capella
capella, a she-goat
căpella, ae, f. dim. [caper; cf.: puer, puella], a she-goat.
- I Lit., Col. 7, 6, 4; Cat. 19, 16; 20, 10; Tib. 1, 1, 31; Verg. E. 7, 3; 10, 7; Hor. Epod. 16, 49; id. S. 1, 1, 110; id. Ep. 1, 7, 86; Ov. M. 13, 691 al.—A piece of statuary, Cic. Verr. 2, 2, 35, § 87.—
- 2 As a term of reproach, a dirty fellow, Amm.17, 12; 24, 8 (cf. canicula).—
- II A star on the left shoulder of the constellation Auriga (usu. called capra), Plin. 18, 26, 66, § 248; rising in the rainy season; hence, sidus pluviale capellae, Ov. M. 3, 594: signum pluviale, id. F. 5, 113.
1. capella, ae, f. (Demin. v. capra), I) die (kleine) Ziege (Ggstz. hircus), Cic., Catull. u.a. – II) übtr., die Ziege, ein Stern erster Größe im Fuhrmann, dessen Erscheinen (1. Mai) Regen brachte, c. pluvialis, Plin. 18, 248: sidus pluviale capellae, Ov. met. 3, 594; fast. 5, 113.
materia ‥ putidis constat fabricata capellis
capra vel ~a,gat
capelle / quo pacto major copia lactis adest?
hec caprella,a sche gatt
multi ‥, quos ‥ oves ‥ ad dexteram Christi ponendos fore censebam, ‥ putide et petulce et ad sinistram statuende ~e esse dinoscuntur
adhuc novam ~am inter vineta videamus in te
peregrinos ‥ illuc ‥ accedentes et cum signo S. Guthlaci in suis capuciis vel ~is recedentes
j ~um de pavone de redditu W. de P.
abstulit ei capam suam et j gladium et j ~um
~o quodam se et alios uti dicebat, quod se invisibiles reddebat
ad opus regis ‥ duos ~os de pavone ‥ et j ~um de feutro ‥ emi faciant
reddendo ‥ j ~um de feutro lincatum de cendallo
Ricardus Turpyn, quia detinuit quamdam ~am de †fulcro [l. fultro ] inventam, in misericordia xij d.
cappis vel ~is linitis sindone non utantur
item iij chapelle pro vj d.
quod operarii ~orum ‥ [non ] ~a aliqua de floccis nec lana cum floccis mixta aut alia lana pro ~is minus idonea facere ‥ presumant
ij capell’ debevre , vij s.
precepit rex Francie ut omnes qui tunc arma militaria susceperunt ~as suas de pellibus leporum facerent furrurare
item ‥ x ~as de †nervis [(? l. vernis ] de pampilon’ depictas
supra caput singuli habentes singulos ~os cruce rubea ante et retro signatos
~is panneis retortis ad formam caligarum seu manicarum aptatis uti ceperunt
apud Parys pro j ~a rubea
in j capa empta cum ~a
capille albe
lego magistro K. A. j ~am detartarayn rubeo et albopale et dupplicatam cum rubeobokerame
concedentes ei [majori Norwici ] ‥ potestatem habendi gladium, capill’, clavas et alia insignia coram ipso deportata
utuntur ‥ ~is cum liripipiis annexis
j ~um vocatuma hatte
vidimus monachos ‥ ~is latis ex filtro consertis ad equitandum pluviamque solemque propellendum ‥ more secularium ‥ abutentes
fratres sacerdotes ‥ in equitando cloca rotunda, ~o nigro ‥ et aliis ornameutis utantur que eorum magis convenerint honestati(
quidam [(ordinis prelati ] cum ~is ornatis cum serico vel sendato de viridi vel blueto equitant vel incedunt
pro xl ~is ferreis
rex ‥ inermis excepto ~o ferreo
habere facias ‥ iiij haubergellos et sex ~os ferreos bonos
chapellos ‥ ad armandum(v.
armatus lorica et purpuinto et ~o ferreo in capite
per servicium inveniendi j armigerum in exercitu domini regis versus Scociam cum unohaubergon et una ~a ferrea
habeat equum,(hauberkion , †capilium de ferro
qui non habuerit ‥ bacinetum habeat ‥ unum ~um de ferro(
in signum subjeccionis ‥ W. rex Scocie ~um, lanceam et sellam suos super altare B. Petri Ebor’ optulit
de j ~a ferr’
~os in capitibus rubeos comportantes ob signum strenuitatis et audacie(
episcopus Glasguensis factus est cardinalis, capillo rubeo misso in Scocia
cum hujusmodi prerogative insigniis, capa sc., rochetto et ~o per papam insignitus
qui ‥ ~um rubeum, cardinalatus insigne, ‥ archiepiscopo Ebor’ ‥ advexit
rejiciens cardinalatus honorem, remisit ~um domino episcopo
cum ‥ imperatrix cognovisset quod omnes ‥ faciem ejus videre cupiebant, ~um suum ex capite cum peplo demisit
palefridos cum sambucis et lorennis et calcaribus deauratis et ~is de pavonibus ad honorem suum
ait leo ‥: “quis te docuit ‥ bene partiri? ” et ait vulpes: “domine, ille rubeus ~us socii mei”, demonstrato capite [ursi ] excoriato
Wilkino ‥ qui tulit amice domini regis j ~um de rosis
nec habeant [(servientes abbatum ] ~um de floribus vel foliis in domibus vel presencia religiosorum
reddendo inde per annum j ~um rose ad Nativitatem S. J. Baptiste pro omni servitio
j ~um rosarum
sagittaverunt in quodam curtilagio ‥ ad quandam ~am de feniculo et rosis factam
didicit reliquias illas esse in imperatoris [Constantinopolitani ] ~a. ‥ factum est ut ‥ custos monachum in ~am introduceret eique maximam reliquiarum partem demonstraret
residuos [capillos B. Marie ] Anselmus ‥ mihi, utpote qui ~e illius custos eram atque dispositor, custodiendos commendavit
rex [Arragonum ] sanctas sibi de ~a sua reliquias deferri precepit
A. archiepiscopum et sanctae ~ae primicerium
Albanensis episcopus ‥ Angliam venit, adducentibus eum ij clericis ‥ qui de ~a regis erant
servientes ~e regis
scriba de ~a
capellanus custos ~e et reliquiarum ‥; iij servientes ~e ‥; duo summarii ~e
liberate ‥ clericis de ~a nostra xxv s., qui cantaverint coram nobis ‥ apud Wudestok
Ade de ~a regis
regis prelustris sacrata capella ferebat / Parisius nenie munera larga nove
precedente tota ~a regia ‥ in cappis
hiis testibus ‥ Hugone de Sigillo, W. de B. ‥, clericis de ~a domini regis
quod per litteras sigillo regimini Scocie deputato signatas facias habere ‥ protecciones regias cum claus’ consuetis in forma ~e
quod ‥ citentur per literas de ~a ‥ pro ‥ compotis suis ‥ reddendis
quod littere que emanaverint de ~a reg[(is ] aut al[ias ] per alios ministros ‥ non revocentur per quascumque alias litteras sub quocumque sigillo
per brevia nostre ~e aut alias(
cunctum sue [Siwardi ] ~e paratum, in qua continebantur scrinium sanctarum reliquiarum ‥, calix ‥, pecten [etc. ]
Hugo ‥ asportatis secum ~a episcopali et baculo ‥ recessit
unusquisque decimam ‥ mobilium suorum in elemosynam dabit hoc anno, ‥ exceptis ‥ libris et vestibus et vestimentis et omnimoda ~a clericorum(
captus est regis Francie thesaurus magnus et ~a regia
assignavi ‥ domui Loci Dei ‥ magnam ~am suam, sc. j cassibulam ‥ et j capam chori, ‥ j tuniculam, j dalmaticam ‥ j albam ‥, j amictum, j stolam, j fanonem cum twallis et omnes reliquias suas
mittat regi ‥ longum coffrum cum ~a regis
pro dracone et ~a portand’, iiij d.
in exequiis ejus [R. de Bury ] ‥ habuit sacrista ‥ unum equum mulum portantem ~am
~a ‥ portatilis est una cum ornatu
unam ~am de panno aureo rubeo ‥ continentem j dorsorium, j frontem, j frontellum, tres capas, j casulam, duas tuniculas cum albis, amitis, stolis, manipulis, zonis, j sudario et duabus redellis
rex hic pro propria mittit rutilante capella, / ut capiat celebre Neustria Pascha sacrum
una ~a veterum more ampla et lata ex auro textili ‥ in se continens casulam amplam, tunicam et dalmaticam ‥ cum ij stolis, iij manipulis, iij albis, iij amictis(
tu dignos equidem misisti sorte ministros / ordinibus sacris jam per loca nota capellae. / ecce sacerdotes Christi sua jura tenebunt, / officiale decus servant sibi rite ministri
abbacia [(de Monteborc ] est propria mea ~a
rex [Stephanus ] ‥ misit ad episcopum, mandans ‥ quatenus ecclesiam S. Martini de Bello, sicut dominicam regis ~am, ‥ ab omni exactione ‥ quietam Christo Domino pacifice sineret deservire
debet dominus rex mandare propter potentiores personas ecclesie et in ~a ejus debet fieri [episcopi etc. ] electio
sancti patres ‥ statuerunt ut nec in curia nec in aula seu camera nec etiam in principum ~a seu oratorio pontificum ‥ fieret ‥ electio
sciatis quod ‥ ecclesia S. Bartholomei [Londonie ] est mea dominica ~a
cum hec ‥ ecclesia de Waltham a primitiva sua fundatione semper regalis fuisset ~a, nulli archiepiscopo vel episcopo sed tantum ecclesie Romane et regie dispositioni subjecta
dicit quod terra ubi ~a sita est fuit aliquando de dominico domini regis et usagium fuit quod omnes ecclesie de dominicis domini regis vocabantur ~e et ideo vocat eam ~am; set dicit quod libera est et non pertinet ad aliquam matricem ecclesiam
cum super decanatu ecclesie S. Martini Lond’, que dominica ~a nostra esse noscitur, ea gaudeamus dignitate ‥ quod ab omni jurisdictione episcopi diocesani ‥ sit exempta
cum ~e nostre ‥ adeo libere extiterint et inmunes quod nec dominus papa, nec aliquis archiepiscopus, episcopus seu prelatus jurisdictionem vel potestatem suam extenderint ad easdem(
cum xiiij duntaxat sint ~e domini regis Anglie, viz. ~a sua portatilis, Waltham [etc. ]
domum et scitum nuper collegii seu libere ~e regie S. Stephani in Westmynster(
concessisse R. capellano de P. liberam ~am meam de T., sc. oratorium meum, in puram ‥ elemosinam
prior ‥ concedit quod [W. ] habeat cappellam suam liberam in curia sua quam prius habuit in ecclesia de O.
ne aliquis sacerdos in ~is magnatum quantumcunque sint libere divina celebrare presumat nisi nobis [sc. episcopo ] sit presentatus et admissus
in ~a ‥ reverendi patris [episcopi ] infra manerium suum de B.
fundavit Ina majorem ecclesiam. ‥ fecit etiam idem rex construere quandam ~am ex auro et argento, cum ornamentis et vasis similiter aureis et argenteis, ac infra majorem collocavit; ad ~am ‥ construendam mmdcxl li. argenti donavit et altare ex cclxiv li. auri erat
abbas F. [ob. 1135 ] illam partem ecclesie que navis ecclesie appellatur cum duabus turribus et ~a S. Marie Magdalene ‥ construi fecit
infirmarium cum duobus [sic ] ~is
[combusta est ] domus infirmorum cum ~a S. Marie
~am, que postmodum facta est magna pars chori, construxit eis [fratribus ] dominus W. J.
habere facias fratribus leprosis hospitalis ‥ de Cestrefeld’ duas quercus ‥ ad reparationem ~e sue
breviaria v, unum ‥ de ~a claustri, secundum in ~a hospitum, ‥ in ~a abbatis ij
in donacione ad edificacionem ~e in collegio Oxon’
Willelmo Plummer pro labore suo insowderyng supra chorum et supra ~as in novo edificio
pro reparacione fenestre vitrie occidentalis in ~a collegii
prohibeo ne in ipsa Glastingensi ecclesia nec in ecclesiis sibi subditis ‥ nec in eorum ~is ‥ episcopus ‥ aliquid disponere presumat
ibi aecclesia et alia ~a
j aecclesia et vj ~ae cum omni consuetudine vivorum et mortuorum
ad quandam ~am quam iiij fratres liberi homines Hugonis construxerunt in propria terra juxta cimiterium matris ecclesie
statutum est ‥ ne nove ~e fiant sine consensu episcopi(
(gridbreche est ‥ campestris ~e, ubi non sit atrium, xij s. vj d.
quodsi quis ‥ ecclesie immunitatem fregerit ‥ restituat ablata et insuper de forisfacto, ‥ si matrix ecclesia parrochialis xx s., si ~a x s. [(OF: ]de chapele x souz
concordia ‥ de ecclesia parochiali de Eccles et ~a castelli de Struelin
in foresta pulcherrima post longam ferarum exagitationem ~am prenobilem ingressus hominem in ea vidi nudum, super altare jacentem
quod rex Henricus [I ] ‥ ibi [] ter fuit coronatus ‥ in ~a quadam lignea Brampton, Hunts
habeant inde saisinam ad opus ~e ejusdem ville [] Holme, Beds
dicunt quod ecclesia de G. est ~a de H.
ecclesia de W. semper habuit de ~a illa quandoque ij s. ‥ quandoque plus ratione subjectionis, sicut de ~a pertinente ad matricem ecclesiam
statuimus quod ~e intra parochias nostras contemplatione parochianorum a matrice ecclesia nimis distantium antiquitus erecte, que quandoque bis vel ter in ebdomada sacerdotis gaudebant obsequiis, continuum habeant de cetero sumptibus rectoris sacerdotis ministerium. ‥ quodsi proventus [matricis ecclesie ] in nullo aucti fuerint, numerus vero animarum major sit, ‥ volumus quod tam rector quam parochiani ad unius sacerdotis exhibitionem ‥ contribuant; idemque sacerdos ~e deserviens prope ~am . ‥. commoretur et de ~e proventibus rectori ‥ plene respondeat
si rector unius ecclesie parrochialis petat quamdam ~am coram judice ecclesiastico tanquam ad ecclesiam suam pertinentem ‥
~a,chapelle
ut in ~a situata in R. de parochia de Halifax ‥ divina officia voce submissa per quoscunque capellanos idoneos ‥ licite valeatis facere celebrari, dumtamen locus ad hoc decens sit ‥ ac ecclesie parochiali ‥ in decimis ‥ et aliis obvencionibus ‥ prejudicium nullum inde generetur(
1 căpella, (11) æ, f. , dim. de capra, petite chèvre ; [ordint ] chèvre : Lucr. 6, 970 ; Virg. B. 7, 3 || [terme injurieux] Amm. 17, 12 || la Chèvre [étoile de la constellation du Cocher] : Plin. 18, 248 ; [annonce la saison pluvieuse] Ov. F. 5, 113.
- 1. kapel;
- 2. geestelijkheid (die bij een kapel hoort).
- 1. geitje;
- 2. (poët.; postklass.) Geit als ster in het sterrenbeeld Voerman; ➤ sidus pluviale -ae.
Cæterum Capellæ, hroccus, sive cuculla de sago, unde hroccus fieri possit, ad arbitrium Prioris erit.Chron. Amalfitanum ann. 1266 :
Fieri fecit mitram auream, et plures Capellas sericas.
Tunica cum Capella tantum utens, et lineum vestimentum non requirens.
Capellæ mantica.
Ut de novo denominatus aput se sua mano septima dies duos ante istas Calendas Julias in oratorio nostro super Capella Domini Martini, ubi reliqua sacramenta percurribant, hæc dibiret conjurare, etc.Placitum aliud Childeberti apud eumd. V. C. pag. 483 :
Sic ad ipso Viro Grimoaldo fuit judecacatum, ut sex homenis de Verno, et sex de Latiniaco bone fideus in oratorio suo, seu Capella santi Marthini immemorate homenis hoc debirent conjurare.Marculfus lib. 1. form. 38 :
Sed dum inter se intenderent, sic eisdem a Proceribus nostris, in quantum inlustris vir ille Comes Palatii nostri testimoniavit, fuit judicatum, et de quinque denominatis idem ille apud tres et alios tres sua manu septima tunc in Palatio nostro super Capellam domini Martini, ubi reliqua sacramenta percurrunt, debeant conjurare.Quo loco quidam
Capellamdictam perperam putant pro capsella, in qua Sanctorum reliquiæ conduntur : est enim brevior sancti Martini capa, quam
RoccumS. Martini vocat Sangallensis lib. 2. cap. 27 :
Carolus habebat pellicium berbicinium, non multum amplioris pretii, quam erat roccus ille S. Martini, quo pectus ambitus, nudis brachiis Deo sacrificium obtulisse astipulatione divina comprobatur,
bigerrica veste brevi atque hispidahumeros contectus, cætera nudus, in templum perrexit. Unde in facti et miraculi, quod inter Missarum solennia accidit, memoriam, asservatam illam bigerricam vestem censuerim inter cæteras Divi reliquias, quam pallii, seu
mantelli, appellatione vulgo donant nostri : nam pallii, vice fuerunt olim
bigerricæ, non manicatæ, uti extiterunt, capæ. In veteri Regesto Cameræ Comput. cui titulus :
Denombrement des Balliages d'Amiens et Doullens,hæc legimus :
Les Estohiers d'Amiens doivent à l'Evesque à la S. Martin d'iver, une penne grant d'aigneaux, appellé le mantel S. Martin.
Capa, seu
Capella S. Martini, intra Palatii ambitum inædificata : in quam etiam præcipua Sanctorum aliorum
Sanctæ Capellævulgo appellantur. Charta Caroli Simplicis ex Tabulario Monasterii Compendiensis :
Notum igitur constat per omne nostri regni imperium, et quocunque venerabile nomen beatæ virginis Walburgis celebratur. quoniam de sanctis sui corporis reliquiis impetravimus, pro ejus veneratione ac munimine suarum precum, et eas deferri fecimus ad Attiniacum palatium, et Capella constructa, seu dicata sub ejusdem Virginis memoria, in qua duodecim Ecclesiastici ordinis viros statuimus, qui diu noctuque divina horis competentibus frequentent officia, etc.Ordericus Vitalis lib. 12. pag. 893 :
Rex sanctas sibi de Capella sua reliquias deferri præcepit, etc.De his Palatinis capellis intelligendus videtur Hariulfus lib. 2. cap. 9. ubi de reliquiis Monast. Centulensis :
De Italia, Germania... nobis directas, seu etiam de sacro Palatio, quæ per tempora ab anterioribus Regibus, et postea a jam dicto Domino nostro(Carolo Magno) maxime sunt congregatæ, etc.
Sacella Regis, in Capitular. Caroli Mag. lib. 5. cap. 9.
sanctæappellatæ, cujusmodi supersunt etiamnum in Galliis complures, quas recenset Chopinus lib. 1. de Sacra Polit. tit. 1. § 18. quarum quædam non Regum duntaxat, sed Ducum etiam, aut aliorum inferioris dignitatis Procerum fuere.
Item operi Capellæ meæ Montis-Brusonis lego centum libras.
ex toto Romanorum orbe famosissima, ut ait Gaufredus de Vita S. Bernardi lib. 2. cap. 6. de qua Eginhardus ann. 829 :
Ipsam sanctæ Dei Genitricis basilicam, quam Capellam vocant, tegulis plumbeis tectam, etc.Annales Francor. Fuldenses ann. 881 :
Aquense palatium, ubi in Capella RegisAdemarus Cabanensis ann. 829 :equis suis stabulum fecerunt.
Aquis terræ motus... Basilicam magnam, quam vocant Caroli, totam denudavit de plumbeis tabulis, de quibus cooperta erat.Agunt præterea de hac capella idem Eginhardus in Vita Caroli Magni pag. 102. 103. Sigebertus ann. 795. Miræus in Cod. Donat. Piar. lib. 1. cap. 11. Spicilegium Acherianum tom. 10. pag. 137. lib. 1. Miscellan. Baluzii pag. 492. Barthol. Fizen in Hist. Leod. pag. 267. 268. etc. Capellæ Ludov. Pii Imp. in Theodonis-villa instar Aquens. inchoatæ meminit Continuator Reginonis ann. 939.
Capellædicebantur, in quibus sacra divorum lipsana, quæ secum deferri a Capellanis curabant, reconderent et asservarent. S. Odo de Vita S. Geraldi Comitis Auriliacensis lib. 1. cap. 12 :
Cum deinceps latifundia ipsius sibi succederent, ut usque ad montem magnum Greonem posset in eundo et redeundo semper in propriis mansitare Capellis : tamen non indigebat, ut aliquam villam cuilibet potenti ad custodiendum commendasset, nisi unum solum prædiolum, etc.Adde Chartam Conventus S. Mauricii Agaunensis ann. 1261. apud Sammarthanos in Abbatibus Agaunensibus num. 49.
Ne Capellæ in nostro Palatio, vel aliubi, sine permissu Episcopi, in cujus est parochia, fiant.Hinc querela Episcoporum Galliæ in Concilio Parisiensi ann. 829. lib. 3. cap. 14.
De Presbyteris et Capellis Palatinis contra canonicam auctoritatem et Ecclesiasticam honestatem inconsulte habitis, vestram monemus solertiam, ut a vestra potestate inhibeantur : quoniam propter hoc et honor Ecclesiasticus vilior efficitur, et vestri Proceres et palatini ministri in diebus solennibus, sicut decet, vobiscum ad Missarum celebrationes non præcedunt. Nam et obnixe deprecamur, ut in observatione diei Dominici, sicuti jam dudum vos deprecati sumus, debitam adhibeatis curam, quatenus, nisi magna compellente necessitate, in ipsa die a curis et sollicitudinibus mundanis vox exuatis, et quod tantæ diei venerationi competit, et vos faciatis, et vestros sacro vestro exemplo et doceatis, et agere compellatis.Adde eadem Capitul. Caroli Magni lib. 7. cap. 182.
Regales, Regiæ, et
Dominicæappellantur, vel quod in palatiis Regiis, vel saltem quod a Regibus in dominicis et propriis prædiis essent extructæ, et annuis reditibus locupletatæ.
Dominicisscilicet
decimis, ut est in Concilio Meldensi ann. 845.
et quia ministris ipsarum Rex ipse de proprio facit necessaria ministrari, ut habet Innocentius III. lib. 15. Epist. 225. Eo sensu Flodoardus lib. 3. Hist. Rem. cap. 23.
Antiquam regiam Capellamdixit. Sic
Regalem Capellam S. Salvatorisobservo in Rescripto Childerici Regis apud Doubletum in Historia Sandionys. pag. 685.
Capellam Regis, apud Eigilem in Vita S. Sturmii Abb. Fuld. inter Acta SS. Benedict. sæc. 3. part. 2. pag. 280.
Capellam Regiam de Castro novo, et
Capellanos Regalium Capellarum, apud Innocentium III. PP. in dicta Epist. 225.
Capellam, quæ palatio inhærebat, in Hist. Translat. S. Sebastiani ;
Capellam Palatio contiguam, apud Hericum Monachum de Miraculis S. Germani Autisiodor. cap. 45.
Capellam Palatii, in Charta Archiepiscopi Narbonensis apud Catellum in Comitib. Tolosanis pag. 31.
Dominicas Capellashabet etiam Capitulare 3. Ludov. Pii ann. 828. cap. 1. id est, proprias. Neque porro Palatia construebant Principes, nisi adjunctis capellis. Helgaudus in Vita Roberti Reg. Fr. :
Stampis castro Regina Constantia palatium construxerat nobile simul cum Oratorio.Charta Ludovici VII. ann. 1159. in Tabulario S. Maglorii Paris. ex Biblioth. Petaviana Cod. 276. num. 13 :
Est enim prior Ecclesia SS. Bartholomæi atque Maglorii ante nostrum Palatium sita, antiquitus Regum Capella, et quia Abbas S. Maglorii antiquitus Capellanus Regum constitutus est, etc.Charta Wenceslai Regis Bohemiæ in Bohemia Sacra pag. 82 :
Ecclesia Wisegradensis, quæ nostra est Capella specialis.Charta S. Ludovici pro fundatione Prioratus S. Martini Silvanect. ann. 1260. apud Sammarthanos in Episc.
Sil-van. num. 53 :
Capellam illam nostram propriam et hæredum nostrorum Regum Franciæ, etc.Edwardus I. Rex Angl. in Charta ann. 14. apud Prynneum tom. 3. pag. 1279. de Abbatia Westmonasteriensi :
Quæ omnium Capellarum nostrarum est domina et magistra.
Cum vacaverit archiepiscopatus, vel episcopatus, vel abbatia, vel prioratus de dominio regis... debet dom. rex mandare potiores personas ecclesiæ et in Capella ipsius dom. regis debet fieri electio, etc.
Rex indignatus misit litteras suas eidem Episcopo, mandans, se moleste ferre, quod locum Mauriaci, qui Fiscus Regalis, et Capella Regum Francorum est, inquietabat, etc.In Charta Fundationis Monasterii S. Martini
de Hastingsin Anglia, Willelmus Nothus ejus fundator, illud ab Episcopi Cicestrensis, in cujus diœcesi erat, jurisdictione eximit, subdiditque :
sed neque super illam dominationem aliquam, aut vim, vel potestatem exerceat, sed sicut mea Dominica Capella, libera sit ab omni ejus exactione.Exstat illa apud Seldenum in Notis ad Eadmerum pag. 165. Quo loco adjungendum videtur, quod habet Nangius in Chron. ann. 1285. ubi ait, Giloni Archiepiscopo Senonensi, ægre ferenti, quod Maria Philippi Regis uxor Parisiis a Petro Remensi Archiepiscopo in Reginam uncta fuisset, dicenti
ad Archiepiscopum sedis Belgicæ, quæ est Remis, non pertinere extra suam provinciam Regum inunctionem ; allegatum fuisse ex parte Regis, quod non factum fuerat, unde conqueri posset Senonensis Archiepiscopus, cum Capella domus Regis exempta foret Parisius, et ideo ratione loci ad ipsum inunctio non spectaret.Vide cap. Cum Capella, Extr. de Privileg. Hinc Capellæ istæ Regales
liberæappellari solent. Charta Henrici II. Regis Angl. tom. 2. Monast. Anglic. pag. 14 :
Cum hæc Ecclesia de Waltham a primitiva sua fundatione semper Regalis fuisset Capella, nulli Archiepiscopo, vel Episcopo,In eodem Monastico pag. 28. ubi de Prioratu S. Oswaldi :sed tantum Ecclesiæ Romanæ, et Regiæ dispositioni subjecta, etc.
Tunc libera Capella fuit Regis, postea facta est juris Archiepiscopi Eboracensis.Et pag. 84 :
Ecclesiæ S. Mariæ de Hastingiis, quæ est libera Capella nostra.Lambertus Ardensis pag. 18 :
In eleemosynam eis contulit liberam Capellam B. Mariæ virginis, quam propriam et liberam habebat in castro suo apud Ghisnas, etc.Charta Henrici III. Reg. Angl. apud Prynneum in Libertatib. Eccles. Angl. tom. 3. pag. 62 :
Cum super Decanatu Ecclesiæ S. Martini London. quæ Dominica Capella nostra esse noscitur, ea gaudemus dignitate a temporibus prædecessorum nostrorum diu obtenta, ita quod Decanus cum debuerit institui, a sola manu Regia stallum recipit in choro, et locum in Capitulo, etc.Vide eumdem Prynneum pag. 424. 1027. 1075. 1076. 1181. 1236. 1279. 1288. tom. 2. pag. 496. 557. 727. 728. 734. 835. 982. 996. Acta Synodi Cicestrensis ann. 1157 :
Mandans ac præcipiens, quatenus Ecclesiam S. Martini de Bello, sicut Dominicam Regis Capellam, et Regiam Coronam, ab omni exactione et oppressione liberam et quietam Christo Domino pacifice sineret deservire.Infra :
Rege quidem pronuntiante se Ecclesiæ de Bello, sicut Dominicæ suæ Capellæ et Coronæ Regiæ in omnibus justa defensione protectorem fore.Ibidem :
Quod Ecclesia de Bello libera sit et omnino ab omni subjectione Episcoporum.Habetur in Charta feodi pag. 177. formula
præsentationis per Armigerum de libera Capella.
Ministeriavulgo appellabant, ea nomine collectivo,
Capellænomine postmodum donata sunt. Eginhardus in Vita Caroli M. :
Capella, id est, Ecclesiasticum ministerium, tam id quod ipse fecit, atque congregavit, quam quod ad eum ex paterna hæreditate pervenit, ut integrum esset, neque ulla divisione scinderetur, ordinavit. Si qua autem invenirentur aut vasa, aut libri, aut alia ornamenta, quæ liquido constaret eidem Capellæ ab eo collata non fuisse, hæc qui habere vellet, dato justæ æstimationis pretio, emeret et haberet.Adrevaldus de Mirac. S. Bened. cap. 41 :
Inter cætera, quæ huic loco contulit munifica, affluenti sua largitate, sacerdotale indumentum, quod ex Capella fratris sui Lotharii abstulerat, dum ex bello reverteretur Fontanetico, devotissime præbendo concessit. Nec non duo vasa aurea, etc.Leo Ost. lib. 2. Chron. Cas. cap. 101 :
Capella ejus, quam hinc tulerat, fidelibus viris commendata, quia Romano itinere regredi timebant, etc.Helgaudus in Vita Roberti Regis Franc. :
Capella autem hujus piissimi... Regis Roberti talis fuit : cappæ 18. bonæ optimæ, et bene paratæ, libri Evangeliorum aurei 2... phylacteria aurea 12. etc.Matth. Paris ann. 1242 :
Rex Angliæ Capellam suam, id est, omnia ornamenta Sacerdotalia pretiosissima, et multa alia... præter reliquias.Et ann. 1249 :
Transmisit ei Capellam suam pretiosissimam cum reliquiis charissimis.Eckeardus
Disposuit adhuc vivens ad titulum S. Petri... Capellam, qua itinerans utebatur, cum reliquiis, et libris, et omnibus utensilibus sacris.Guibertus Abbas Gemblac. de Combustione ejusdem Monasterii anno 1137 :
Capella, id est, apparatus Missæ.Domnizo lib. 2. de Mathild. cap. 14 :
Infra :Capellam totam quam præbuerat pretiosam : Huic Domno digno Comitissa Mathildis, in ipso Templo confestim rapuit, plebs pessima fregit.
Gauterius Cancellarius de Bellis Antiochenis pag. 454. tradit, Saracenos post fusum Rogerium Antiochiæ Principem,Et Dominæ cunctam Capellam reddidit, ultra Non aliquid retinens.
Capellæ tentoria, auri et argenti, ornamentorumque principalium cupidine captos irrupisse. Necrologium S. Victoris Parisiensis de Ludov. VIII. Rege Fr. Kl. Augusti :
Ad honorem Ecclesiæ nostræ Capellam suam multas et pretiosas reliquias continentem in ipsa reposuit.Adde Alexandrum III. PP. Epist. 56. Stephanum Tornacensem Ep. 188. Bertholdum Constant. ann. 1086. Historiam Abbatiæ Condomensis tomo 13. Spicilegii Acheriani pag. 506. 507. etc. Vide Probat. Histor. Blesensis pag. 10.
capellarumnomen inditum. Evodius lib. 1. de Mirac. S. Stephani :
Capella argentea, in qua erat reliquiarum portio.Inscriptio capsæ reliquiarum, quam Carolus Rex per Salomonem Monachum ad S. Gallum misit :
Exstat illa apud Eckeardum Jun. cap. 1. qui putatEn crucis atque piæ cum sanctis capsa Mariæ, Hanc Carolus summam delegit habere Capellam.
capsam illam solide auream, gemmis regaliter inclytam, reliquiis summis refertam, ita appellatam, quod
in formam Capellæ creataesset.
Notum facimus, ... quod cum inter nos... et magistrum, fratres ac sorores domus Dei Parisiensis,... quod præfati magister, fratres et sorores ex nunc singulis annis imperpetuum in quatuor festis annalibus teneantur cum quatuor equis et duobus famulis propriis, cum sumptibus regiis et expensis, Reliquias capellæ regiæ Parisiensis ducere seu deferre, vel duci aut deferri facere a civitate Paris. ad quemcumque locum, quo personam regiam in prædictis quatuor festis annalibus personaliter contigerit interesse, intra tamen triginta quatuor leucarum spatium a civitate prædicta et non ultra, quodque propter hoc... percipiant... ex nunc imperpetuum anno quolibet centum quadrigas lignorum... ni foresta nostra Cuisiæ, etc.
Est ibi quædam Capella panni violati, in qua habet tunicam,Ita ibi non semel.et infulam, atque capam... Item est ibi alia Capella deaurata, in qua habet tunicam, et dalmaticam, et infulam, atque capam.
Et de lividis sericis cum paratura Completæ Capellæ,hoc est, cum pallio, retroaltari, retrotabulario, indumentis Presbyteri, Diaconi et Subdiaconi et tribus cappis.
Chartarum, Regiarum, ut vocant,
Thesaurus, in sacra Capella Parisiensi etiamnum asservatur. Concil. Francoford. ann. 794. cap. 3 :
Unde tres breves ex hoc capitulo uno tenore conscriptos fieri præcepit, unum in palatio retinendum, alterum, etc. Tertium vero in sacri palatii Capella recondendum fieri jussit.Id de Anglia perinde observat Spelmannus, ubi Archivum æque Regium in Capella, a munere
Capella Rotulorumappellata custoditur. Ita Skenæus in Legibus Baron. Scoticor. cap. 53. § 6.
Capellam, Cancellariam Regiam interpretatur. Statuta Davidis II. Regis Scotiæ cap. 41 :
Literæ, quæ emanarunt de Capella Regis.Hinc qui describendis regiis publicisve instrumentis addicebantur,
Capellanivulgo jam olim audiebant, uti mox observabimus. Vide Prynneum in Libert. Angl. tom. 1. pag. 1248.
Item sunt in quodam coffrinello sive Capella xv. litteræ in Græco scriptæ, tam in pergameno quam in papiro, etc.]
Donate Ebboni castrum Cantilla cum appendentiis, et de nostra Capella spadam et duos sigillos de Amatixo.
proprios Sacerdotesnon habebat : seu ædes sacra, quæ non erat
baptismalis. Joan. de Janua :
Capella, parva Ecclesia, quæ nec habet baptismum, nec cimiterium.Lex Longob. lib. 3. tit. 3. § 2.
Ecclesiæ et Capellæ, quæ in vestra parochia sunt.
Contigit eum ad quemdam devenisse locum, in quo piorum operum commorabatur femina, quæ et ipsi grata præbuit hospitii commoda. Hæc etiam habuit Capellam mansioni propriæ contigue adhærentem, in qua orationis pensum jugiter solvere consueverat.
Admonemus, ut posthabitis ædiculis, quas usus inolitus Capellas appellat, basilicæ Deo dicatæ ad Missarum celebrationem audiendam, et corporis et sanguinis Dominici perceptionem sumendam, assidue devoteque adeantur.Concilium Meldense ann. 845. can. 74 :
Provideant viri potentes... ut suos Presbyteros, qui cum eis in Capellam vadunt, hujusmodi virtutem habere faciant, quatenus omnia vitia in domibus suis resecent,... quia parochiani Presbyteri et Episcoporum ministri de minoribus et vilioribus personis hoc providere studebunt.Capitulare Caroli C. Compendiense ann. 868. cap. 3 :
Ut missi nostri... inquirant de Capellis et Abbatiolis, ex casisFrotharius Episcop. Tull. Epist. 30 :Dei in beneficium datis.
Propter Teuderici a vobis dedicatas novas Capellas.Charta Ludovici Regis German. apud Guilliman. lib. 3. de Reb. Helvet. pag. 321 :
Concessimus... Capellam unam, sitam in villa Zurich, quæ est constructa in honore S. Petri, et alteras duas Capellas in valle Uraniæ.Alia ejusdem Regis apud Meurissium in Episcopis Metensib. pag. 272 :
Præcepto nostræ auctoritatis constituimus Capellam ex villa Rumiliaca in honore S. Martini, etc.Occurrit passim. Vide Honorium Augustod. lib. 1. cap. 128.
Capella, etsi non benedicta et in ea divinum non celebretur officium, ab oratorio distinguitur, eoque quod capella sit et cruce insignita, eximitur a jurisdictione laica. Charta ann. 1313. in Reg. 49. Chartoph. reg. ch. 203 :
Majores et pares Rothomagenses dicebant quod hospitale prædictum(vici S. Audoeni) erat in justitia eorumdem tamquam feodum laicale, quodque administrator prædictus seu gentes ejusdem, in quodam oratorio existente in hospitali prædicto, indebite posuerant quamdam crucem, in juris et justitiæ eorumdem præjudicium et gravamen : quare petebant amoveri seu dirui dictam crucem : dicto administratore e contrario dicente crucem prædictam amoveri vel dirui non debere, cum ædificium in quo erat afixa, non sit oratorium, sed Capella. Tandem post multos et diversos tractatus, concordatum extitit inter partes prædictas, quod crux prædicta, eo modo quod nunc est, in dicta capella de cætero remanebit, et quod dictam capellam, quando dictus administrator vel successores sui expedire viderint, facient benedici, et in ea divina poterunt celebrari ; ita tamen quod major et pares prædicti, quotienscumque casus se obtulerit, in dicto hospitali et pertinentiis ejusdem, excepta capella prædicta, habebunt justitiam, et eam ibi poterunt libere exercere de cætero, non obstantibus crucibus, si quæ reperiantur in eisdem.
Adelheidis Imperatrix Capellam decimalem et baptismalem cum tota villa, in qua sita est, cum Clerico suo Odelrico ejusdem villæ legitimo Sacerdote cum tota familia sua, tam libera quam servili, cum agris, etc.... Murbacensi donavit Ecclesiæ.Hinc patet Ecclesias parochiales aliquando Capellas dictas fuisse. Equidem antiquitus, ut septimo sæculo, solæ ædiculæ non baptismales
Capellædicebantur, at seqq. sæculis non ita. Vide Mabill. Oper. posth. tom. 1. pag. 531.
Cum Capellam Dullmene dedicaremus.... ad multam Castellanorum instantiam et ob difficultatem veniendi ad matricem ecclesiam, de consensu sacerdotis in ecclesia matrice tunc deservientis, Capellæ ejusdem in perpetuum indulsimus, ut parvulos castellanorum infra castrum sive extra prope muros manentium ad baptizandum recipiat et eorum vxores, postquam genuerunt, eas ecclesiæ reconciliando introducat. Item, etc.
Mane facto, prædestinatis concurrendi signis, triplex ad S. Mariæ basilicam exauditusUbi recte Pignorius :est campanæ sonus, post quem Cathedralis Ecclesiæ ac omnium civitatis Capellarum increbuere tinnitus.
Capellæ hic sunt templa parœciarum, unde et apud nos Parochi antiquissima nuncupatione, etiam nunc Capellani appellantur.Vide Capellani 3.
Parochiasindigitari ait. Vide doctissimum Henschenium in Miraculis B. Simonis Tudertini 20. April. pag. 819. et 820.
Capellaet
Parochia, promiscue usurpatæ sunt ad eandem rem significandam in Statutis comunis Bonon. ann. 1250-67. tom. I. pag. 314 :
Statuimus quod (meretrices) non morantur in parochia sancte Marie Rotunde, nec in parochia sancti Barbatiani, nec in parochia sancti Bartholomei in palatio, nec in Capella sancti Ypoliti, nec in Capella sancte Marie de caritate, etc.
Do et concedo prædictæ ecclesiæ Glasguensi... Capellam de castello meo in Rochesburc,... cum parochia et decimis, et oblationibus, et ceteris ecclesiasticis rectitudinibus et dignitatibus.
ubi non est atrium, id est, cœmeterium, in Legibus Henrici I. Regis Angliæ cap. 79.
Ecclesia succursalisapud nos dicitur, quæ ad parochiæ auxilium et succursum ædificatur, cujusmodi erant castellorum. Lambertus Ardensis :
Unde licet Capellam haberet in castello suo, quasi ad Succurrendum factam : eam tamen nullus, nisi in voluntate Canonicorum Ardensis Ecclesiæ, deservire vel ministrare poterat aut debebat Capellanus.
Succedunt, quæ nostris adhuc temporibus exstant reliquæ Filiales Capellæ, utpote quæ S. Andreæ Apostoli honoribus sacra nomen inde acceptum tenet, medioque cœmeterio conspicitur.
Pro aptando lo paly et mutando penuncellos et los pendens, ad fines reponendi in dicto cantari, subtus Capellam ardentem, etc.
Cardinalisdonabatur. Diploma ann. 943. apud Murator. tom. 5. Antiq. Ital. med. ævi col. 169 :
Concedimus... omnes cardinales Capellas tam extra, quam infra urbem positas.Vide Cardinalis.
Divina officia, quæ Capellæ Papales vulgo appellantur, quæque ordinarie et communiter in majori capella, sive in basilica principis apostolorum, aut alibi solemniter infra annum fieri solita, præsente vel absente Pontifice, cum cardinalibus et prælatis, sunt in totum numero quinquaginta.
Cubicula, vocant veteres. Vide Octavium Ferrarium in Orig. Ital. in voce Capella et infra Capellania 2.
A Papa hoc dignitatis meruit Privilegium,... ut invitis etiam Regibus Episcopatus constitueret, ordinaretque Episcopos ex Capella sua, quos vellet electos.
Cum inter dom. decanum nomine operis ecclesiæ Lugdunensis ex una parte, et dom. sacristam ex altera, esset debatum et quæstio super Capellis fusteis, quæ sunt ad ponendum supra corpora personarum, ... ordinaverunt quod magister operis duas Capellas fusteas fieri faciat, unam magnam pro personis ecclesiæ, et aliam minorem pro canonicis, quæ in dicta ecclesia perpetuo remaneant ad ponendum supra dicta corpora ; et pro ipsis Capellis heredes personæ decedentis lxx. solidos, et canonici xl. solidos Viennenses semel dicto operi solvere teneantur.Testam. Ludov. comit. Valent. ann. 1345. in Cod. reg. 6008. fol. 76. r° :
Inhibemus quod aliqua Capella sive chapitellum fiant nobis... in nostra jam dicta sepultura.
SupplicabantCharta ann. 1319. in Reg. 59. ch. 318 :(consules de Portello) sibi concedi licentiam quod in platea de Portello possent construere et facere unam Capellam seu alam, et in eadem petram seu mensuram bladorum facere et tenere ad mensurandum,... quia se et mercaturas suas poterunt(mercatores) intus dictam Capellam tenere.
ConsulesAlia ann. 1343. in Reg. 75. ch. 605 :(S. Felicis) habent etiam..... emolumenta ponderum, inquanti, tabularum et Capellarum circa forum.
Consules venerunt ad hospitium dom. abbatis et conventus Combælongæ, situm in loco vocato à la Bocana, et bancos sive massellos in dicta Capella ante dictum hospitium constructos, in quibus carnes vendebantur, diruerunt.Vide infra Capellus 5.
Olimparlam. Paris. fol. 106 :
Garnitores pomellorum, pandarum, Capellarum, virolarum, etc.Vide infra Capellada.
Une Chapelle de plomb à faire eau rose, laquelle pouoit valoir six solz, viij. deniers.Vide supra Capa plumbea in Capa 1.
capella ae, f dim.
- caper, a she-goat, V.: graciles, O.—A piece of statuary, C.—Capella, a star in Auriga: sidus pluviale Capellae, O.: signum pluviale, O.
-
…tegimenque removit et posuit pennas, tantummodo virga retenta est. Hac agit, ut pastor, per devia rura capellas, dum venit, adductas et structis cantat avenis. Voce nova captus custos Iunonius at tu, quisquis es…
Ovid, Metamorphoses
-
…fors tulit, ancora prato, aut subiecta terunt curvae vineta carinae ; et, modo qua graciles gramen carpsere capellae, nunc ibi deformes ponunt sua corpora phocae. Mirantur sub aqua lucos urbesque domosque Nereides, silvasque tenent delphines…
Ovid, Metamorphoses
-
…Graecia summo propter ingenium honore et nomine. haec iste ad insaniam concupiverat. etiam, quod paene praeterii, capella quaedam est, ea quidem mire, ut etiam nos qui rudes harum rerum sumus intellegere possumus, scite facta…
Cicero, in Verrem
-
…, versus. O digno coniuncta viro, dum despicis omnes, dumque tibi est odio mea fistula, dumque capellae, hirsutumque supercilium promissaque barba, nec curare deum credis mortalia quemquam Incipe Maenalios mecum, mea tibia, versus…
Vergil, Eclogues
-
…augure. sescenta possum regna pridem condita proferre toto in orbe, si sit otium, multo ante clara quam capellam Gnosiam suxisse fertur Iuppiter, Martis pater, sed illa non sunt, haec et olim non erunt. crux…
Prudentius, Peristephanon Liber
-
…frutectis, cum prius innocuas tulerit natura cicutas, roscidus et viridem qui vestit flos rhododaphnen pabula lascivis dederit sincera capellis. ipsa quoque oppositum destructo foedere certo transcendunt elementa modum rapiuntque ruuntque omnia legirupis quassantia viribus orbem. frangunt umbriferos…
Prudentius, Hamartigenia
-
…periuria Punici furoris Et Sullas Mariosque Muciosque Magna voce sonas manuque tota. Iam dic, Postume, de tribus capellis. XX Mutua te centum sestertia, Phoebe, rogavi, Cum mihi dixisses exigis ergo nihil Inquiris, dubitas…
Martial, Epigrammata
-
…Tunc de summo montis cacumine per quandam latentem fistulam in excelsum prorumpit vino crocus diluta, sparsimque defluens pascentes circa capellas odoro perpluit imbre, donec in meliorem maculatae speciem canitiem propriam luteo colore mutarent iamque tota suave fragrante cavea montem…
Apuleius, Metamorphoses
-
…, recte consulta prospereque completa vertebant in deridiculum, talia sine modo strepentes insulse In odium venit cum victoriis suis capella, non homo, ut hirsutum Iulianum carpentes, appellantesque loquacem talpam et purpuratam simiam et litterionem Graecum, et…
Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum
-
…quas condidit arces, ipsa colat ; nobis placeant ante omnia silvae. Torva leaena lupum sequitur ; lupus ipse capellam ; florentem cytisum sequitur lasciva capella ; te Corydon, o Alexi trahit sua quemque voluptas. Aspice, aratra…
Vergil, Eclogues
Capella
See capra.