caballus
caballus, a nag, pack-horse, hack, jade
căballus, i, m., = καβάλλης [perh. Celtic; hence Ital. cavallo, Fr. cheval, Engl. cavalry, cavalier, etc.; cf. cob, Germ. Gaul],
- an inferior riding- or pack-horse, a nag (poet. and in post-Aug. prose): tardus, Lucil. ap. Non. p. 86, 15; Varr. ib.: mediā de nocte caballum Arripit, his nag, Hor. Ep. 1, 7, 88; so id. S. 1, 6, 59; 1, 6, 103; id. Ep. 1, 18, 36; Juv. 10, 60; 11, 195; Sen. Ep. 87, 8; Petr. 117, 12; Dig. 33, 7, 15: Gorgoneus, jestingly for Pegasus, Juv. 3, 118.—
- B Prov.
- 1 Optat ephippia bos piger, optat arare caballus, i.e. no one is content with his own condition, Hor. Ep. 1, 14, 43.—
- 2 Tamquam caballus in clivo, for one who walks wearily, Petr. 134, 2 (cf. Ov. R. Am. 394: principio clivi noster anhelat equus).
caballus, ī, m. (cabo), ein Pferd zu gemeinen Diensten, dann in der Volksspr. für Pferd übh., wie unser Gaul, Klepper, taetri tardique caballi, Lucil. fr.: caballo vecta, reitend, Hor.: c. Gorgoneus, Pegasus, Iuven.: caballo esse contentum, Sen.: alius caballum arbori ramo in humili alligatum relinquit, Varr. fr.: Ggstz. equus (Streitroß), caballos (Ackergäule) equis cedere, Hier. ep. 60, 17 extr. – Sprichw., optat ephippia bos piger, optat arare caballus, d.i. niemand ist mit seinem Stande zufrieden, Hor. ep. 1, 14, 43: lassus tamquam caballus in clivo, von einem schlaff Gehenden, Petr. 134, 2.
coepit dicere ‥ de loco ubi ~us suus esset curatus
suggerit hospes eam duci quo forte caballus / sanatus fuerat
iii ~os bene electos
cabullus,hengest
hic exeunt ~i de navibus
missatici regis ‥ dabant pro ~o transducendo iij d.
meliores ‥ ~os habentes
oppidum ‥ in quo residuum ad esum nihil repertum est nisi unus ~us vivus et alter in sale
sunt ibi xxj boves et iij cabelli
reddat de cavallo denarium(
de summa cavalli
de ~is ad carucam
ungantur dentes cum medulla ~i
venit ‥ ubi dextrarii et magni ~i ‥ morabantur
unum ~um sufficientem ad portandum unum valettum
~us,palfray, ‥ carthors, ‥ a capulle
1 căballus, (13) ī, m. , cheval hongre : Gloss. 5, 51, 5 ; Mart. 1, 41, 20 || cheval de fatigue, bidet : Hor. Ep. 1, 7, 88 ; Sen. Ep. 87, 10 ; Petr. 117, 12.
Gloss. Lat. MS. Regium, et Isidori :Quod pede tellurem solet ipse cavare, Caballus.
κάβαλλος, ἐργάτης ἵππος.
Statimque cernamus sagittas pilis, tiaras galeis, Caballos equis cedere.Gregorius Turon. lib. 6. Hist. cap. 11 :
Ipsumque super miserabilem imponentes Caballum, etc.Vide Casaubonum in Persium pag. 7. Promiscue tamen Scriptores recentioris ætatis pro quovis equo usurpant. Vide Gregor. M. lib. 8. epist.
Caballos centum inter Domitos et domandos, apud Marten. tom. 1. Anecd. col. 801.
Caballus, scutum, lancea, in clientelæ signum quotannis
regidata, memorantur in duabus Chartis anni 1437. pro ecclesia Magdeburgensi, apud Eccardum in Probat. Hist. Marchionum Orientalium col. 136. et 138.
Ad partem regis annuatim caballum unum cum scuto et lancea præsentassent et in postmodum ab omni exactione vel de functione publica aut privata immunes et liberi essent.Adde chart. ann. 856. ap. Schœpflin. in Alsat. Diplom. num. 105. vol. 1. pag. 85. Aliam ann. 858. ibid. num. 108. pag. 88. Charta Carol. Simpl. ibid. num. 129. pag. 103 :
Omni anno ob hoc ei dentur inde duo Gaballi, sive duo camisilia bona, aut etiam quatuor carre vini.
Meid, Maide. Vide Frisch. Lexic. v.
Meide.
Dextrarius, Major et cataphractus, quo potissimum utebantur in præliis. Vita Eduardi II. reg. Angl. pag. 119 :
Dextrarii et Magni Caballi ipsius Petri, vel verius domini regis morabantur.
mallier, Equus vectorius,
maletæseu sarcinæ deferendæ addictus. Lit. remiss. ann. 1394. in Reg. 146. Chartoph. reg. ch. 208 :
Lesquelx avoient un cheval malet, que demenoit un appellé Souschier, et aussi avoient un autre cheval malet yceulx paroissiens de Nyevil, que Guillaume Giraut demenoit pour eulx esbatre.
Spadatus, in Testam. Bertichr. episc. Cenoman. tom. 1. Jun. pag. 725. col. 1 :
Donet eis Caballos padi duos, et poledros congregales duos, etc.Vide Poledrus.
Equitum alii Alares dicuntur, quod a similitudine alarum ab utraque parte protegant.Equites in castris solebant alas occupare.
Erantque in ipso 12. Caballarii, qui per 12. fenestras completis horis exibant.Hincmarus Opusc. 5 :
Per villas, in quibus non solumhomines Caballarii, sed etiam ipsi Cocciones rapinas faciunt.
Donamus S. Victori... mansum de Casteneto, quem accepimus in emendam pro Gaussimo nostro Caballario qui fuit occisus, ut Monachi orent pro anima ejus.Tabular. S. Florentii :
Hamo Caballarius de Livriaco multas querelas adversus Monachos de Livriaco habebat.Tabular. S. Vincentii Cenoman :
Cui contulerat unum etiam Caballarium cum omni beneficio suo in villa quæ vocatur Arduin, etc. Actum regnante Roberto Rege.Breviarium villarum S. Audomari ex MS. Folquini in Tabulario ejusd. loci :
Hlodeger Caballarius habet mansum dominicatum, etc.Similia non semel ibidem leguntur.
Mansa 7. et dimidium, que cum caballis serviunt.Confer mox Caballicare, Arare et Caballeritia.
Milites, seu equestri dignitate donati, quos
Chevaliersappellamus. Ita Anna Comnena in Alexiade pag. 411. Pachymer. lib. 1. cap. 30. 31. lib. 4. cap. 31. lib. 12. cap. 11. et Cantacuzenus lib. 1. cap. 42. lib. 3. cap. 27.
En vint bien avant cinq cens mil mars d'argent, et bien dix mil Chevaucheures, que unes que autres.Hinc
Chevaucheursnuncupati sortilegi, quod scopis seu baculo equitantes ad diabolicum conventum se se transvehi somniabant. Lit. remiss. ann. 1478. in Reg. 206. Chartoph. reg. ch. 72 :
Sorcier et Chevaucheur de balay.Vide Scobaces.
Item gobeletum unum, cum tribus pedibus, ymaginatum de uno gallo sursum et tribus Cavailleriis, cum una vinea.Ubi Reg. 80. ch. 503. habet,
Cavaillieriis, Chevalerot, eodem sensu, in Invent. MS. jocal. Eduardi I. reg. Angl. ann. 1297 :
Item un pot ki desus le couvercle a un Chevalerot.
Donamus unum mansum Caballerii in villa, etc.Occurrit rursus in Actis SS. Benedict. sæc. 6. part. 1. pag. 312.
qui Caballos habent, ut est in Capitul. Caroli C. tit. 31. § 26.
et cum Comitibus suis in hostem pergere, et debitos paraveredos præstare tenebantur.Adde Capitul. ann. 807. cap. 6.
Escuierie. Item vallez d'estables et Chevaucheurs viij. qui mangerontà court,... et les quatre seront touzjours à court pour faire l'office de l'escuierie, et les autres quatre seront pour aler hors porter lettres, et leurs chevaus a l'escuierie.
Cavallero, Hispanis. Occurrit apud Diago lib. 2. de Comitib. Barcin. cap. 162.
Et si vindere vel inpignorare volueritis, cum nostro consilio faciatis, cui volueritis, præter ad Caballarios et clericos.Hinc
Chevalereux, Vir egregii animi, prout militem decet. , MS. :
De sa plaie iert si dolereux, Chilz qui tant est Chevalereux, Que de l'angoisse se plaint fort.
Die Mercurii hora tardissima appulit Franchus Caballarius magnificentiæ vestræ,... et mihi breve vestrum detulit.Annal. Placent. ad ann. 1444. apud Murator. tom. 20. Script. Ital. col. 887 :
D. Franciscus Anguissola rediit cum copia literarum ducalium, quas dixit fuisse consignatas tabellario sive Cavallario.
Statutum est, quod dom. vicarius teneatur, et postea usque ad finem sui officii vel regiminis, semper tenere duos milites socios, qui vulgariter appellantur Cavalerii.
Eques, in Glossis Arabico-Lat.
Cavalcatore, Italis.
Item volo quod expensæ ad Cavallariam Monaldi fratris mei, quando fiet miles, communiter fiant, tam de bonis meis, quam de bonis ejusdem Monaldi.
Cavalleria, milizia a cavallo. Stat. Montis-reg. pag. 17 :
Ordinatum est pro utilitate et decore reipublicæ præsentis civitatis, quod nulla persona, quæ non sit de nobili genere... et quod ita constet publice et palam per publicam vocem et famam, possit esse in officio Cavalleriæ et ad illud admitti.
caballisvectæ.
Feretrum ejus Caballarium, quo infirmus vehi solebat, in Actis SS. April. tom. 3. pag. 780.
Cum ad prædicandum populo propter debilitatem corporis in Feretro Caballario duarum rotarum duceretur, ibid. pag. 782. Agitur de S. Erconwaldo Episc. Londin.
Cum ad hoc per infirmitatem deveniret, ut equitare non valens, feretro Caballario veheretur, etc.
fodrumsequioribus sæculis dictum, in leg. 14. Cod. de Erogat. mil. annon. (12, 38.) Vide Cujac. et Jacobum Gothofred. ad hanc legem.
Ego Rodulphus de Thoria pro remedio animæ meæ... concessi unam Caballatam vini puri, in vinea mea de Mouvant, domui de Valone annuatim persolvendam.
Chevalée. Lit. remiss. ann.
Trois Chevalées de blé, qui valoit pour lors environ vint solz.Aliæ ann. 1446. in Reg. 176. ch. 490 :
Le suppliant emporta à quatre foiz quatre Chevalées de blé ou environ, qui estoient dedens icellui molin.Vide supra Caballata suo ordine.
Cavalcare. Lex Salica tit. 25 :
Si quis caballum sine permissu domini sui ascenderit, et eum Caballicaverit.Edit. Heroldi habet
Caballaverit. Monachus Sangall. lib. 1. cap. 22 :
Per campum istum Caballicans.Usurpant Edictum Rotharis tit. 105. § 17. Lex Langob. lib. 1. tit. 23. § 1.
Si mihi contigerit ad palatium, vel ad Italiam pergere, tunc semel mihi hominem Cavallicantem ad serviendum et unum cavallum bene onustum provideant.
Caballisaratur. MS. Codex Folquini ex Archivo S. Audomari in Breviario villarum ad hanc Ecclesiam pertinentium :
Isti unaquaque hebdomada faciunt duos dies, si non Caballicant.Et infra :
Caballicat de terra censali bun. 12.
Item statutum fuit, quod si Abbas, vel sui, injuriam passi fuerint ab aliquo, et injuriator judicio stare noluerit, et Abbas propter injuriam sibi illatam Caballicare super eum voluerit, vel contra eum exercitum movere, burgenses(S. Severi) de præcepto Abbatis, super injuriantes ipsum sequantur : et si quis sine licentia Abbatis a Cavallicatione abfuerit, sex solidos Abbati persolvat.
Chevaler. Chron. Jac. Malvec. apud Murator. tom. 14. Script. Ital. col. 925 :
Postera ergo die Cavalcans antistes cum sacerdotibus, ceterique cives, qui in civitate remanserant, omnes communi consilio Griffum et nonnullos alios a carceribus eripiunt.
Et cavalcandum, et predandum dictam civitatem Cremone.Virgulam post
Cavalcandumejecit Pertz. vol. Leg. 2. pag. 525. lin. 54.
Lequel Robin dist à Jehan de Logie qu'il avoit fait prendre sa jument, et l'avoit fait Chevaler par ses gens.Sed et
Chevalernostri dixerunt, Equum onerare, equo vehere. Lit. remiss. ann. 1478. in Reg. 205. ch. 35 :
Le suppliant aperceut... auprès de S. Mor des foussez des oultardes, esquelles il se adressa pour y tirer,... il dessella son cheval pour Chevaler lesdites oultardes,.. et lui Chevalant lesdites oultardes, etc. Chavalervero, pro Supinum cadere, more equorum, quod vulgariter dicitur,
Tomber les quatre fers en l'air, in aliis Lit. ann. 1404. ex Reg. 158. ch. 383. bis :
Laquelle femme print deux pierres et les getta contre icellui suppliant, tant qu'elle l'en attaigny deAliud sonatl'une parmi la teste si grant cop, qu'elle fist Chavaler.
Entrechevauchier, Equi scilicet pedibus calcare, in Lit. remiss. ann. 1375. ex Reg. 106. ch. 387 :
Icellui Defraine retourna la teste de son cheval vers ledit Hennequin, veuillant le Entrechevauchier.
Cavalcata, Italis. Luithprandus lib. 4. cap. 14.
Cumque eodem pervenisset, et Caballicatas, ut vulgo aiunt, circumcirca dirigeret.
Aut questum, aut procurationem, aut Cabalcatam, aut exercitum.... exigere præsumat.
Volumus etiam declarari jura nostra in Marchia et Ducatu... videlicet de exercitu, Cabalcata et parlamento, mercato et procuratione, quæ nos tanquam advocati, patroni et defensores Ecclesiæ habere debemus.Et infra :
Super declaratione facienda super jure quod habemus in terra Ecclesiæ, petivimus expresse apponi de exercitu, parlamento, Cabalcata, fodro et procuratione.
Nec in hostem, nec in Caballicationem esse ducturos.
Concessi etiam eidem monasterio, ut nullus Archiepiscopus, nec Episcopus, nec ego ipse..... præsumat..... immissiones aliquas facere, nec in hostem, nec in Caballicationem ducere milites, vel pedites, etc.
Cæterum in hac pace nullus, nisi Rex aut Comes hujus patriæ Caballicationes aut hostilitatem faciat : et quicunque in Caballicatione aut hostilitate Regis fuerit, etc.
Hrobertus ingenuus tenet mansum ingenuilem 1. qui habet censum similiter, facit pro eo Caballeritia.Id est, pro eo tenetur ire in exercitum, seu in aciem domini,
Unum sextar. de civada, et 2. sext. vini, et 6. den. pro carne, et Caballadam, et corregium.
Talliis, toltis, quæstis, adempris, vintenis, cavalcatis, stabilitis, mero et mixto imperio, et omnimoda jurisdictione, operibus, manu operibus, cretifodinis, lapidicinis, argenti fodinis, auri fodinis, Cavallagiis, coroatis, fogagiis, etc.
Et prædictis faciet dictus dominus episcopus Calvacadam prædicto domino regi et suis, præmissa sibi denuntiatione ante per tres septimanas.
Sed et si plures emptoresCharta Guigonis Comitis forensis ann. 1224. tom. 1. Maceriarum Insulæ Barbaræ pag. 136 :(præpositurarum, baillivarum, etc.) fuerint, unus tamen jurisdictionem exerceat, et immunitate gaudeat in Cavalcatis, talliis,seu collectis, et aliis oneribus publicis.
Omnem talliam sive toutam, exercitum sive Cavalcatam.Statuta Forojul. ann. 1235. ex archivo S. Victoris Massil. :
Statuimus ut barones et milites et homines faciant domino Comiti Cavalcatas sub hac forma, videlicet ut milites et homines per quadraginta dies expensis propriis in comitatu Provinciæ.... contra eos qui dominum Comitem offenderent.... pro sex focis unus pedes.... Si dominus Comes obsidere vellet aliquod castrum.... vel faceret ei inimicus bellum campale, etc.Vide Hostis.
Ipseque ascenderit in solarium quoddam, ut videret Cavalcatam.Vide Vitam B. Oldegarii, tom. 1. Martii, pag. 490.
Necnon in possessione et saisina habendi assiem et Calvacatam, tallias et subventiones ab hominibus Bonævallis.Arrestum Parlam. 11. Maii ann. 1331. pro iisdem Monachis :
Ad solvendum Comiti Carnotensi centum libras Turon.... et ad præstandum eidem Calvacatam pro guerra.
Homines dicti Prioris ibunt in exercitu meo et Calvachia mea cum aliis hominibus meis de Lamballia, etc.
Immunes erunt talleis, charreis, falcationibus, fenacionibus et omnimodis bienniis, salvis mihi exercitibus et Calvagariis meis, in quibus me sequentur per tres dies tantum.
Præfatus Rex(Franciæ) exigit, et a nobis auferre conatur ; videlicet immediatam jurisdictionem dicti loci S. Sacerdotis.... in quo ressortum, Cavalcatum et omnem superioritatem nos et progenitores nostri habuimus.
Inhibentes ne Cavalcatus aliquos super gentes ipsius Caroli, vel in terris sibi subjectis, faciant, vel prisones aut redemptiones capiant, aut alia dampna vel mala aliqua eis, vel eorum alicui, inferant, durantibus treugis supradictis.
Caballicata. Charta Raymundi Comitis Tolosani ann. 1189. apud Acher. tom. 8. Spicil. pag. 204 :
Salvo tamen albergo et Cavalgada, et omne hominium, quod Gardanenses nobis facere debent, etc.Responsum Concilii Vaurensis ad Petrum Regem Arragonum inter Hisp. tom. 3. pag. 481 :
Ut illa jura quæ habebat in castris aliorum hæreticorum.... sive alberga, sive quista, sive Cavalgada eidem integra remanerent.
Philippus quondam Flandriæ Comes... concessit Deo et ecclesiæ nostræ Atrebatensi in manu nostra, quidquid habebat Atrebati in districtu nostro, sibi tamen de assensu nostro retinuit in vita sua, in parte districti quædicitur Strata, exercitum, Cavaltheiam, talliam, altam justitiam, etc.
Cavalcheia.
Nos in eo ibi arbergamentum, aut exercitum, quæstam, procurationem aliquam, aut Cavangadam vi aut terrore aliquo ulterius(non) habeamus.
Petebat Abbas S. Victoris.... ut nobilis vir W. de Turriis cessaret a Cavallatico, et a quistis, et talliis.Et infra :
Dicimus quod W. de Turriis disistat et girpiscat domino Abbati.... Cavallaticum, et quistas, et toutas, et omnes alias exactiones.
Et mala quæ ego feci cum mea Cavalgada in Rossilono domibus Templi et domibus Hospitalis, ..... et infractiones quas ego in eadem terra ecclesiis cum eadem Cabalgata, etc.
Ad quæstionem præconizationis sic respondet(vicecomes) quod archiepiscopus iste nullo tempore quasi possedit, nec antecessor suus, nisi parvo tempore, et tunc non jure archiepiscopi, sed legati et paciarii, eo casu cum propter Cavalgadas pacis necesse erat præconisari.
Si equus mortuus vel mangagnatus esset pro sua Cavalaria vel aliena, etc.Et lib. 3. pag. 59. r° :
Quod nullo tempore dicti officiales eligantur, nec Cavallaria possit imponi modo aliquo vel ingenio, nisi de voluntate credentiæ coadunatæ in palatio communis,... aliter nullo modo Cavallaria possit poni.Pluries ibidem.
Statuimus quod si quis miles equum perdiderit in Cavaleatis, pretium sit mille solidorum Raymundensium.
Item statutum est quod aliquis non possit habere aliquos clientes de eundo ad exercitum vel Calvacatum, nisi super hoc fuerit specialiter ordinatum per consilium civitatis Montisregalis.
Nullus regiæ potestatis minister aliquam justitiam clamare præsumat, ..... nec corveiam, nec ire in nostram Caballationem, neque in hostem, etc.
Nec in aliquam Calvauchiam ibunt, nisi de assensu nostro.
Et in expensis ejus teneor ire, si voluerit, in exercitum et Chevalcheiam suam.
Præcipimus ut tam ipse quam hæres ipsius..... sit liber ab omni servitio, et per nomen ab omni expeditione et Cavalcaria.
de Mazaugues:
Dicebant.... homines dicti burgi teneri ad Cavalcatas personales faciendas ipsi domino regi, prout homines civitatis Aquensis jam dicto domino regi præfatas Cavalcatas facere tenentur.
Præterea idem comes Wademontis..... illos homines ad ipsas Chevalcatas nullatenus transducet, qui tringinta et quinque annos excesserint, etc.
Item quod dicti seculares..... hospitalia usibus pauperum deputata, occasione Cavalgarum, talliarum, quæstarum, vel aliarum illicitarum exactionum, quocumque nomine appellentur, nec onerare nec molestare præsumant.
Quod dicta Maria et dictus Artusus vir suus ejus nomine, hæredes seu successores dictæ Mariæ habeant exercitum et Cavalgatam in dicto castro Lemovicensi et forisbariis. Calvaguette,eodem sensu, in Reg. Cam. Comput. Paris. sign.
Belfol. 154. r° :
Réservé à lui et à ses successeurs la Calvaguette, ressort, punissement de hérésies, etc.
Unde servicius debet exire circa et quarta Calvata, sicut alii Spanii debent facere de illorum aprisione.
Castrum de Mareis et redditus, quos habemus in eo, cum omnibus feodis et Chevacheya totius terræ prædictæ penes nos retinemus.
Assignavi domino Jacobo quidquid habebam.... in gistis, in Chevalcheiis, excepta Chevalcheia hominum villæ Monasterii-cellæ.Alia Phil. abb. Resbac. ann. 1306. in Reg. 56. Chartoph. reg. ch. 571 :
Reddimus immunem...... ab omni..... exercitu, Chevalcheia, custodia et vigilia villæ, turris et gabiolæ.
Omnes illos qui quinque operatoria et cellarium sæpedictæ domus conduxerint, ab exercitu et Chevalisia, et excubatione...... quittavimus.
Homines dictæ villæ in exercitum nostrum et Chevauchaiam præpositi nostri et nostram ibunt.
Homines de Congi episcopi cum eo debent ire in exercitum et in Chevaucheias suas.
Retinemus........ Chevauchias nostras et exercitus nostros. L'ost et la Chevauchie,in Lit. ann. 1264. tom. 5. earumd. Ordinat. pag. 391. At vero pro Locus, in quo congregantur vel ad quem diriguntur equites, accipi videtur hæc vox, in Lit. ann. 1231. ibid. tom. 4. pag. 222. art. 7 :
Quod cum usque ad Chevauchiam venerint, non poterunt ibi ultra quindecim dies retineri.
Prædictus notarius per se non possit excusare nisi unam Cavalariciam, et potestas sive rector teneatur quod non permittat ipsum notarium excusare unam Cavalariciam.Nisi ibi sermo sit de equitatione cum magistratu intra fines illius jurisdictionis.
Et hic Luca propter chrisma nos mittebant ad tollendum ab episcopo, et Cavallicaturam cum ipsis presbiteris faciebamus.
De torsello Cavalcativo duos solidos Ferrarienses vel Bononienses, et de soma totidem.
Bovagiumpro bobus. Charta ann. 1256. in Reg. S. Ludov. ex Chartoph. reg. fol. 5. v° :
Pro asinaria et jumentis, xxiij. sol. De fromagino, Cavalagio, v. sol. Cavallagium,in Instr. proces. ann. 1564. ex schedis Pr.
de Mazaugues.
Item unum sextarium avenæ et duos solidos pro Chavallagio, quod percipimus.Vide hanc vocem suo ordine.
Cavalcatam. Chron. Parm. ann. 1295 :
Dominus potestas sonari fecit Campanellam de Cavalcare; et..... convocavit duo millia de populo.
caballus ī, m
- a nag, pack-horse, hack, jade: vectari caballo, H.: Gorgoneus, i. e. Pegasus, Iu. —Prov.: optat arare caballus, i. e. wants a change, H.