candela
candela, a wax-light, tallowcandle, taper
candēla, ae, f. [candeo; Fr. chandelle, Engl. candle; hence], a light made of wax or tallow, a wax-light, tallow-candle, taper.
- I Lit., Varr. ap. Serv. ad Verg. A. 1, 727; Col. 2, 22, 3; as a light of the poor, diff. from lucerna, used by the rich, Mart. 14, 43.— Hence, brevis, Juv. 3, 287: ancilla lucernae, Mart. 14, 40; of peeled rushes, used in funeral processions, Plin. 16, 37, 70, § 178; Pers. 3, 103.—
- II Meton.
- A Fire: candelam apponere valvis, to set fire to the doors, Juv. 9, 98 (cf. id. 13, 146).—
- B A cord covered with wax (which preserved it from decay): in alterā (arcā) duo fasces candelis involuti septenos habuere libros, Liv. 40, 29, 6 Weissenb. ad loc.; cf. Hem. ap. Plin. 13, 13, 27, § 86; used in cleansing and polishing, Plin. 33, 7, 40, § 122; cf. Vitr. 7, 9, 3.
candēla, ae, f. (candeo), I) ein Licht aus Wachs od. Talg, Wachslicht, Talglicht, Kerze, Vitr. u.a.: candelam apponere valvis, das Haus in Brand stecken, Iuven. 9, 98. – II) eine mit Wachs überzogene-, gewichste Schnur, eine Wachsschnur, mit der man bes. die Dinge, die man Leichen mit ins Grab gab, umwickelte, um sie vor Fäulnis zu bewahren, fasces candelis involuti, Liv. 40, 29, 6; u. so Cassius Hemina b. Plin. 13, 86.
funalia cerei, i. ~a de cere,wexcandel
magister scriptorii [habet ] ‥ j grossam ~am et xij frustra ~arum
quesivit ~am ut iret cubitum
apposuit ~am in blado et combussit totum bladum et grangiam
habebit ‥ liberacionem ~e de cepo ad lectum suum(
in xij li. cepi emptis pro ~is faciendis ij s.
sedebit post prandium et bibet quamdiu de die potest videre sine ~is accensis
habebit ij ~as de assisa de longitudine dim. pedis et ibidem sedebunt et potabunt quousque dicte ~e, viz. una post aliam ex toto comburentur(
quo [hiemali ] in tempore oportet incolas [Norguegie ] operari cum ~is
habebit ‥ iiij ~as de cera et iij decotoun [? ]w. cotton wick
in ij li. candel’ de coton’ emptis pro blado tassando noctanter
x cereos ponderis cujuslibet j li. cere et j ~am vocatamtorche continentem ij li. cere et dim.
in ~is ceriis et albis emptis
pro factura xiiij petrarum ~arum albarum et nigrarum
in †caudela et aliis custis vindemiandi(
pistor potest lucrari ‥ in gesta obolum, in ~a obolum
eidem Alicie inveniat ‥ ~am et focum
cum rex Scotie ad curiam regis Anglie venerit, ‥ habebit quotidie ‥ xl grossos longos colpones de dominica ~a regis et iiijxx colpones de alia ~a expensabili
~as spensabiles pro cena et pro servicio de nocte reddendo
item ~e que dicuntur dispensabiles, quarum xxiiij tenebunt j li; ex hac ~a despensabili liberetur in choro sufficienter fratribus cantantibus servicium in noctibus
in xx li. ~e de cursu emptis pro dicta navi
in mmcccxix li. ~e Paris&apos(
in ~is Parisiacis
v li. candel’ Paris'
in xl li. candel’ Paricii emptis
in sepo et lichino pro ~is de Paris faciendo pro hyeme
omnescandelmakers ‥ qui in domibus et fenestris suis vendebant ~as Parisienses
pro ‥ ~is †periciis
iij s. vj d. de ii ulnis de ~is venditis
sex ~as, unamquamque aequa lance, inde [de hac cera ] capellanos facere jussit, ut unaquaeque xij uncias pollicis in se signatas in longitudine haberet . ‥ itaque sex illae ~ae per xxiiij horas die nocteque ‥ coram sanctis ‥ reliquiis ‥ ardentes lucescebant [etc. ]
ante ostium aecclesiae quae dedicanda est illuminentur xij ~ae et ponantur de foris per circuitum aecclesiae
thesaurarii officium est ‥ ministrare ‥ ~am ad longitudinem j pugni et j pollicis xxiiij etiam cerulos ultra magnum altare tribus noctibus ante Pascha(
tenetur ‥ thesaurarius ‥ panem, vinum, aquam et ~as singulis altaribus ecclesie ‥ administrare
tempore quo missarum sollempnia peraguntur accendantur ‥ due ~e vel una ad minus cum lampade
in c et l cereis, cereo existente de ij li., et xxxv ~is, ~a existente de ij li., et operatione eorundem in ecclesia Christi et S. Augustini Cantuar’
celerarius ‥ inveniet ‥ totum lumen, viz. cereorum et ~arum, ad ecclesiam in die Jovis Absoluti preter j perticam
invenient iiij ~as vocatassaulecandels circa corpora fratrum et sororum dicte gilde defunctorum ardendas
consecrationis mysterium ‥, quam perfectam monstrareut ~e per totam ecclesiam accense
de ij s. j d. pro ~is dominicalibus beuedictis
de denariis solutis subsacriste pro ~is albis ad missas privatas tempore yemali
in Purificatione S. Mariae ‥ abbas ‥ benedicat ~as et conspergat aqua benedicta ‥, et sic, accepto cereo ab aedituo ‥, accipiant singuli singulas acceptasque accendant
dicta tertia ponatur ante altare tapetum, ubi supra ponantur ~e, quas benedicat sacerdos
ne ~e benedicte in festo Purificationis ad usus communes expendantur sed, si oportuerit, primo liquefiat cera et sic expendatur
audivimus quod quidam laici oblationes ~arum, que in festo Purificationis B. Virginis et aliis festis per annum ‥ fieri consueverunt, ‥ aliquando rapiunt de manibus offerre volentium
papa in festo Purificacionis ~as benedicit
“istos nominatim et publice excommunicabo ‥”, sicque factum est, acceptis stolis et accensis ~is
~as accensas tenentes ‥ excommunicaverunt omnes ejusdem carte violatores
pulsatis campanis, ~is accensis, statim post lectum Evangelium in magna missa ‥ excommunicatos ‥ denunciari faciatis
excommunicatos ‥ denunciari mandamus ‥ infra missarum solennia, campanis pulsatis, ~is accensis et extinctis
conventio ‥ de terra ‥ que pertinet ad ~am, reddens per annum xxxv s.(
unde totidem s. et totidem d. dabunt ad ~am
dat ‥ ij gallinas ad Natale et iiij ova ad Pascha et ob. ad ~am
fiat ter in anno simbolum luminis: primum in vigilia Pasche obolata cere de omni hida; in festo Omnium Sanctorum tantundem; tertio tantundem in festo S. Marie ~arum [AS: ]to þæm sanctan Marian clænsunge
ab hac sc. die ~arum usque ad iiij idus Sept.
natus est die Purificationis Dei Genetricis et Virginis Marie, die sc. ~arum
flagitamus ut ‥ aliquam particulam vel scintillam de candella ecclesiae [sc. Beda ], quam inluxit Spiritus Sanctus in regionibus provinciae vestrae, nobis destinare curetis
subito ~e ardentes et adherentes in lanceis omnium militum apparuerunt, ‥ non valde lucide sed velut ille que vulgus appellant ~e [sic ] nimpharum
candēla, (14) æ, f. (candeo), ¶ 1 chandelle, cierge [de suif, de cire ou de poix] : Plin. 16, 178 ; 33, 122 ; Vitr. Arch. 7, 9, 3 ¶ 2 corde enduite de cire [pour la conservation] : Liv. 40, 29, 6 ; Hemin. H. 37.
- 1. met was besmeerde draad;
- 2. (Juv.) waskaars.
Lucernæ argenteæ septem, cerofala duo, Candelæ breves æneæ cum lucernis suis septem ; item lucernæ æneæ undecim cum catenis suis.Historia Translationis sancti Januarii apud Caracciolum :
Cœpit Candela sine admixtione olei redundare.Anastasius in S. Silvestro PP :
Ubi Candelæ ardent ex oleo nardino pistico.Leo Ostiensis lib. 3. cap. 30 :
Ex oleo de Candela S. Sepulcri, quæ videlicet per singulos annos modo valde mirabili... accenditur. Candela olei,in Bulla Benedicti IX. PP. apud Ughellum tom. 1. pag. 124. Sed et Zacharias PP. in Dialogis S. Gregorii
Lampades
Candelausurpat idem Gregorius in Epist. 12. ad Bonifacium Moguntinum Archiepiscopum, ut et Braulio in Vita S. Æmiliani cap. 29. apud Bivarium : unde conficitur in Regula S. Benedicti cap. 29.
Candelam noctu in dormitorio ardentem, nihil aliud esse quam
cicindilem.
In primis de oleo Candelæ vitreæ emantur, et horis competentibus illuminentur et repleantur.
Ἀλεῖψαί τε αὐτὸν ἐλαίῳ τῆς κανδήλας καὶ ἀπολῦσαι.Sophronius Patr. Hierosol. :
Τοῦ τῆς κανδήλας ἐλαίου ἄνω πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος εἰκόνος ἁπτομένης λαβών.Et infra :
Τῆς κανδήλας λαμβάνει τὸ ἔλαιον.Miraculum S. Georgii Mart. de ejus imagine n. 55 :
Προΐας δὲ γενομένης ἐκ τοῦ ἐλαίου ὑφαφθείσης τῆς κανδήλης ..... ἀλειψάμενος τὴν σὴν χεῖρα, εὑρήσεις τὴν ἰάσιν.De ejusmodi candelis videtur perinde intelligendus Anonymus de locis SS :
Ἄνωθεν τοῦ ἀγίου τάφου κρεμοῦνται κανδήλαι λστʹ.Infra :
Κρεμοῦνται κανδήλια δʹ.Apud Codinum in Origin. :
Κανδήλαι ὑαλιναί, pag. 100. Aliter tamen
Candelæprojectæ et extinctæ in excommunicationibus, cujus ritus meminerunt Regino lib. 2. Eccles. discipl. cap. 409. Burchard. lib. 11. cap. 3. Concil. Lemovicense ann. 1301. sess. 1. sub. finem, Romualdus Salernitanus in Chronico MS. ann. 1167. Guillelmus Abbas S. Theodor. lib. 2. Vitæ S. Bernardi cap. 6. n. 35. Hesso Scholasticus pag. 358. Epistola 3. earum, quas Tengnagelius edidit post Chronicon Reichersp. Bertholdus Constant. ann. 1085. 1095. Matthæus Westmonast. ann. 1253. pag. 353. Pachymer. lib. 1. Histor. cap. 31. Perardus in Tabulis Burgundicis pag. 130. Acta Alexandri III. PP. apud Baronium ann. 1177. Matth. Paris pag. 442. 454. 576. Ægidius Auræ vallis Mon. cap. 103. Thwroczius ann. 1303. cap. 86. Ægid. Gelenius in S. Engelberto pag. 37.
Fackel, col. 418. Hœferi
Zeitschrift für Archivkundevol. 1. pag. 329.
Candelas accensas sub conjugatorum pedibus ponere, superstitionis species, damnata ab Odone Legato Apostolico in Syria ann. 1254. in Constitutione contra Simoniacos :
Item et a quibusdam inolevit quoddam abominabile et horribile: videlicet quod celebratis solemnitatibus nuptiarum, statim quidam Clericus Ecclesiæ, in qua solemnizatum est matrimonium, portans aquam benedictam, cum pervenerit ad portam domus, in qua debent se recipere nubentes, tenens quandoque Candelas accensas in manibus, ponit eas sub conjugatorum pedibus, et accipit pro hujusmodi tam improbo officio 12. denarios vel aliud pretium : quod sortilegii vitio carere non dubitatur, etc.
Præfatus comes Marchiæ habebit a nobis singulis annis usque ad decem annos decem millia et sexcentas libras Turonenses annuatim in tribus terminis, tertium in Ascensione Domini, tertium in festo S. Martini et tertium in Candelis.
Posuimus autem ante altare S. Liberatoris subtus arcum a pariete usque in pariete virgam ferream, quam replevimus Candelis optimis de Babylonia, et statuimus ut in nativitate Domini, et festivitate S. Benedicti, et in resurrectione Domini N. J. C. de prædictis Candelis repleatur, et omnes accendantur.Vide Babilonia.
Ex Candelis quæ a feminis a puerperio surgentibus ad singula ecclesiæ altaria offerebantur, etc.
Residuum cerei paschalis et Candelam S. Bartholomæi communia erunt.Alia Roberti Carnot. episc. in Chartul. Guill. abb. S. Germ. Prat. fol. 94. v°. :
Candelam S. Bartholomæi collectam divident(monachi et presbyter) et habebunt per medium, qua deficiente, per medium similiter benedictum partientur cereum.
Presbyter, tam privatis diebus quam aliis diebus, habebit oblationes peregrinorum, et denarium et Candelam de caritate.
Præterea omnes oblaciones cujuscumque generis in tota ecclesia oblatæ, et omnes candelæ, exceptis Candelis mortuorum,... erunt prioris.
Candela vero purificationis, vel nummata Candela, et quarta pars confessionum Quadragesimæ, monachorum erunt.Vide infra in Cereus.
Candelæ benedictæinter morientium manus positæ, quod hactenus perseverat. Lit. remiss. ann. 1383. in Reg. 124. Chartoph. reg. ch. 124 :
Posita fuit Candela benedicta accensa in manu sua ac sivellet spiritum emittere, et alias prout et inter fideles infirmos fieri consuevit.
Candelæpuellis in signum amoris oblatæ. Lit. remiss. ann. 1357. in Reg. 89. Chartoph. reg. ch. 179 :
Dum coreæ ducerentur, Bernardus dictus la Greve.... portans in manu sua quandam Candelam accensam, et eandem Sarræ filiæ Johannis Parvi-boni in coreis existenti causa joci obtulerit, prout moris est juvenum facere in dicta villa de Quierrin et aliis villis circumvicinis.
candela, quam novæ nuptæ ante imaginem B. M. V. accendere solebant, potest intelligi. Lit. remiss. ann. 1357. in Reg. 89. Chartoph. reg. ch. 168 :
In villa de UnopanoAliæ ann. 1409. in Reg. 164. ch. 54 :(diœc. Carnot.) nuptiæ factæ fuerunt... Ad domum sponsæ in sero diei iverunt et petierunt Candelam per sponsum et sponsam prædictos, prout actenus extitit et est in dicta villa in similibus fieri consuetum, sibi dari.
Le suppliant et Jehan Lolier dirent qu'ilz avoient composé cellui, sur qui se devoit faire le chalivari, à xij. solz pour le boire des compaignons, à iiij. solz Par. pour la Chandelle, que les femmes mettent ardent devant l'image Nostre Dame dudit lieu(de Buci). Vide supra Bannum 5.
Item, sicut audivimus in multis villis nostræ provinciæ, joculatores sive ystriones de novo Candelas cereas, tanquam res sacras, adorant ad ydolatriam inducendo ; quod de cetero fieri prohibemus.Quæ fortassis ad celeberrimam Atrebatensem Candelam referri possunt, cujus ad instar
Candelaspopulorum venerationi proponebant homines magis aliorum pecuniæ, quam salutis cupidi.
Simon de Caffort et autres compaignons de la Candelle ou confrairie de S. Eloy.Aliæ ann. 1396. in Reg. 150. ch. 111 :
Lesquelz aloient par compaignie esbatre à la Chandelle de Dieubat.Rursum aliæ ann. 1460. in Reg. 189. ch. 457 :
Les supplians alerent veoir la feste en la ville de Warluisel, en laquelle on faisoit la feste de la Magdalaine, que on dit la Chandelle de la ville. Chandeleur,eadem notione, in Lit. ann. 1405. ex Reg. 160. ch. 253 :
Lendemain du jour S. Jehan-Baptiste iceulx freres alerent à une feste ou assemblée d'une Chandeleur, qui estoit pour lors à Florbous en la place commune.Ubi Reg. 161. ch. 239. habet,
Chandelle. Vide infra Festum candelæ in Festum 1.
QuandoIbidem num. 23 :(rex) recipit prandium... unam lanceam et unam Candelam de una rasa in lancea ardentem.
Ego debeo commestioni interesse et debeo servire cum una Candela in manu, et Candela debet esse talis quod durare possit quousque fuerit comestio peracta. Et postea debeo cum servientibus comedere et coram me ponere dictam Candelam ardentem... ad domum propriam redire cum residuo Candele.
manus-mortuæimposita ; unde
Chandeliersvocabantur ; iidem qui
Luminarii. Vide in Luminare. Arest. ann. 1342. 22. Febr. in vol. 3. arestor. parlam. Paris. :
Propositum fuit religiososMemor. E. Cam. Comput. Paris. ad ann. 1391. fol. 272. r° :S. Dionysii esse in possessione levandi et percipiendi a pluribus personis, tam hominibus quam mulieribus, certam redhibentiam certa die ratione cujusdam conditionis, vocatæ conditio Candelæ beati Dionysii,... videlicet quolibet anno undecim denarios.
Les autres redevables chacun an de deux deniers, de iiij. de vj. de viij. et de xij. qui ne doivent autre chose et sur amende, et sont les aucuns appellez les Candeliers saint-Denys ; et de cette condition en a aucuns, qui sont sers de mortemain de formariage.
Concedo... abbatiæ S. Mariæ de Monteburgo omnem dominationem, quam habeo in ecclesia S. Mariæ de Sortoovilla et recognitionem Candelarum.
Pour ce que il estoit environ trois Chandelles de nuit, l'exposant print un planchon en sa main pour la seurté de son corps.Aliæ ann. 1386. in Reg. 129. ch. 186 :
L'exposant s'en aloit en sa maison environ heure d'une Chandeille de nuyt.Rursum aliæ ann. 1408. in Reg. 163. ch. 52 :
En ce faisant le suppliant mist et vacqua tout ledit jour et bien jusques à deux Chandelles de nuit.
Candelle, Funis nautici species. Convent. Ludov. IX. inter et Genuens. ap. Jal. Archæol. Naval. vol. 2. pag. 392 :
Arbore una de prora....... cum Candelis 26.Ibidem sæpius.
candēla ae, f
- CAND-, a wax-light, tallowcandle, taper: brevis, Iu.: candelam apponere valvis, to set fire to the doors, Iu.—A cord covered with wax(which preserved it from decay): fasces candelis involuti, L.
CANDELA
CANDE´LAa candle, made either of wax (cerea) or tallow (sebacea), was used universally by the Romans before the invention of oil lamps (lucernae). (Varr. L. L. 5.119; Serv. ad Verg. A. 1.727; Mart. 14.43; Athen. 15. p. 700.) They used for a wick the pith of a kind of rush called scirpus (Plin. Nat.16.178). They were used in funeral processions (Pers. 3.103). In Livy (Liv. 40.29) fasces candelis involuti appear to be packets wrapped up in a kind of wax cloth. In later times candelae were only used by the poorer classes; the houses of the more wealthy were always lighted by lucernae (Juv. Sat. 3.287; cf. Plin. Nat.34.11. Becker-Göll, Gallus, 2. p. 390).
[W.S]Candēla
A candle, made either of wax (cerea) or tallow (sebacea), was used universally by the Romans before the invention of oil lamps (lucernae) (Varr. L. L. v. 119). They had for a wick the pith of a kind of rush called scirpus (Plin. H. N. xvi. 178). In Livy (xl. 29) fasces candelis involuti appear to be packets wrapped up in a kind of waxed cloth. In later times candelae were only used by the poorer classes; the houses of the more wealthy were always lighted by lucernae (Juv.iii. 287). See Becker-Göll, Gallus, ii. 390.