comparare potuero, tam pueri quam puellæ, qui a me empti cognoscuntur, et epistolas eis feci, et ipsi in integra ingenuitate perdurent, et hoc observent, quod et pluris eorum et totiEustathius lib. 10. de Ismeniæ et Ismenes amorib. pag. 336 :sub tuitione et defensione sancti Petri perseverent.
Ἐλευθερίαν σοι χαριζομένη ἐξ ἁδροῦ βαλαντίου, καὶ χειρὸς ταύτης ἐμῆς, ἣ τῆν ἐπιστολὴν ἐγχαράττει σοι, ϓσμίνην δὲ παιδίσκην ἐμὴν καὶ σὴν ἀδελφὴν ἐλευθερίαν ἔχειν ἐκ τούτου τοῦ γράμματος.Vide Festum in
Manumitti, et ibi Scaligerum, præter J. C. Habentur præterea aliæ passim manumissionum formulæ, cujusmodi est
Mancipiis, libertis, ingenuis, qui apud nos epistolas meruerint accipere, inspectas eorum ingenuitates, accolabus, cum merito eorum, vel omni re, peculiam tam majore, quam minore, etc.
Sciens ego P. me nunc habere et tenere ac a pluribus annis citra habuisse et etiam tenuisse quemdam servum sive sclavum meum, vocatum M. de partibus T. nunc christianum et unioni sanctæ christianitatis reductum, qui mihi, quamdiu ipsum tenui, fideliter et legualiter servivit, ac eum inveni in omnibus promptissimum et fidelem ; unde pietate motus volens et admodum cupiens ego dictus P. de mei certa scientia eum gratiose affranquimenti beneficio præmiare ac reducere Christianorum fidelium libertati, ob reverentiam illius, qui cartam cirografi humani generis proprio sanguine cancellavit, ipsum ideo M. servum sive sclavum meum prædictum post mortem meam et non ante, ex nunc prout ex tunc, et ex tunc prout ex nunc, manumitto, quitto, libero, absolvo perpetuo penitus et relaxo ab omni jugo et omni servitute, pro salute animæ meæ ac meorum peccatorum redemptione, ut francum, quitum et liberum esse volo, jubeo atque mando, ita quod a tempore mortis meæ inantea plenam et liberam potestatem et personam habeat legitimam, ac si esset de ventre libero procreatus, standi in judicio, emendi, vendendi, contrahendi, mutuandi, testandi, testificandi, uxorandi ac omnia et singula dicendi, faciendi et exercendi, tam in judicio quam extra, quæ quilibet Christianus et homo liber facere potest et debet.
Handrata.
Si quis velit servum suum liberum facere, tradet eum Vicecomiti per manum dextram in pleno Comitatu, quietum clamare debet a jugo servitutis suæ per Manumissionem, et ostendat ei liberas vias et portas, et tradat illi libera arma, scilicet lanceam et gladium, deinde liber homo efficitur.Vide Leges Henrici I. cap. 78.
Denariatuset
Denarialiscensebatur et appellabatur. Ea
servi ante Regem per denarium dimissimentio fit. Formul. vett. Bignonii cap. 46 :
Et postea ante domnum Regem jactante denario, secundum Legem Salicam te ingenuum dimisi.Vetus formula apud Pithœum :
Nos vero manu propria excutientes de manu supradicti N. denarium, vel nummum, vel argenteum, vel aureum, vel dragmam, vel sestertium, vel minam, etc.Exstat formula sequens ejusmodi Manumissionis per denarium in Tabulario S. Florentii Salmuriensis :
In nomine sanctæ et individuæ Trinitatis Odo gratia Dei Rex, notum sit omnibus fidelibus sanctæ Domini Ecclesiæ, præsentibus scilicet atque futuris, quia nos ob amorem Dei æternorumque remunerationem, perque deprecationem Rainonis Episcopi, servum juris nostri nomine Albertum astantem in conspectu nostro et fidelium procerumque nostrorum, manu propria, a manu ejus excutientes denarium secundum legem salicam libertum facimus, atque ab omni servitutis vinculo absolvimus. Ejus quoque absolutionem per hanc præsentem auctoritatem nostram confirmamus, et nostris futurisque temporibus firmiter atque inviolabiliter ratam eam esse volumus. Præcipientes ergo jubemus, ut sicut reliqui manumissi qui a Regibus antecessoribus nostris hoc modo noscuntur esse relaxati ingenui, ita deinceps jam nominatus Albertus per hoc nostrum præceptum solemniter in Domini nomine confirmatum nomine inquietante ; sed Deo auxiliante per se hæc nostræ mercedis relaxatio per omnia tempora inviolabiliter conservetur, annulo nostro subtersignari jussimus. Truannus notarius ad vicem Rollonis et recognovit et subscripsit. Dataiv. Idus Januarii anno ab Incarnatione Dominidccclxxxviii . anno secundo regnante Odone gloriosissimo Rege. Actum Aurelianis feliciter. Amen.
Cujus petitionem rationabilem prospicientes, imperiali dignitate nostra decrevimus, ut more prædecessorum Imperatorum ac Regum nostrorum, videlicet a manu ipsius Leuthardi denarius excutiatur, quatenus auctoritate imperiali nostra notum omnibus habeatur, ut a præsenti die, et in reliquum, idem Leuthardus semper et ubique omnibus locis liberali valeat uti propria potestate.
Quemdam proprium servum nostrum Johan nominatum in præsentia fidelium nostrorum per excussionem denarii de manu illius, juxta Legem Salicam, in eleemosynam nostram liberum dimisimus, etc.Charta Caroli Regis Burgundiæ filii Lotharii Imp. :
Servum juris nostri, nomine Anseleum, manu propria a manu illius excutientes denarium, secundum Legem Salicam, liberum cum omnibus, quæ habebat, vel quæ acquisierit, fecimus.Alias proferunt istiusmodi manumissionis
per denariumsecundum Legem Salicam formulas et Chartas Marculfus lib. 1. form. 22. Paradinus lib. 2. Histor. Lugdun. cap. 24. Bignonius ad Marculfum, Goldastus in Chartis Alemann. num. 6. et Wendelinus in Glossar. ad Legem Sal.
Si quis libertum suum per manum propriam, seu per alienam in præsentia Regis secundum Legem Ripuariam ingenuum dimiserit per denarium, etc.In alia apud Willelmum Hedam in Hegilbodo Trajectensi Episcopo, Francis etiam adscribitur :
Qui ejus contuitu famulam quandam, datis, ut Lex Salica docet, in commutatione duobus mancipiis prius, et postea secundum Legem Francorum denarium ejus excutiens, hoc modo servitutis vinculo liberavit, et donavit ingenuitate.Ad Salicam forte Legem referenda quæ de hacce specie manumissionis habet S. Audoenus in Vita S. Eligii lib. 1. cap. 10 :
Redemptos captivos protinus coram Rege statuens, jactatis ante eum denariis, cartas eis libertatis tribuebat.Adde Chartam ejusdem Eligii apud Mabillonium tom. 2. SS. Ord. S. Benedicti pag. 1091.
Denarialishominis, seu per denarium manumissi, ut
hæreditatem in sua generatione non haberet, antequam usque in tertiam generationem pervenisset :quod de Chartulario, seu manumisso
per chartulam, pariter obtinuit : uti statuitur in Lege Longob. lib. 2. tit. 34. § 11.
Quod si dominus ejusEt tit. seq. § 2 :(servi) eum ante Regem Denariatum facere voluerit, licentiam habeat.
Quod si Denarialem eum facere voluerit, licentiam habeat, et tunc 200. sol. solvat.Minime tamen poterant
Tabulariihac manumissionis forma libertate donari. Eadem Lex Ripuar. tit. 58. § 1 :
Nullus Tabularius denarium ante Regem præsumat jactare : quod si fecerit, 200. sol. culp. jud. et nihilominus ipse Tabularius et procreatio ejus Tabularii persistant, etc.Exacta istiusmodi manumissione, conficiebatur charta, quæ rem gestam contineret, et
præceptum denarialedicitur Marculfo, et
charta denarialis.
Si quis de servitute redeat in liberum, in testem manumissionis cum testibus redditionis domino suo 30. denarios reddat, scilicet pretium corii sui, in signum, quod ei dignum sit in æternum.Vide Capitale 4.
secundum Legem Ripuariam, tit. 57. § 1. eadem quæ per
denarium. Manumissio per regalem largitionem, in Concil. Triburiensi ann. 895. cap. 38.
quartum manum,
Si quis servum suum proprium aut ancillam suam liberos dimittere voluerit, sit illi licentia, qualiter ei placuerit : nam qui fulfreal et a se extraneum, id est, Amund, facere voluerit, sic debet facere. Tradat eum prius in manus alterius hominis liberi, et per garathinx ipsum confirmet, et ille secundus tradat eum in manus tertii hominis eodem modo, et tertius tradat eum in quarti, et ipse quartus ducat eum in quadrivium, et thingat in wadia, et gisiles ibi sint, et dicant sic : De quatuor viis, ubi volueris ambulare, liberam habeas potestatem. Si sic factum fuerit, tunc erit Amund, et ei manebit certa libertas, et postea nullam repetitionem patronus adversus ipsum, aut filius ejus habeat potestatem requirendi. Et si sine hæredibus legitimis ipse, qui Amund factus, mortuus fuerit, curtis regia illi succedat, nam non patronus, aut heres patroni.Adde § 5. 9.
In nostris tradidit manibus, ut juxta ritum gentis Longobardorum liberamEx quibus colligitur ejusmodi manumissionem fuisse(Liupergam ancillam) sine conditione constitueremus : quam equidem audientes postulationem, in præsentia fidelium, ipse Ansprandus in nostris tradidit manibus, et nos eam tradidimus in manum Theudbaldi Duddi, et Referendarii, Theudbaldus tradidit in manum Joannis, Joannes tradidit in manum Rodoaldi nostri, hoc est, in quarta manu tradidimus, qui te per nostram jussionem in witrepera, in galida, et gisil constituit una cum filia tua, et in omni tua substantia hæreditatis : quatenus amodo et deinceps, libera dominiorum nostrorum hæres inveniaris, etc.
directamac plenariam, ut et aliam manumissionem
per impans, id est, in votum Regis factam, quod idem valet ac
coram Rege, de qua rursum agitur § 3. et 8. perinde ac tertiam manumissionis speciem, per quam qui
fulfrealfiebat, vi cujus
Amundfactus plenam libertatem consequebatur,
quatuor et viis ostensis. In hoc tamen saltem a priori differebat, quod ejusmodi liberto, si sine liberis decederet, patronus succederet. Quarta denique manumissionis species apud Longobardos fuit, cum quis aldium aut aldiam faciebat, quibus
quatuor viænon dabantur. Vide Edictum Rotharis Regis tit. 91.
A servili jugo ereptos, ad libertatis statum perducunt, utque rata eorum haberi posset libertas, sanciunt more solito per sagittam, immurmurantes nihilominus, ob rei firmitatem, quædam patria verba.
Si quis velit servum suum liberum facere, tradat eum Vicecomiti per manum dextram in pleno comitatu, et quietum illum clamare debet a jugo servitutis suæ per manumissionem, et ostendat ei liberas portas et vias, et tradat illi libera arma, scilicet lanceam et gladium, deinde liber homo efficitur.Eadem habentur in Leg. Henrici I. cap. 78.
usque in septimum. Tabularium Casauriense :
Ego Raynaldus filius Gemmæ pro redemptione animæ meæ et Gemmæet Dodonis, genitoris mei, te Vastam ancillam liberam dimitto, et liberam constituo absque ulla occasione, et tradidi te liberam manibus meis in manum Adelberti Monachi, ut tu et filii, qui de te nascuntur, liberi sitis usque in septimum.
manumissionis, seu potius rationes consequendæ libertatis ; verbi gratia, cum servi ægrotantes ejiciebantur a dominis suis : hos enim lex facit liberos, ut est in Fleta lib. 3. cap. 1. § 8. Adde lib. 1. cap. 5. § 6. et Appendicem Codicis Theod. Constit. 5. Suetonium et Zonaram in Claudio.
Ille Rex Francorum viro inlustri illo Comiti. Dum et nobis divina pietas juxta votum fidelium et procerum nostrorum de nativitate filii nostri illius magnum gaudium habere concessit, ut misericordia Dei vitam eidem concedere dignetur, jubemus ut per omnes villas nostras, quæ in vestra vel in cuncto regno nostro aliorum domesticorum sunt actionibus, tres homines servientes in utroque sexu in unaquaque villa ex nostra indulgentia per vestras epistolas ingenuos relaxare faciatis.Memoratæ epistolæ formulam legesis ibid. lib. 2. form. 52.
Quidam servus noster..... habens filiam nomine Genovefam, quæ ancilla nostra erat, non habens vero unde aliquando eam maritare posset, rogavit nos, ut pro amore Dei eam Manumitteremus, ita ut de servitute nostra, in servitutem B. Mariæ Paris. transiret. Hoc autem ideo rogabat, quia quidam servus B. Mariæ illam in conjugem habere volebat, etc.
domicelliinsignitur nomine, liber ab omni vinculo servitutis et hominii constituitur : hanc ut minime vulgarem exscribimus ex Bibl. Colbert. :
Noverint.... quod nos Arnaldus de Turre filius quondam nobilis viri D. Bern. de Turre militis pro nobis et Bernardo de Turre nepote nostro filio quondam Bern. de Turre fratris nostri et cunctis successoribus nostris... absolvimus, Manumittimus et liberum facimus vos Petrum Ymbaudi domicellum de Planhano et omnem progeniem ex vobis natam et nascituram ab omni vinculo servitutis atque hominii seu homagii quod nobis facere tenebamini pro feudo seu redditibus et honoribus qui suntapud podium Lunar et in toto tenemento dictæ villæ... quod quidem feudum, proventus et redditus fuerunt Pontii de Megrefort Militis quondam, et venerunt in commissum D. nostro Regi a dicto Milite, et emistis ab eodem D. nostro Rege prædicto.... quos tamen redditus, honores et feudum prædictum tenebatis et tenere a nobis debebatis in feudum honoratum, præmissa vobis facientes cum plenitudine libertatis irrevocabili vobis et vestris sine retentione aliqua, quam in persona vestra et successorum vestrorum et infantium et rerum vestrarum non facimus, imo, totum jus et patronatus omnino remittimus vobis... tali modo quod nulla occasione offensæ vel jure vos vel aliquis ex vobis procreatus numquam possitis de cætero in servitute vel recognitione ratione dicti feudi... revocari... Hanc autem libertatem, Manumissionem et absolutionem et libertatis donationem vobis et vestris facimus et fieri volumus propter multa et grata servitia quæ vos erga nos pluries fecistis... Renunciamus.... omni juri divino, et specialiter illi legi quæ loquitur de servis et libertinis ex causa ingratitudinis in servitute revocandi.
Et quod petit a Capitulo Carnotensi se Manumitti ad Clericatum et tonsuram Clericalem, et quod dicta die, qua manumissus fuit, et ante manumissionem suam juravit publice in Capitulo, quod pro hujus manumissione, quam intendebat habere, nec dedit, nec fecit dari, nec alius pro ipso quod sciverit, Capitulo Carnotensi, vel alicui alii, etc.
Quittement. Tabularium Conchensis Abbat. in Ruthenis ch. 49 :
Scripta autem vel firmata hæc donatio, vel convenientia, seu Manumissio Kalendis Julii, etc.Hildebertus Turon. Archiep. Epist. 65 :
Utramque autem exactionem sub oculis totius Concilii Comes in nostra manu deposuit, postulans in eos excommunicationis gladium extendi, quicunque aliquando vel manumissa petere, vel manumissionis plenitudinem imminuere attentarent.Infra :
Illam præterea Manumissionem de naufragiis et de substantia morientium, quam Comes in nostra manu deposuit, etc.Vide Metropolim Salisburgensem tom. 3. pag. 42. et
Manum mitterein Manus.
Quod si... Matheus dux Lotharingiæ et marchio, vel aliquis suorum.... Manumitteret in ipsos vel in aliquem ipsorum, pro capiendo, vel captivum teneret, etc.Vide in Manus. A latino
Manumittere, libertatem dare, nostri
Manumitter, dixerunt. Lit. ann. 1354. in Reg. 84. Chartoph. reg. ch. 414 :
Avons franchi et franchissons, avons Manumittez et Manumittons les enfans dudit Jehan Camion.Occurrit præterea in aliis Lit. ann. 1367. tom. 5. earumd. Ordinat. pag. 464. Unde
Manumiz, manumissus, in Charta ann. 1516. ex Chartul. Latiniac. fol. 243 :
Gens de serville condicion, main-morte, Manumiz et affranchiz, etc.
Emancipatio, cum scilicet Clericus ab Ecclesia sua, ad quam intitulatus est, ad aliam ab Episcopo suo transeundi facultatem impetrat, apud Stephanum Tornacensem Epist. 135.
- manumitto, a setting free, manumission: ista.
MANUMI´SSIOwas a legal act by which slaves and persons in mancipii causa were released from the manus or power of their masters, thereby acquiring freedom (Dig. 1, 1, 4, pr.; Inst. 1, 5, pr.). Accordingly the word manumissio is equivalent to e or de manu missio (cf. Voigt, XII. Tafeln, 2.77, n. 2). There were three modes of effecting a legal manumission according to Jus Civile (justa et legitima manumissio),--namely, vindicta, census, and testamentum, --which are enumerated both by Gaius (1.17) and Ulpian (Frag. 1) as necessary in order to free a slave and make him civis (cf. Cic. Top. 2, 10; and Plant. Gas. 2.8, 68). Of these the manumissio vindicta was probably the oldest and, at one time, the only mode of manumission. It is mentioned by Livy (Liv. 2.5) as in use at an early period, and indeed he states that some persons refer the origin of the vindicta to the event there related, and derive its name from vindicius: the latter part at least of this supposition is of no value.
Manumissio. by the vindicta was originally an action between a third person, who vindicated the freedom of the slave to be manumitted before the praetor, and the master of the slave, who was in the position of defendant. The form of the vindicta supposes, not that the person manumitted was a slave, but that he was a person whose freedom (libertas) was the matter in issue. Thus it had for its professed object the maintenance of a previously acquired status, and not the conversion of a slave into a freeman. The proceeding before the magistratus was in form an assertion of the slave's freedom (manu asserere liberali causa, Plaut. Poen. 4.2, 83), to which the owner made no defence, but allowed the slave to be declared by the magistratus a freeman.
The proceeding then was a species of in jure cessio, and was in fact a collusive action, which was based on the fiction of the slave's freedom. When the magistratus had pronounced in favour of freedom ex jure quiritium, there could be no further dispute about the libertas or about the civitas which was attached to libertas. The slave had been manumitted with the consent of the master by the act of the magistratus. The ceremony of the manumissio by the vindicta was as follows:--The master brought his slave before the praetor, since it was his province to exercise jurisdiction in civil causes. The praetor's lictor, who came to be used as adsertor libertatis, in order to save the trouble of bringing a person to take this part, holding a rod (vindicta or festuca) with one hand, and with the other laying hold of the slave, said, Hunc ego hominem ex jure quiritium liberum esse aio, at the same time touching him with the rod; the master then using the same formalities, and turning the slave round and releasing his hold of him, as seems to have been the custom ( momento turbinis exit Marcus Dama, Pers. Sat. 5.78), admitted his freedom, either expressly or by his silence, which was followed by the pronuntiatio of the magistratus, Quandoque Numerius Negidius non contra vindicat, hunc ego hominem ex jure quiritium liberum esse dico.
Addicere is the technical term to express this act of a magistratus by which he pronounced in favour of a right, in this case a right to freedom; it is so used by Cicero in respect of manumission (ad Att. 7.2; cf. Gaius, 2.24). This form of manumission derived its name from the vindicta or rod, otherwise called festuca, which was used in the proceeding (Plant. Mil. 4.1, 15; Hor. Sat. 2.7, 76; Pers. 5.125; Gaius, 4.16). In course of time the formalities of manumissio per vindictam were very much curtailed. The master ceased to act as if he were party to an action (Dig. 40, 2, 23), and the presence of the lictor became unnecessary. All that seems to have been required in the time of Justinian was that the master should take his slave before the magistratus, wherever the latter was to be found,--it might be in the public road (in transitu), as when the praetor or proconsul was going to the bath or to the theatre,--and that he should declare to the magistratus his desire to have the slave manumitted (Gaius, 1.20; Dig. 40, 2, 8).
The manumission by the census is thus briefly described by Ulpian (1, 8): Slaves were formerly manumitted by census, when at the lustral census (lustrali censu) at Rome they gave in their census at the bidding of their masters. The slave must of course have had a sufficient peculium, or the master must have given him property, so that he might become a taxpayer. Manumissio per censum, like manumissio per vindictam, was not in form a manumission, but supposed the slave to be already free. It was the act of the censor in enrolling the slave on the list of citizens, which gave validity to the manumission, just as manumissio per vindictam was effected by the addictio of the praetor. Cicero tells us that there was a question of law whether a slave should be considered free immediately on being entered on the censor's roll, or not until the lustrum was celebrated (Cic. de Or. 1.4. 0, 183; see CENSUS); and this was a matter of some importance, for his acquisitions were only his own from the time when he became a freeman.
Manumissio per censum seems to have been a common mode of manumitting persons in mancipio, who had been surrendered on account of their offences (noxae dediti), and this form of manumission may have been first used for the purpose of manumitting such persons (Gaius, 1.140; cf. Voigt, XII. Tafeln, 2.143, n. 15; MANCIPII CAUSA). The republican institution of the census became obsolete under the Empire, and with it this mode of manumission; the last lustrum was under Vespasian, A.D. 74, up to which time since the beginning of the Christian era only two had taken place.
The law of the Twelve Tables confirmed freedom which was given by will. The earliest wills were made in the Comitia, and so testamentary manumission may at first have implied a legislative act, but the testamentum per aes et libram, which was recognised by the Twelve Tables, and which gradually superseded the testamentum calatis comitiis, was not executed before any public authority, though the witnesses required for its validity may have been regarded as representatives of the populus. [TESTAMENTUM]
There came to be three kinds of testamentary manumission:--1. Where a master by his will made a slave free and appointed him heres. 2. Where a master gave his slave a direct legacy of his freedom. 3. Where a person requested his heir or legatee to manumit a slave.
1. A testator might declare in his will that his slave should be free and heres, in which case on the death of the testator the slave became both free and heres, whether he wished to undertake the liabilities of the succession or not (necessarius heres, Gaius, 2.153; Ulp. Frag. 22, 11); it was common to manumit a slave and appoint him heres in a substitutional clause, in order to make intestacy impossible.
According to the law of Justinian, the appointment of a slave as heres by his master was sufficient to show an intention to manumit, without any express declaration of freedom, since a slave could not become heres.
2. Where freedom was given to a slave as a legatum, the slave acquired his freedom by the act of the testator, and this from the moment that the will took effect, if the bequest was absolute. A testamentary manumission might, however, be made subject to a suspensive condition, in this respect differing from manumission per vindictam or per censum. A slave who was made conditionally free by testament was called statu liber (Festus, 314, 67; Ulp. Fragm. 2, 1; Dig. 40, 7, 1); until the condition was fulfilled, he was the slave of the heres. If a statu liber was sold by the heres, or if the ownership of him passed to some one else by usucapion, he had still the benefit of the condition; a condition to this effect being contained in the law of the Twelve Tables. Although the statu liber was legally a slave, the peculium which he possessed at the death of the testator aid all subsequent acquisitions derived from it could not be taken from him by the heres, and might be used by him in order to fulfil the condition of his freedom, if this consisted, as was not unfrequently the case, in the payment of a sum of money to the heres. A slave who was made free directo was called orcinus libertus, because he had been made free by a person who was dead. (Cf. the application by Suetonius, Suet. Aug. 35, of the term orcini to certain senators of a low class.)
3. Where a slave was manumitted by an heir or legatee at the request of the testator, the will of the deceased only operated indirectly; the slave did not become libertus orcinus on manumission, but was the libertus of the heir or legatee who manumitted him. If the person who was requested to manumit refused, he might be compelled to manumit on application to the praetor. A man might request his heres or legatee not only to manumit his own slaves, but also slaves belonging to the heres or legatee or to any other person. In case of libertas being thus given to the slave of any other person, the gift of libertas was extinguished, if the owner would not sell the slave at a fair price.
The legal act of manumission was often followed by a religious ceremony in the temple of Feronia, where the freedman appeared clad in the toga or dress of a Roman citizen, and with a pileus, or particular kind of cap, on his shaven head. This last circumstance explains the expression servos ad pileum vocare (Liv. 24.32), which means to promise slaves their liberty in order to induce them to join in some civil disturbance (cf. Plaut. Amph. 3.4,16; Poen. 5.2, 2; Serv. ad Aen. 8.564). The pileus was still worn in the time of Justinian, since he declares that slaves who attend the funeral of their master with the cap of freedom on their heads (pileati) become Roman citizens (Cod. 7, 6, 1.5).
Manumission according to the forms recognised by the civil law not only made a slave free, but also civis. Besides the due observance of the legal forms, however, it was required that the manumissor should have quiritarian ownership of the slave, and that he should be of legal capacity, to perform the act of manumission. If a slave belonged to a person, but only under a praetorian title, he became Latinus and not civis on manumission. [LATINITAS] If several persons were joint owners of a slave, and one of them manumitted him in such form as would have effected complete manumission, if the slave had been the sole property of the manumissor, such manumissor lost his share in him, which accrued to the other joint owner or joint owners. Justinian enacted that, if only one joint owner was willing to manumit a slave, the others might be compelled to manumit on receiving the price fixed by law for their shares. If one person had the usufructus and another the ownership (proprietas) of a slave, and the slave was manumitted by the proprietarius, he did not become free till the usufructus had expired: in the meantime there was no legal owner (dominus).
The modes of manumission above described were of a formal and public character, but in course of time other ways of giving freedom to a slave of an informal and private kind came to be recognised. Thus a form of manumission inter amicos is referred to by Gaius and Ulpian (Gaius, 1.41, 44; Ulp. Fragm. 1, 10, 18), which was a declaration of a slave's freedom made by his master in the presence of friends, or it might be done by inviting the slave to table, or by writing a letter to an absent slave. These were not manumissions recognised by the Jus Civile, and so originally had no legal effect; but after a time the praetor protected the liberty of slaves who had been made free in this manner, so that they were free in fact (in libertate esse), though they had not the legal status of freemen (liberos esse). The Lex Junia Norbana gave then the status called Latinitas [LEX JUNIA NORBANA; LATINITAS ]; finally under Justinian these manumissions were given the same effect as those belonging to Jus Civile, but it was required that they should be attested by five witnesses (Cod. 7, 6, 1.1). A new form of manumission--manumission in ecclesiis --was established by the Church, and first recognised by a constitution of Constantine, A.D. 316 (Cod. 1, 13): this manumission was carried out before the bishop in the presence of the congregation.
A manumissio sacrorum causa is sometimes mentioned as a kind of manumission, whereas The words sacrorum causa point to the cause and not to the mode of manumission. (Festus, s. vv. Manumitti, Puri; Savigny, Zeitschrift, vol. 3. p. 402.) A manumission by adoption is spoken of (Gell. 5.19; Inst. I, 11, 12); the form of adoption required the intervention of a magistratus.
Laws were passed under the early emperors for the purpose of preventing the degradation of civitas by an incautious exercise of the right of manumission. The Lex Aelia Sentia laid various restrictions on manumission [LEX AELIA SENTIA], particularly as to the age of the person manumitting, which was raised from fourteen to twenty, and as to the age of the slave, which was required to be thirty, as a general rule, in order to qualify him to become civis. Moreover it prevented slaves who had suffered an infamous punishment from becoming cives, and declared manumissions in fraud of creditors void. The lex was almost entirely repealed by Justinian, who abolished the division of freedmen into cives, Latini, and dediticii, making all freedmen cives. The Lex Fufia Caninia fixed limits to the number of slaves who could be manumitted by will; the funerals of the wealthy being often attended by a large number of freedmen, who had been manumitted by the deceased to the injury of their inheritance. The number allowed to be manumitted in this way was a half, one-third, one-fourth, and one-fifth of the whole number that the testator possessed, according to a scale fixed by the lex. As its provisions only applied to cases where a man had more than two slaves, the owner of one slave or two slaves was not affected by this lex. The exact date of the law is doubtful, but there is some evidence to show that it was passed A.D. 8; several senatus-consulta were passed to prevent evasions of it (Sueton. Aug. 40; Gaius, 1.42-46). This lex was repealed by Justinian (Cod. 5, 3). A tax was levied on manumission by a Lex Manlia, B.C. 357; it consisted of the twentieth part of the value of the slave, hence called vicesima (Liv. 7.16, 27.10-Z2; Cic. ad Att. 2.1. 6).
Manumission was as a rule optional on the part of a master, but in some cases it was obligatory, as in the case of a master treating his slave with extreme cruelty, according to a constitution of Antoninus Pius (Gaius, 1.53). The act of manumission, which made the slave a new man, established the relation of patronus and libertus between the manumissor and manumitted, which was a quasi-parental relation [LIBERTUS; PATRONUS ]. When manumitted by a citizen, the libertus took the praenomen and the gentile name of the manumissor, and became in a sense a member of the gens of his patron.
Freedmen who became cives enjoyed public as well as private rights, but subject to various drawbacks. They had not the jus honorum, and they could only vote in one of the four tribus urbanae, not in the tribus rusticae, though various attempts were made to give them a better suffrage. [LIBERTUS; CIVITAS. ] (Dig. 40, 1, 4; Holtzman, de Emanc. Jur. Rom. et Hod.; Becker, Alt. 2.1, 65; Unterholzner in Zeitschr. f. Gesch. Rechtswiss. 2.1391; Keller, Inst. 211, &c.)
[G.L] [E.A.W]The legal act by which slaves and persons in mancipii causa were released from the manus of their masters and presented with freedom. There were three kinds of manumission: (a) vindictā, (b) censu, (c) testamento, on which classification see Gaius, i. 17.
(a) Manumissio by vindicta was probably the earliest form (Livy, ii. 5), and was the assertion before a magistrate of the slave's freedom to which the owner made no defence, whereupon the magistrate declared the slave a freeman. The ceremony was as follows: The master brought his slave before the praetor, since it was his province to exercise jurisdiction in civil causcs. The praetor's lictor, who came to be used as adsertor libertatis, in order to save the trouble of bringing a person to take this part, holding a rod (vindicta or festuca) with one hand, and with the other laying hold of the slave, said, Hunc ego hominem ex iure Quiritium liberum esse aio, at the same time touching him with the rod; the master then using the same formalities, and turning the slave round and releasing his hold of him, as seems to have been the custom (Pers. Sat. v. 78), admitted his freedom, either expressly or by his silence, which was followed by the pronuntiatio of the magistratus, Quandoque Numerius Nigidius non contra vindicat, hunc ego hominem ex iure Quiritium liberum esse dico.
Addicere is the technical term to express this act of a magistrate by which he pronounced in favour of a right, in this case a right to freedom ( Ad Att. vii. 2). This form of manumission derived its name from the vindicta or rod, otherwise called festuca, which was used in the proceeding (Plaut. Mil. iv. 1, 15).
(b) Ulpian (1, 8) thus describes manumissio by the census: “Slaves were formerly manumitted by census, when at the lustral census (lustrali censu) at Rome they gave in their census at the bidding of their masters.” The slave must of course have had a sufficient peculium, or the master must have given him property, so that he might become a taxpayer.
(c) The Twelve Tables confirmed freedom that was granted by will (testamento). There were three kinds of testamentary manumission—when the master freed the slave by will and made him a heres; when the master gave his slave his freedom as a direct legacy; and when a person requested his heir or legatee to manumit the slave.
Manumission according to legal form not only freed a slave, but made him a citizen. There were other informal ways of manumitting—e. g. inter amicos, which was a declaration by the master in the presence of witnesses that the slave was free. An invitation to dinner sent to a slave was regarded as such a declaration. For restrictions on manumission, see servus.
The legal act of manumission was often followed by a religious ceremony in the temple of Feronia, where the freedman appeared clad in the toga or dress of a Roman citizen, and with a pileus, or particular kind of cap, on his shaven head. This last circumstance explains the expression servos ad pileum vocare (Liv.xxiv. 32), which means to promise slaves their liberty in order to induce them to join in some civil disturbance (cf. Plaut. Amph. iii. 4, 16; Poen. v. 2. 2; Ad Aen. viii. 564). The pileus was still worn in the time of Justinian, since he declares that slaves who attend the funeral of their master with the cap of freedom on their heads (pileati) become Roman citizens.