praebenda
praebenda, ae, f. [praebeo],
- the support or allowance afforded by the State to a private person, Cassiod. Var. 5, 39.
praebenda, ae, f., s. praebeo.
decimam ~e mee et †blasii [sic MS ] mei
de cano meo, de vaccis et porcis, de frumento et braseo et ~a et de caseo et butiro
exceptis pugnatis ~e(v.
sacrista habeat quolibet anno iiij celdras ~e de grangia prioris ad equos suos
recepta ejusdem in ~a, vj celdre x bolle ~e
in prebend’ et in expens’ ‥ equorum xv s.
hec ~a ‥probend
hic prebitor, qui dat ~a; hic prebendarius, cujus sunt ~a
pro ‥ xviij quartariis [sc. avene ] ad probendam affrorum
~um pro equis dictis, vj bus. grosse avene et vj bus. minute avene
de frumento, farina avene, brasio, et ~a avene
in iiij quart’ avene empt’ pro ~a
in feno, iij s. ix d. ‥ in ~a avene, xvj d. ‥ in pane pro eisdem [sc. equis ], xij d.
pro mcclxviij quar. j buss. avene et pis’ emptis ‥ pro ~a equorum
clamare fecere, ut quisque ‥ equo suo pro posse ~am porrigeret
vix invenerunt unde dominici possent seminari, et liberationes famulorum et ~a afrorum et boum possent sustentari
equi eorum habebunt ~am quantum capi possit inter duas manus
in ~a pro dictis jumentis iij quarteria, vj buselli
apud Wellys cenandi in toto cum ~is equorum, viij d. ob.
inveniendo ‥ pro equis suislytter , fenum, et ~am
reddunt compotum de cc j quarteriis de toto exitu avene. ‥ in missis apud W. et ibi liberatis Petro A. ad ~am episcopi, xviij quarteria. in ~a Roberti B., iij quarteria. in ~am x avrorum per annum, xxxviij quarteria
in ~a stottorum curie per totum annum xlij quar. et dim. ‥ in ~a equorum domini per tres adventus xj quar. et dim. ‥ in ~a senescalli et superveniencium per annum x quar.
de hostillario pro ~a carectarum, xx li.
idem [sc. Johannes mariscallus ] debet xl m. argenti pro magisterio in curia regis de liberatione ~e
dedimus Johanni del Broc ~am iij d. que fuit Johannis aurifabri Lond’, et ‥ vobis mandamus quod illam ei habere faciatis
in maneriis suis instituit ~as dandas per annum pauperibus(
si hoc annuum stipendium, in aliquam ~am, quam vocant, ‥ ejus munificencia commutaretur
duas partes ~ae canonici defuncti in usum concessi ceterorum canonicorum, et tertiam in usum pauperum, per unius anni spatium
Johanni C. xl s. pro ~a sua per breve regis, et Willelmo de G. xx s. pro ~a sua
~a ejus [sc. fratris defuncti ] continuis xxx diebus, in pane et cervisia, et uno ferculo, vel pulmentariis duobus, super mensam in refectorio ab elemosinario pauperibus distribuenda collocabitur
pro ~a quinque marcarum
tertia decima ~a canonie assignantur viginti marce annue de ecclesia de Deere
~am magistri Ade W., canonici libere capelle regis, sequestrando
a prebende , ~a
statutum est ‥ ne ecclesiae aut ~ae emantur
siquis ‥ vendiderit aut emerit ‥ archidiaconatum, preposituram, ~am
canonici ‥ ejusdem loci ~as suas omni vita sua libere et honorifice teneant
dominus rex ‥ per magistrum Robertum de Prebenda, procuratorem suum
~a de Wrocestr’ quam Willelmus de A. tenet in episcopatu Cestr’
apud Boseham, in choro ecclesie, sunt sex canonici seculares, habentes sex ~as divisas
quoad ~am meam Wellensem, quid, per quem, et quare actum sit, scisti omnia priusquam pergeres
quilibet ‥ canonicus tam in dignitate constitutus quam simplicem ~am habens juramentum fidelitatis et obediencie prestabit ‥ capitulo
unus predictorum canonicorum tenet prebendam que vocatur ~a parochialis et vicariam in corpore ecclesie confert et vicarium constituit
de sex ~is bursalibus in dicta collegiata ecclesia
dominus R. M., canonicus ejusdem capelle, et prebendarius prebende que dicitur ~a parochialis
~e parochialis
per preceptoriam hospitalis ejusdem, vulgariter nuncupatam ~am
~as bursales in dicta ecclesia
Robertus de W. [sc. canonicus Ebor’ ] optulit se ‥ ad recognoscendum utrum j toftum ‥ sit libera elemosina pertinens ad ~am suam in Eboraco, an laicum feodum ipsius Rogeri
terris ad ~as pertinentibus
terris ad ~as ‥ spectantibus(v.
TRE erant ~ae communes, et reddebant lxj li. inter totum. modo sunt divisae per singulos, per episcopum Bajocensem
de terra hujus manerii sunt ij hidae in ~a aecclesiae de Cicestre. R. tenet de episcopo
concedo ‥ terram Rabbi ‥ solam et quietam de omnibus placitis et causis, sicut ~am antiquitus illi ecclesie adjacentem
R. filius G. qui dedit sancte Marie ~am de Asgerebi
dicit quod ecclesia illa est capella pertinens ad ecclesiam de F., que est ~a ecclesie sue Cicestr’
requisitus si tota villa sit de feodo suo, dicit sic excepta parte que pertinet ad ~am ecclesie predicte ville
Radulfus de S. tenet j manerium in ~a Cerlentone vocat’ ‥. TRE ‥ Levuinus tenuit in ~a
G. et R. clerici j hidam in ~a
Acardus presbiter tenet ij virgatas in ~a
tres clerici habent j car’ terrae et dim. de ea sunt ij bovatae in ~a
in ~am(
omnes ecclesias nostras ‥ que adhuc in ~am, sive in communionem, nec meo nec antecessorum meorum sunt privilegio confirmate(
quomodo illa quondam inclita ‥ ecclesia ecclesie Eboracensi, cum quadam villa nomine Holm, in ~a sit data
præbenda, æ, f. (præbo), traitement alloué par lʼÉtat, prébende : Cassiod. Var. 5, 39.
præbenda, usurpata a Latinis pro annonis militaribus, a Plauto in Persa, Livio lib. 2. belli secundi Punici, A. Gellio lib. 15. cap. 4. et Ulpiano in leg. 19. D. de Testibus. (22, 5)
Præbendaseadem notione dixit Senator lib. 5. Epist. 42 :
Ducibus etiam ac præpositis sufficientem transmisimus pecuniæ quantitatem : ut eorum Præbendæ quæ non potuerunt convehi, ibi debuissent sine alicujus dispendio comparari.Hinc
præbentur. Additio 3. ad Capitul. cap. 112 :
Volumus... ut Canonici Clerici, qui in civitatibus vel Monasteriis degunt, qui beneficia habent, unde victum et vestitum habere possunt, ut hoc, juxta Apostolum, contenti sint, etc.Infra :
Si quis hæc statuta contempserit, utrisque careat, et beneficio et Præbenda : atque si gradibus fruitur Ecclesiasticis, ipsis privetur.Ubi observanda etiam
beneficiorumEcclesiasticorum nomenclatura. S. Hugo Abbas Cluniacensis in Epist. ad Alphonsum Regem Hispaniæ :
Et super hæc statuimus ut Præbendam quotidianam habeat in refectorio ad majorem mensam, etc.Acta Murensis Monasterii pag. 43 :
Dedit totum quod ipse possederat, ea conditione, ut quamdiu viveret, haberet a nobis Præbendam.Vita B. Mariani Abbatis Ratisponensis n. 30 :
Deinde si viri fratres de S. Petro omni die ad refectionem venire indigeant, ut quando velint venire ad nos, talis Præbenda eis apponitur, ut cuilibet fratrum majoris congregationis.Burchardus de Casib. S. Galli cap. 6 :
Fratres amavit, Præbendam adauxit.Adde cap. 10. Chunradus de Fabaria cap. 8 :
Ipse Præbendam nocturnam de bonis sanctæ Fidis adauxit in pane, qui dimidius in refectorio fratribus dabatur.Traditiones Fuldenses lib. 3. tradit. 32 :
Tradimus ad augmentum Præbendæ vestræ ex compassione paupertatis, quam in cotidiano victu habetis, etc.Helgaudus in Roberto Rege :
Centum Clericis pauperibus Præbendam panis, piscis et vini concedebat.Manegoldus Decanus apud Goldastum tom. 2. Alemann. :
Quasdam enim Præbendas Cellerarius ex officio suo fratribus ministrat, quasdam Præpositus seu Decanus, quasdam Custos, quasdam Camerarius, quasdam Portarius, quasdam Hospitalarius, quasdam Refectorarius : quorum omnium Præbendæ subnotatæ habentur, etc.
Pittantiarius ad causam sui officii percipit unam duplicem Præbendam panis et vini, qui sunt quotidie quinque panes et quatuor pintæ vini.Tabul. Calense ann. 1247 :
Præbendæ clericorum S. Georgii in pane et vino et potagio, et pitanciis, etc.
Item quod mater dictæ mulieris per compositionem in ipsa ecclesia duas esquartas frumenti retinuit annis singulis quoad viveret persolvendas, et in sororem recepta, festis præcipuis Præbendam recipiet ut unus monachorum.Tabular. S. Sulpitiii Bituric. ann. 1265 :
Dederunt insuper dictæ religiosæ dom. Johan. de Bouteville dom. de Chaune militi et ejus uxori unam Præbendam panis et vini sicut uni fratrum presbyterorum habendam qualibet die in prædictaVide Baluzii notas ad Capitul. col. 1247.abbatia.
Concessimus... Wladislao de Polonia monacho dicti monasterii nostri ad vitam ipsius, unam Præbendam monachalem integram, qualem consuevit percipere monachus sacerdos monasterii nostri... et dictam Præbendam monachalem cum duabus pitanciis vendidimus et concessimus pretio sex viginti florenorum de Florentia.Unde in monasteriis etiam obtinuisse præbendarum commercium colligitur.
ad succurrendumfuisse videtur. Innocentii II. PP. Litt. abbat. Vall. S. Gregorii ann. 1143. in Alsat. diplom. tom. 1. pag. 223. num. 143 :
Authoritate apostolica vobis inhibemus, ne alicui sæculari personæ, nisi habitum monasticæ religionis assumpserit, Præbendam in vestro monasterio conferatis.Conf. ibid. num. 383. et mox Præbendarum resignationes.
Præbendam, seu portiones diurnas cibi et potus assignare. Histor. Monast. Vicon. Ord. Præmonst. apud Marten. tom. 6. Ampl. Collect. col. 302 :
Etiam in cibis et potibus, invitis Præmonstratensium et Laudunensium abbatibus, singulorum nostrorum Præbendavit. Expetit ab eisdem ut ad mensam in vino suos habeat canonicos Præbendatos.
Scias quod in die duæ lagenæ Præbendales, per unum annum faciunt quatuor pippas.
beneficiis. Dimissa enim domicilii mensæque communione, reditus, commoda, ac proventus, atque adeo ipsa prædia Ecclesiæ diviserunt in portiones, quas
Præbendasappellarunt, substitutis ingenti disciplinæ Ecclesiasticæ detrimento, mercede conductis honorariis psaltis, qui quotidianum psalmodiæ laborem in choro ipsorum vice perferrent. Stephanus Tornacensis Epist. 160 :
Cum generalis Ecclesiæ Gallicanæ consuetudo singulares portiones Canonicis suis distribuendas concedat, et approbet, et summi Pontificis auctoritas non reclamet.Lindwodus :
Præbenda differt a Canonia, nam canonia est jus spirituale quod aliquis assequitur in Ecclesia per receptionem in fratrem, et assignationem stalli in choro, et loci in capitulo. Præbenda vero est jus spirituale recipiendi certos proventus pro meritis in Ecclesia, competens percipienti ex divino officio, cui insistit, et nascitur ex Canonia tanquam filia a matre.Auctor Breviloqui :
Præbenda est jus percipiendi proventus in Ecclesia collegiata, ex actione proveniens, competens alicui tanquam uni de Collegio, quod jus ex Canonica descendit.Concilium Turonense ann. 1060. can. 2 :
Si quis aut Episcopus aut Prælatus quislibet contra præfixam regulam aliquod Ecclesiasticum ministerium, vel etiam ipsam Præbendam, quæ Canonica dicitur, ordinare aut dare voluerit, etc.Concilium Melfitanum ann. 1079. can. 1 :
Præbendas etiam quæ Canonicatus dicuntur.Concilium Monspeliense ann. 1214. can. 8 :
Districte quoque mandamus quod in nulla Ecclesia laici recipiantur in Canonicos et fratres, nec etiam ad Præbendam canonicalem, quæ consistit in pane et vino, et quibusdam aliis, cum per hocWillelmus Tyrius lib. 9. cap. 8 :Ecclesiæ multa damna proveniant.
In Ecclesia Dominici sepulchri et Templi Domini Canonicos instituit, eisque ampla beneficia, quæ Præbendas vocant, simulque et honesta domicilia circa prædictas Deo amabiles Ecclesias, assignavit.Idem lib. 10. cap. 1 :
Et in Remensi, Cameracensi, et Leodiensi Ecclesiis beneficia, quæ vulgo Præbendæ dicuntur,... obtinuit.Et lib. 18. cap. 30 :
Certum numerum Canonicorum ibi, et eis certa stipendia, quæ Præbendas vocant, instituit.Leonius Poeta Gallicus, qui vixit ann. 1154. in Epist. ad Adrianum PP. :
Adde Gregorium VII. lib. 5. Epist. 1. Concilium Pictavense ann. 1070. cap. 2. Romanum ann. 1078. cap. 3. Claromontanum ann. 1095. cap. 6. 12. Pictavense ann. 1109. cap. 7. 8. Lateranense ann. 1122. cap. 22. Londinense ann. 1125. cap. 5. Lateranense ann. 1139. cap. 25. etc.Non peto Præbendas, nec honores Ecclesiarum.
Quod idem Prior recipiet in eadem ecclesia S. Vincentii Cabilonensis ad duas synodos tantum quantum et una de ecclesiis Præbendalibus. Prior et conventus de Burncester dimiserunt Ecclesiam Præbendalem de Sotton cum capella de Bokyngham,apud Kennett. Antiquit. Ambrosden. pag. 559.
Inhibemus ne quis in diœcesi tua oratorium construere de novo sine tuo assensu præsumat, vel parochialem ecclesiam seu capellam facere Præbendalem.Id est, cui
præbendaassignatur.
Videlicet quod Canonicus nihil percipiat de corpore Præbendæ suæ, nisi presbyteri residentiam perfecerit : et si semel perfecerit, oportet iterum perficere, antequam iterato percipiat præbendæ suæ fructum. Corpus autem Præbendæ est, quod percipitur præter distributiones cotidianas, quæ illis solis dantur, qui personaliter et præsentialiter intersunt.
Statuimus quod quilibet canonicus nostræ ecclesiæ, qui infra primum annum, a tempore quo manualem Præbendam pacifice fuerit assecutus,... cappam processionalem facere omnimode teneatur.
Dominus autem bonus Magister est, qui confert omnibus Scholasticis suis, et solum suis, præbendas optimas, scilicet Præbendam gratiæ, quæ prævalet omnibus præbendis de mundo, etc.
Altera vero(clavis) penes canonicum sit qui Præbendam doctoralem juris pontificii obtinet.
Canonicus qui Præbendam quam magistralem vocant, obtinet, et qui ad id eligitur ut prædicationis muneri incumbat, teneatur in ecclesia cathedrali.... verbum Dei prædicare.
Duas ebdomadariorum Præbendas. In bulla confirmatoria Lucii III. PP. ibid. num. 335. legitur
Duarum hebdomadariarum stipendia præbendarum. Fridericus donationem fecit nomine Heradæ abbatissæ Hohenburgensis, a quo cœnobio bona
prebendæ hebdomadariædicta alienabantur, quæ inde aut
hebdomadarioattributa fuisse censuerim, aut
consolationi, semel per hebdomadam monachabus dandæ.
Redditus subscripti, dudum ex pia largitione fidelium desiderantium ibidem in capella S. Barbaræ cotidianam haberi Missam,... ad Præbendam Missæ hujusmodi sint donati.
Percipiant(Valleienses) annualia vel præbendam, quæ dicitur Præbenda abbatis.
Nullus canonicus ad susceptionem ordinis sacerdotalis cogetur invitus, nisi habeat Præbendam presbyteralem : erant autem de cætero octo presbyterales præbendæ.
Prioratus vero S. Gildardi duas Præbendas mortuorum prædictas in ecclesia nostra libere et pacifice et cum omni integritate in perpetuum possidebit, exceptis domibus quæ deputatæ fuerant prædictis Præbendis mortuariis... Duo autem presbyteri de canonicis S. Gildardi ad servitium dictarum præbendarum deputabuntur, qui singulis diebus missam unam in ecclesia nostra pro mortuis celebrare tenebuntur.
Præbenda mortui, alia notione, vide infra in Victus mortui.
Cum defunctus magister Radulphus de Ailliaco, tunc canonicus Ambianensis,... ordinaverit unam Præbendam perpetuam sacerdotalem et vicarialem in dicta ecclesia Ambianensi fundare, etc.
quæ a nemine in titulum possidentur, in Constitut. Eccles. Colon. ann. 1423. apud Würdtwein. Subsid. diplom. tom. 3. pag. 76.
Puerorumchori sunt : in Monumentis Paderborn. pag. 135. Vide Puer.
Præbenda, in Litteris Henrici VIII. Reg. Angl. ann. 1533. apud Rymer. tom. 14. pag. 482 :
Capellarum, cantariarum, archidiaconatuum, Præbendariarum, hospitalium et aliorum beneficiorum ecclesiasticorum, etc.
Semipræbendædictæ sunt. Quæ quidem Præbendarum sectio inhibita fuit in Turonensi Concilio ann. 1163. cap. 1. et apud Neubrigensem lib. 2. cap. 15. quod refertur in cap.
Majoribus 8. de Præbend. et dignit. ext. Majores tamen præbendas dividi posse, si id Ecclesiæ utilitas postulaverit, sanxit Innocentius III. cap.
Vacanteeod. tit. Vide eumdem Innocentium lib. 1. Epist. pag. 122. edit. Venetæ, et lib. 13. Epist. 51. Concilium Parisiense ann. 1212. cap. 13. Concilium apud Castrum-Gonterii ann. 1231. cap. 6. etc.
venditiones. Charta Gaufridi Vicecomitis Bituricensis sub Roberto Rege, ex Tabul. S. Ursini Bituric. :
Concedimus autem Canonicis quantum numerum addere vel tollere eis placuerit in cœtu propriæ congregationis, et maneat in eorum potestate. Præbendas quoque ipsas ea lege concedimus, ut nullus Episcopus, nullusque Abbas, neque homo vendere vel aufferre præsumat : sed unusquisque Canonicus potestatem habeat suæ Præbendæ alteri Canonico dare vel relinquere consilio eorum qui pro ipsa servierint.Charta Guidonis Episcopi Ambian. ann. 1073. ex Tabul. ejusdem Eccl. :
Assensum dedi post decessum uniuscujusque Canonici quatenus fratres cujus Præbenda fuerat horis competentibus assidue memoriam habeant in suis orationibus, Psalmodiis, Missis, et Vigiliis, uno integro proximo anno præbendæ eorum reditum attribui. Ita tamen ut si forte Canonicorum aliquis suo parenti vel familiari post ejus obitum Præbendam suam emerit, illo mortuo, illius successor cum cæteris fratribus, si forte simul comederint, reficiatur ; sin autem aliquid in refectorio comederit, ei detur, et omnia alia præfati sancti Fratribus a Canonicis Matris antedictæ dentur.Charta Hescelini Episcopi Parisiensis ann. 1032. in Probationibus Histor. Vergiacensis pag. 67. pro Ecclesia Vergiacensi :
Ea vero lege ad congregationem hanc Ecclesiam nostram volumus respicere, ut nihil inibi sancti Nazarii EpiscopusActa Episcoporum Cenomanensium in Avesgaudo pag. 300 :(Augustodunensis) potestatis seu dispositionis exerceat. Decanus autem prælationis officium Præbendasque Vergiacensium fratrum det, vel sicut usus, immo abusus est, vendat, pretiumque in fratrum Eduensium usum, sicut eis complacitum fuerit, convertat.
Volens autem Episcopus aliquid Canonicis suis dare, nihil habens de dominio, quod dare potuisset, tamen caritative dedit eis medietatem venditionis Præbendarum Ecclesiæ suæ. Et contra fecit, quod etiam non fecisset, hoc est enim Canonicis suis Ecclesiam de Prorigniaco, et Ecclesiam de Loyaco, et dedit unam Hildeburgi sorori suæ primogenitæ, et alteram Godehildæ germanæ suæ secundæ.Ex quibus postremis verbis patet quanta in rebus Ecclesiasticis viguerit ea tempestate morum corruptela.
post Decretum præbendas vendiderit: in eadem deinde Epistola idem Legatus scribit, Archiepiscopum Turonensem
comprobatum fuisse ante Episcopatum Decanatum emisse, quem ex consuetudine hujus Ecclesiæ, nisi quia jam Sacerdos fuisset, vel jam futurus Sacerdos esset, habere non posset.Et sane Guibertus lib. 1. de Vita sua cap. 7. testatur, sua ætate semper tulisse Presbyteros, tum simoniacorum abusuum emendationem, tum etiam sibi interdicta subinde matrimonia ; quibus quidem beneficiorum distractionibus auctoritatem dabant Principes ipsi, quos inter in Gallia nostra idem Guibertus Henricum I. præsertim carpit, qui, ut ait,
multum erat cupidus, et Episcopatuum venditionibus assuetus. Sed et Philippum filium ac successorem eo nomine exagitat, quem
hominem in Dei rebus venalissimumappellat. Exstat Charta ejusdem Regis in Tabulario Maurigniacensi ann. 1106. quæ præbendarum venditioni manus saltem dedisse evincit :
Concessimus ut Canonicis, qui eo tempore vivebant, vita comite, canonicas, quas Præbendas vocamus, canonice tenere liceret. Si vero vendere qualibet occasione quilibet eorum, vel omnes vellent, aut Abbati sanctæ præfatæ Trinitatis vendant cum omni alio emptore penitus remoto dimittant.Idipsum præterea docet Historiola illa, quam Michael Scotus lib. 4. Mensæ Philosophicæ cap. 28. refert :
Cum Episcopus Carnotensis promisisset Philippo Regi Franciæ, quod primam præbendam sibi daret ad votum, et cum multæ vacassent per vices, indignatus est Rex : cui remandavit, quod nullum adhuc dederat, sed omnes vendiderat.Ex supra allatis locis abunde colligitur, quam alte radices egerit hæc inveterata in præbendarum venditionibus simonia, quam diu fovit receptus in omnibus ferme Ecclesiis usus, sive abusus, adeo ut eo ipso ævo Græcanicas etiam pervaserit, ut docemur ex Concilio Nicæno II. pag. 611. 637. edit. Labbei et ex Zonara tom. 1. Annal. pag. 61. 1. edit.
Cum omnia ministeria Ecclesiastica ita eo tempore haberentur venalia, quasi in foro sæcularia mercimonia,inquit Glaber lib. 5. cap. 5. ubi hæc subdit :
Omnes quippe gradus Ecclesiastici a Maximo Pontifice usque ad Ostiarium opprimebantur per suæ damnationis pretium, ac juxta vocem Dominicam in cunctis grassabatur spiritale latrocinium.Istud porro damnandum præbendarum commercium, maxime in Gallicanis Ecclesiis, ditioni suæ subditis, funditus evellere annixus est inprimis Henricus Imperator, coactis universis Episcopis, editoque statuto, quo penitus illud interdictum est, ut auctor est idem Glaber : cum in Francicis interea summi Pontifices suas vicissim curas conferrent, præsertim Leo II. in Concilio Remensi,
Jamdudum autem Sacrosancta Romana Ecclesia decernente dinoscitur institutum, ut in Ecclesia nostra de Monasterio B. Dionysii ad divina dependenda obsequia Monachi ponerentur, ad quorum usum et dispositionem decedentium Canonicorum beneficia devenirent. Ut igitur tam laudabilis institutio nullius valeat astutia vacuari, per præsentia vel scripta mandamus, quatenus Præbendas et beneficia vestra vendere, vel quomodolibet alienare nullatenus præsumatis ; alioquin nos et alienationes ipsas auctoritate Apostolica vacuamus, etc.Vide tom. 2. Spicilegii Acheriani pag. 601. 602. et Michaelem Scotum lib. 4. Mensæ Philosophicæ cap. 28.
Si quis habens parochiam, in aliqua ecclesia Præbendetur, ad alterius beneficii resignationem, cujus voluerit, compellatur.Occurrit præterea in Conc. Hispan. tom. 4. pag. 407. et apud Lud.
LaguilleHist. Alsat. pag. 111.
Præbendatusapud Murator. inter Anecdot. tom. 3. pag. 60. ex Chron. Fratr. Prædicat. :
Hic fuit(fr. Stephanardus de Vicomercato) in sæculo honorabilis clericus et magnus Præbendatus.
Præbendarius. Willel. Malmesburiensis in Vita S. Aldhelmi Episc. cap. 6 :
Erexit Aldhelmus augustiorem Ecclesiam in honorem Domini Salvatoris,... quem promoventem his virtutum successibus in altum nitentem Leutherius West-Saxonum Episcopus conspicatus, ibidem eum in Præbendam, postea in Abbatem erexit.
Similiter fratrum Præbendas apud S. Cyriacum ex incursorum negligentia pene destructas misericorditer renovavit et eas simul jussit refici.
Super tribus Præbendis, quas tu præbendas, illi vero reditus appellabant, querimoniam movebatis, etc.
præbendampertinens. Charta Baldr. comit. Brabant. ann. 1047. ex Cod. reg. 10197. 2. 2. fol. 4. v° :
Si quis eorum(clericorum) super Præbendariam terram ædificaverit quidquam, etc.
Beneficiario; qua voce intelliguntur prædia ecclesiastica laicis in beneficium concessa. Charta Otton. II. imper. ann. 973. tom. 1. Hist. Trevir. Joan. Nic. ab
Hontheimpag. 309. col. 1 :
Postulans quasdam proprietates... jure quidem Præbendarias, sed multis retro temporibus injuste beneficiarias, ejusdem loci cœnobio restitui.
Hontheimpag. 397. col. 2 :
Servientes vero, qui Præbendarii, et qui fratribusVide infra Provendarius 2.infra claustrum serviunt, subjaceant... abbati ejusque præpositis.
Jusserat ipse vespere præcedente... ut unusquisque pro posse suo de annona niteretur Præbendam equo suo impendere, ne in die crastino subter equitantes hora bellica debiles fame deficerent.Vitæ Abbatum S. Albani :
Præbendam quotidianam ad duos equos de granario nostro.Statuta Ordinis
de Sempringham:
Poterit tamen loqui cum fratre stabulario de necessariis, ut est de ferrandis equis, et quando tribuit eis Præbendam et fœnum.
Ego quitavi omnes liberationes quas habebam ad vitam meam in abbatia S. Vandregisili, videlicet in pane et potu et coquina, tantum quantum unus monachorum habebat ibidem, et equo meo fœnum et Præbendam.
de VacceMS. :
Et le Duc quant Nonne sonna, Fist Provende as chevaux donner, Et au ser fist sa gent monter.
Equus si in statu laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ singulis noctibus oportebit ipsum Præbendari.Adde cap. 76. § 8. Monasticum Anglican. tom. 1. pag. 649 :
Ad Præbendandos equos suos et hospitum suorum, etc.
Nul quel qu'il soit, qui ait prins, ou tienne chevaux, brebis et autres bestes à garder et mener à Provender, etc.hoc est, in pascua ducere.
Abbrevoir, unde vocis Gallicæ origo : quo scilicet equi aqua
appræbendantur: seu locus, unde
aquæ præbendahauritur pro equis.
Bevere, et nostri
Beuver, Buver, et interposito
r, Breuver, Breverdixerunt : a quo etiam
Breuvageet
Beveragium, Bevragium, apud Scriptores infimæ Latinitatis.
Conquerebatur... de Præbendario aquæ Dugniaci confracto et destructo.Alia Matthæi de Monmorenciaco ann. 1218. ibid. pag. 84 :
Item de riparia, quæ solet fluere per terram S. Marcelli, et peto, quod habet Provenderium suum, et cursum suum, sicuti habere solebat.
Præbendarium, in libro MS. Roffensis Ecclesiæ cap. Quid mensuræ granarii continent :
Est mensura unde distribuitur : mensura equi debet esse 13. pollicum latitudinis infra circulum, et altitudinis trium pollicum.Monasticum Anglic. tom. 1. pag. 149 :
Inveniet etiam Celerarius salem, et ligna ad ignem, et singulis diebus duo pulmenta : ad unum de fabis siccis unum Præbendarium rasum, vel de novis cumulatum de granario.Ibidem :
Percipiet Coquinarius ad Pascha tria Præbendaria frumenti de granario ad flathones inveniendos.Tabular. Eleemosynariæ Montismorilionis in Pictonib. :
Supradicti fratres retinuerunt sibi decimam tam in annona, quam in bestiis, et unum Præbendarium de frumento cumulatum sine concussione.Tabular. Absiæ fol. 154 :
Quinque Præbendaria avenæ.
Unum Prevendier siliginis,
Des Chasteignerspag. 41 :
Item un Prebandier de froment de rente, que soloit avoir ledit feu, etc.
præbendariicapacitas docet Charta ann. 1279. in Tabul. Centul. :
Teneant sine hostisia tredecim jornalia terræ... et de quocumque loco ubi manere voluerint, per unum Præbendarium bladi, id est quatuor bossellos, poterunt. Decem Præbendaria frumenti, et decem præbendaria siliginis, et decem præbendaria ballargiæ, et decem præbendaria avenæ ad mensuram de Vicconia,in Charta ann. 1279. apud Stephanot. tom. 3. Antiquit. Pictav. MSS. pag. 920. Bellijoci
præbendariumfrumenti vel siliginis tres cupas continet, avenæ quinque ; est autem cupa quarta pars
bicheti.
Item pro uno Præbendario calcis,Vide infra Provendarius 1.xvj. denarios.
præbendamsuscipit. Catholicum parvum :
Præbendarius, Prebendier, ille, qui confert alicui præbendam.Rectius Johan. de Janua :
Præbendarius, qui dat præbendam, vel potius qui recipit.Ebrardus in Græcismo cap. 9 :
Petrus Damianus in Vita S. Romualdi cap. 13 :Præbitor est qui dat præbendas : suscipiens has Præbendarius est, sicut legista docet nos.
Cæcus quidam, Præbendarius videlicet patris ejus, ad sepulchrum illius venit, etc.Leges Henrici I. Regis Angl. cap. 78. de Pauperibus :
Si pecuniam habebunt, sit domino, cui Præbendarii erant, si super terram ejus sit.Adamus Bremensis cap. 84 :
Qui postmodum ab honore suo depulsus, et ab omni hæreditate sua, apud Magdeburg Præbendarius, vitam ut dignum erat, mala morte commutavit.Ratpertus de Casibus S. Galli cap. 16 :
Universæ familiæ Præbendariis, id est, centum septuaginta viris, cum nunquam ante se nisi avena pascerentur, pura de spelta dederat grana.Charta Henrici III. Imper. ann. 1056. et Henrici IV. ann. 1065. ex Tabulario S. Maximini Trevirensis :
Servientes vero qui Præbendarii sunt, et qui fratribus infra claustrum serviunt, etc.
Famulos ecclesiæ feodatos et Præbendarios quotidiana ab ecclesia sumentes stipendia, a quibus, si forte in causa animæ in aliquo fuerit erratum, præsenti Abbati et futuris dimittimus corrigendum. Præbendarii curiæ,in Charta Ottakeris ann. 1156. apud Ludewig. tom. 4. pag. 202.
Præbendarii, etiamsi debiles sint, senes aut infirmi, etc.Adde Statuta ejusdem Ordinis ann. 1368. part. 3. cap. 3. § 1. 8.
Quædam puella, cui prima dies exordia vitæ dederat absque linguæ atque auriumAdde Vitam S. Mathildis tom. 7. Maii pag. 451.usibus : nec non in eleemosyna nobilissimæ matronæ, etc. Tunc accersita illa quondam muta sua Præbendaria, etc.
Prouvoiresvocabant, quam
præbendariipresbyteri : nam et Hugo Plagonus vetus Gallicus interpres Will. Tyrii lib. 6. cap. 16.
Sacerdotes, vertit
le Prouvoire. Robertus Bourronus in Histor. MS. Merlini :
Merlin vit che duel, et les Prouvoires et les Clers qui chantoient.:
Alibi :Et les Prevoires escorcent il tout vis, Sont Arcevesques et Evesques ocis.
La veissiez maint Provoire ordené, Tot revestu pardevant son autel.
Un des Engleiz qui out veu Les Normans tous reiz tondus, Cuida que tous Provoires fussent, Et que Messes chanter peussent.
Por chevalerie, por ordre, ne por digneté de Prevoire.Quod quidem eo potissimum observandum, quod etiamnum Lutetiæ Parisiorum platea, S. Eustachii ædi proxima, nomen
de ruë des Prouvoires, seu, ut hodie efferunt,
des Prouveres, retineat, quod in ea istius parochiæ præbendarii Presbyteri commanerent, quæ
ruë des Prestresdicitur in Parochia S. Severini.
Præbenda, Beneficium ecclesiasticum. Edictum Philippi V. Regis Franc. ann. 1320. tom. 1. Ordinat. pag. 714 :
Ne prendront Provendes és eglises des Prelats de leur jurisdiction. Prouvendes,in Litteris Philippi VI. ann. 1334. ibid. tom. 2. pag. 102.
Provendres, in Litteris ann. 1343. apud Rob. Avesbur. in Vita Edwardi III. Reg. Angl. edit. Hearnii pag. 111. MS. ubi de præbenda quam ei in Eccles. Bajocensi contulerat Henricus II. Rex Angl. :
Cil me donna, et Dex li rende, A Baiex une Provende.
Plagonversione Will. Tyrii lib. 7. cap. 9. Capitulare de Villis cap. 50 :
Et qui hoc non habuerit, de Dominica accipiat Provendam.Vetus Poema MS. cui titulus,
Le Despirement du corps:
Nus ne te puet desaaisier, Ne ta Prouvende amenuisier.
Infra :Pain et vin et Provendes des villes venir firent, Quant il ourent mengié, volentiers se dormirent.
Pain et vin et Provende fist assez aporter.
Approuvandement, in Consuetudine Hannoniensi cap. 40. pro præbitione cibi et potus.
Prefendaet
Profenda, dicunt Itali :
La Profenda del fieno,apud Interpretem Crescentii de Agricultura.
Profende communali del blado, apud Matth. Villaneum lib. 1.
Præbendarium, seu
Provenda: mensura annonæ præbendariæ. Charta Willelmi Comitis Pontivi ann. 1205. in Histor. Ecclesiast. Abbavillensi cap. 26 :
Quinque Provendarios avenæ, quos leprosi de valle reddere debent.
Unum Provendier siliginis, apud Lobinell. tom. 2. Hist.
Præbendarius: qui
provendam, seu
præbendampercipit : cui ad victum cibus vel potus præbetur. Adalardus in Statutis Corbeiensibus lib. 1 :
Isti sunt Provendarii, qui omni tempore æqualiter et pleniter in nostris diebus esse debent.Et lib. 2. pag. 19 :
Ut de Provendariis, qui ibi servire debent, certa discretio servetur, ut et sufficienter sint, et ultra quam necesse est nullo modo sint, quia ipse de eadem decima et pascendi et vestiendi sunt ea mensura, quæ eis competit, ita ut nec penuriam patiantur, nec aliqua superfluitate distendantur.Mox :
Similiter ut ipsi Provendarii eadem qualitate et quantitate cibi et potus, sicut cæteri provendarii nostri, sustententur, id est, ut pensam secundum cæterorum consuetudinem per mensem ; similiter panem et potum secundum eorumdem consuetudinem accipiant, etc.Ex quibus satis patet, his locis
provendariosnon esse, qui necessaria prævident seu præparant, quos nostri
Pourvoieursvocant. Cæterum ejusmodi
præbendarioshabent etiam in Ecclesia Græcanica Monachi in suis Monasteriis, de quibus Allatius lib. 3. de utriusque Ecclesiæ Consensu cap. 8. § 8.
Provenda, Mensura annonaria. Charta ann. 937. in Tabulario Eccl. Augustod. de Censibus :
Circulos 12. Prouvatia avena mod. 1. mense Mart.
Concesserunt Bernardo de Bobo, et aliis fratribus Absiæ quinque Prævenderiatas terræ ante vineas, etc.Infra :
Dedit Monachis Absiæ tres Prevenderiatas terræ inter Molum et Clenam.Ita fol. 52. 108. et in libro Chirographorum ejusdem Monasterii fol. 63. Ibid. fol. 66 :
Tres Præbenderiatæ terræ. Fol. 76 :
Ruptura trium Provenderiatarum terræ.Adde fol. 95. etc.