capsa
capsa, a repository, box, bookcase
- a repository, box, esp. for books, bookcase, satchel, * Cic. Div. in Caecil. 16, 51; Hor. S. 1, 4, 22; 1, 10, 63; id. Ep. 2, 1, 268; Juv. 10, 117; also for fruit, Plin. 15, 17, 18, § 65; 15, 19, 21, § 82; Mart. 11, 8.
rursum munimine kapsam / recludunt, pausante viro, clavimque reponunt / sub pulvinari
cistam
multi lapides in †scapsis argenteis
adduxit‥x ballas alluti, iij capasas de ryso
cxxiiij capcie albe saponis
hec arca, A.arke
hec teca, hec ~a, idem
curavimus‥misisse‥~am unam ad officium‥sacerdotale ex ossibus fabricatam(
ornatus altaris versatur in velamentis, crucibus, ~is, textibus
pro j vexillo et j ~a bruddata ad corporalia
pro quadam ~a ad ipsum platellum
j corporale cum ~a deaurata cum pellicanis; j corporale cum ~a de serico
una amita cum ~a corporali
jusserat adferri sacro cum pulvere capsam
correpta ~a sanctarum reliquiarum
~as sanctorum nudaverunt,‥non in usum pauperum sed in fiscum regium
sanguinem hunc‥in lintheamine corporali susceptum nos videre in ~a argentea repositum‥meruimus
sanctorum capsas confringit et eruit ossa
corpus B. Ricardi‥translatum est et in ~a argentea deaurata honorifice collocatum
item ~a argentea cum cathena argentea cum diversis reliquiis B. Marie Magdalene
maxima millenis auscultans organa flabris, / mulceat auditum ventosis follibus iste, / quamlibet auratis fulgescant cetera capsis
[folles ] flatibus alternis spiracula maxima reddunt; / quos agitant validi septuaginta viri, / ‥ / viribus ut totis impellant flamina sursum / et rugia pleno kapsa referta sinu
ensi Etheldredi raro capsa requievit(
j saph[irus ] magnus in ~a auri
~a velsnod [sic ]
- 1. koker, kist, houder (ihb. voor boekrollen);
- 2. (Mel.) reliekschrijn.
Hugo Flaviniacensis in Chronico pag. 270 :Dic arcas, thecas, cistas, vel scrinia, Capsas. Capsula, capsella, de capsa diminuuntur.
Mitto autem vobis Capsam argenteam Sepulcri Salvatoris et S. Jacobi Reliquias continentem.Chronic. Fontanell. cap. 8 :
Capsam auro et gemmis decoratam continentem pignora diversorum Sanctorum.
Canonici autem, seu Decanus et Capitulum circa immutationem Capsæ, vel translationem contentorum in ea... nihil audeant attemptare.
.... Capsasque piorum Custodes cinerum, prælata thure vaporum.
Verum B. vir ipso in tempore Capsam cum sanctis Reliquiis in collo suspensam habebat, cumque ictus ferientis super collum ejus decideret, corrigiam quidem Capsæ præcidit, ipsum vero in nullo penitus vulnerare potuit.In hunc locum Mabillonius ait :
Phylac-« teria vocant antiqui Reliquiarium e « collo dependens ; quanquam etiam « Capsa et Chrismarium eodem sensu « leguntur in Vita S. Wilfridi Episcopi « ad ann. 709.
Li Casse ou li saintuaire ert, rendi si grant odor, que il sembla à tous que ParadisVide Campsa. Ejusmodi vero capsarum ad sanctas Reliquias recondendas, benedictiones habentur in Ordine Romano.fut ouvers.
Viginti Capsas Evangeliorum ex auro purissimo gemmario opere cælatas, etc.Chronicon Centul. Hariulfi lib. 3. cap. 3 :
Evangelium auro scriptum unum, cum Capsa argentea gemmis et lapidibus fabricata. Aliæ Capsæ Evangeliorum duæ ex auro et argento paratæ.Vide Textus.
Cum Capsa et calix offerendus est, et admixtione Eucharistiæ consecrandus.Canonis titulus est :
Ut in unum propositio sacramenti consecretur.
Ordinarunt quod de xv. in xv. diebus sacratissimum Corpus Christi renovetur, et Capsa seu vas in quo reponitur, super calicem bene mundetur.
Ascendit navim cum vinculis magnis, et fuit in Capsa Navis diebus quatuor.Alii Codd.
Casealehabent, ut monet idem Baronius.
Tibi... Eufronio thecam ex argento de reliquiis Sanctorum do, lego. Illam intelligo quam deferre solebam : nam deauratam aliam, quæ est in Capsario meo, etc. Ecclesiæ meæ do, lego.
capsarumcuram habet. Acta SS. Junii tom. 2. pag. 747. de Reliquiis S. Antonii de Padua :
Rogetur etiam Capsarius, ut ex numero Lipsanothecarum asservatarum in thesauro Ecclesiæ S. Marci, pulchriorem ac digniorem eligat, quæ cum specialibus litteris a persona expresse deputata ad Rectores Paduæ cras deferatur, ut in eam reponatur illa pars ossis humeralis, quæ huc mittenda est.
Capsa. Marcellus Empir. cap. 23 :
Postea splen intra parietem dormitorii cubiculi tectorio, id est, Capsella inclusus.
Item Fratres bursas et Capsellas amoveant, et eisdem de cetero non utantur.
Capsellæ, in quibus fructus componuntur, in leg. 12. D. (33, 7.) de Instruct. vel instrum. leg.
Hic voluerunt capellas argenteas facere et dirigere,.... singulas autem Capsellas per singulorum Apostolorum reliquias fieri debere suggerimus.Chronicon S. Petri Vivi Senon. :
Receptæ sunt autem Capsellæ sanctarum reliquiarum a Clero.
Flavellum argenteum unum, Capsellam eburneam unam, candelabra argentea duo.S. Wilhelmi Constitut. Hirsaug. lib. 1. cap. 84 :
Nam et unum simplum semper in sinistro cornu est altaris in una Capsella cum serico decenter ornata.
Habebat autem pendentemEt cap. 32 :Capsellam, in qua continebantur reliquiæ B. Dei genitricis Mariæ.
Habuit vir Dei Capsellam de corio factam.
Et cum eis esset ignotus, pulchritudine vultus et Capsellari honore, quo reliquias inclusas collo gestabat, cognoverunt Dei esse famulum et cultorem.Adde Ordericum Vitalem lib. 7. pag. 653.
Qua apertaEt tom. 4. Julii pag. 394. F. in Translatione S. Philastrii :(capsa) intus eam invenerunt duas Capsettas ligneas et pannum quemdam sericeum.
Illasque honorabiliter et devote reponant in sua Capsetta plumbea.
Capsette pro duobus intorticiis. (Diar. Burchard, éd.Thuasne II, 47, an. 1493).
Quod nullus Capselarius a Festa de his videlicet, qui vadunt cum capsis vendendo confortinos, scaletas, cielas, et similia, quæ pueri vocant Festam, etc.
Deinde reponant dictam capsettam plumbeam ornate fabricatam in Capsono in sacristia de Dom. circumsepto ferratis, in quo repositæ sunt SS. Cruces aureæ, flammæ et campi :quo in loco
Capsonusvel
Capsonumsumitur pro majori arca seu armario, ubi multæ minores capsæ asservantur.
casulæ. Gregorius Turon. de Vitis Patrum cap. 7 :
Diacono cuidam hujus casulam tribuit ; erat autem valida eo quod et ipse vir Dei robusto fuisset corpore. Capsa autem hujus indumenti ita dilatata erat atque consuta, ut solent in illis candidis fieri, quæ per Paschalia festa Sacerdotum humeris imponuntur.Infra :
Vere, inquit, dicto tibi quia et hac casula tergo utor, et de Capsa ejus parte prolixiore decisa, tegumen pedum aptabo.Mox quod Capsa hic dicitur,
cucullumappellat :
Denso cucullo, aptatus pedulis pedes operuit.Dynamius Patricius in Vita B. Marii Abb. Ratispon. num. 9 :
Dum ad quosdam Ecclesiæ filios visitandos accederet, canis, quæ catulos habebat, subito exiliens Capsellam ejus scidit.Burchard. de Casib. S. Galli cap. 1 :
Stolas similiter deauratas, Capsas dalmaticas, subtilia, etc.
Ensis Ethelredi raro Capsa requivit.
Cedo tibi atque transcribo Capsa de casa cum ipso villare, ubi ipsa casa resedit, ut ab hodierna die ipsas res denominatas habeas, teneas, possideas, etc.Vide Caput Mansi.
Capsaseu arca asservatur. Charta apud Meichelbec. tom. 1. Hist. Frising. pag. 122 :
IlleVide infra in Mensa.(Ratoldus) viriliter circumcinctus gladio suo stabat in medio triclinio domus suæ, tradiditque in Capsam S. Mariæ et in manus venerabilis viri Erchamperti episcopi, etc.
Tunc prior claustralis et alii magistri ordinis monasterii, sive antiqui et provecti quatuor ex prædictis accipiant reverenter Capsam, sub qua portatur Corpus Jhesu Christi...... Tunc canonici, qui supra, accipiant Capsam, ut moris est, dompno abbate subtus existente.Vide alia fortean notione infra in Excapsatus.
- capio, a repository, box, bookcase, C.: delatae, H.: aperta (for waste - paper), H.: angusta (of a school-boy's satchel), Iu.
CAPSA(dim. CAPSULA, CAPSELLA) or SCRINIUM, the box for holding books and papers among the Romans (Cic. Div. in Caecil. 16, § 51; Cat. 68.36; Hor. Sat. 1.4, 22; 1.10, 63). These boxes were usually made of beech-wood (Plin. H. V. 16.229), and were of a cylindrical form. Many representations of them exist: the following cut represents the Muse Clio with an open capsa by her side.
The scrinium was a larger capsa, holding a considerable number of rolls, and hence jokingly assigned to voluminous authors (Hor. Sat. 1.1, 120; Mart. 1.2, 4). Boxes used for preserving other things besides books, for instance fruit, were also called capsae (Plin. H. V. 15.65; Mart. 11.8; capsella in this sense, Dig. 33, 7, 12). Scrinium, on the other hand, is almost exclusively applied to cases for writings; yet we find scrinium unguentorum in Pliny (Plin. Nat.7.108).
The circular toilet-or jewel-cases of the Romans, if in wood, were called capsae; if in metal, cistae. Some fine examples of the latter, both in silver and bronze, have been preserved, and are described under CISTA: whether capsa and cista could be used interchangeably, as some think, seems doubtful, though we find cista for a book-box in Juvenal (3.206). In Petronius (100.67) a lady wears a golden capsella suspended from her neck. The phrase in Seneca, Noris complures juvenes ... totos de capsula (Ep. 115.2), means redolent of the pouncet-box.
The slaves who had the charge of these book-chests were called capsarii, and also custodes scriniorum; and the slaves who carried in a capsa behind their young masters the books, &c., of the sons of respectable Romans, when they went to school, were also called capsarii (Juven. 10.117). We accordingly find them mentioned together with the paedagogi (Suet. Nero 36).
When the capsa contained books of importance, it was sealed or kept under lock and key (Mart. 1.66); whence Horace (Ep. 1.20, 3) says to his work, Odisti claves, et grata sigilla pudico. The fastening of a lock is shown in the engraving; other representations of the capsa exhibit locks and keys, and the straps by which it was carried. (Becker-Goll, Gallus, 2. p. 443; Böttiger, Sabina, 1.102 if.)
[W.S] [W.W](dim. Capsŭla, Capsella) or Scrinium. A box for holding books and papers among the Romans, usually made of beech-wood and of a cylindrical form. There is no doubt respecting their form, since they are often placed by the side of statues dressed in the toga. The accompanying illustration, which represents an open capsa with six rolls of books in it, is from a painting at Pompeii.
There does not appear to have been any difference between the capsa and the scrinium, except that the latter word was usually applied to those boxes which held a considerable number of rolls (Martial, i. 2. 4). Boxes used for preserving other things besides books were also called capsae, while in the scrinia nothing appears to have been kept but books, letters, and other writings.
The slaves who had the charge of these bookchests were called capsarii, and also custodes scriniorum; and the slaves who carried, in a capsa behind their young masters, the books, etc., of the sons of respectable Romans, when they went to school, were also called capsarii. We accordingly find them mentioned together with the paedagogi.
When the capsa contained books of importance, it was sealed or kept under lock and key; whence Horace says to his work, Odisti claves et grata sigilla pudico (Epist. i. 20, 3).