cardinalis
cardĭnālis, e, adj. [cardo].
- Of or pertaining to a door-hinge: scapi, Vitr. 4, 6, 4.—
- II Trop., that on which something turns, depends, i. e. principal, chief: venti, the principal or cardinal winds, Serv. ad Verg. A. 1, 131; Isid. Orig. 13, 11, 14; cf. virtutes, Hier ap. Macr. S. 1, 16-19; Ambros. ap. Luc. 5, § 49 al.—Hence, in late Lat.: cardinalia Christi opera, Cypr.—
- B Esp.
- 1 As eccl. term; subst., a chief presbyter, as opp. to one who ministered in an Oratorium; and esp. of such forming the council of the Pope at Rome, which afterwards consisted only of bishops, cardinals, Anast. p. 95.—
- 2 In gram.: numeri, the Cardinal Numbers (unus, duo, tres, etc., from which the Ordinals and Distributives are formed), Prisc. Pond. p. 1351 P.—Hence, * cardĭ-nālĭter, adv., chiefly, principally: praesidere, especially, Firm. Math. 410.
cardinālis, e (cardo), I) zur Türangel gehörig, scapi c., die Zapfenschenkel einer Tür, Vitr. 4, 6, 4. – II) übtr., vorzüglich, Haupt-, venti, Serv. Verg. Aen. 1, 131. Isid. 13, 11, 14: virtutes, Ambros. expos. in Luc. 5. § 49 u. de exc. fratr. Sat. 1. § 57. Hieron. in Marc. 1, 16 sqq.: presbyter, Oberältester, Greg. ep. 1, 6: episcopus, Kardinal, ibid. 2, 6. – in der Gramm., numeri c. (unus, duo, tres etc.), Prisc. de fig. num. 4, 19. p. 412, 27 K.
plaga, si climata ~ia designat, pirrichius est
Karolus rex ‥ ventos xij propriis nominibus appellavit, cum antea iiij tantum ~es venti nominarentur
signa ~ia dicuntur duo signa in quibus contingunt solstitia et duo in quibus contingunt equinoctia
res cujus proprietates sunt necessarie et medicine ~es mineras virtutum confortantes
de speciebus odoriferis ~ibus
si ‥ intendat rex ‥ opus officii episcopalis episcopis injungere, constat quod usurpat sibi officium episcopi ~e
liber vocatus Sextus cum glossa ~i
he sunt quattuor virtutes quas philosophi ~es appellant eo quod a primo fonte honestatis quasi primi rivuli manare credantur
prudentia ‥, justitia ‥, fortitudo ‥, temperantia ‥, quatuor he virtutes que ~es dicuntur
septem virtutes principales sunt: fides, spes, caritas, que ‥ theologice appellantur; prudencia, justicia, temperancia, fortitudo, per quas homo ad se ipsum et proximum ordinatur. ‥ et dicuntur hee quatuor virtutes ~es, hoc est principales
trivium theologicarum virtutum et quadrivium ~ium trabearum
[justicia ] uno modo accipitur pro quadam virtute particulari, distincta ab aliis tribus virtutibus ~ibus
in medio semper stat immobilis quatuor ~ibus indubie conquadratus
Alberto medico, quem postea ~em sanctae Romanae ecclesiae clericum vidimus
fecit synodum congregari presentibus apostolice sedis legatis ‥ et presbyteris ~ibus J. et P.
ego O., diaconus ~is S.Nicholai in Carcere subscripsi; ego G., presbyter~is titulo S. Chrisogoni subscripsi(
quendam Hugonem Romane ecclesie diaconum ~em a latere domini pape A. missum
ecclesia S. Petri [Rome ], que habet archipresbyterum ~em clericis singulariter ibidem deservientibus ‥ prestitutum
habet papa collaterales et ~es episcopos vij ‥, qui ad sacrosanctum altare basilice Salvatoris ‥ per hebdomadas suas missarum solemnia celebrare debent. singulis autem aliis patriarchalibus ecclesiis iiij assignati sunt vij presbyteri ~es, qui sunt in summa xxviij. diaconi vero ~es habentur ibidem xviij
ista littera ‥ scribitur venerabili cetui ~ium, ‥ O. Sancte Marie in Via Lata diacono ~i, ‥ H. titulo S. Sabine presbitero †cardinalo ‥
alia [absurditas ] est quod diaconi ~es et presbyteri non possunt habere jus eligendi summum pontificem
ipsum ‥ in tituli S. Balbine presbyterum ~em assumpsistis
tunc diaconus ~is sumet oleum pro infirmis
presbiter ~is nisi in xliiij testibus non dampnabitur, diaconus ~is nisi in xxvj(
venit Rotomagum Boemundus ‥, habens in comitatu suo quendam Romane ecclesie ~em nomine Brunonem
erat ‥ in Anglia Odolricus quidam ~is, qui pallium Eboracensis ecclesie attulerat
ab eodem ~e
vox erat omnium ‥ ut ibi [Cantuarie ] essent episcopi quasi ~es, archiepiscopus sederet quasi papa
~es dicuntur a cardine, quia, sicut ostium vertitur circa cardinem, sic circa ~es totum vertitur curie consilium
~ium cetus insignis, quorum est cum patre [sc. papa ] pro restaurandis regni Dei ruinis ‥ opperiri ciliciis penitencialibus
scribitur venerabili cetui ~ium rogando quod ‥ erga dominum papam ‥ procurare dignentur ut ‥
duo ~es ‥ primo ad regem Francie, postea ad regem Anglie, venerunt, missi a papa ‥ pro pace inter reges ‥ reformanda
nos [libri ] sacerdotes, pontifices, ~es et papam, ut cuncta in hierarchia ecclesiastica collocentur in ordine, litterarum sciencia stabilimus
~is, A.a cardynal
reverendissimum in Christo patrem dominum Thomam Wulsay, ~em et Eboracensem archiepiscopum nominatim et expresse suis orationibus commendabit
~es et pueri de choro ij m. percipient annuatim
singulis ~ibus, pueris chori, ‥ j d.
volumus quod quatuor canonici minores, sc. duo ~es et duo alii, diligenter chorum de die et de nocte custodiant
dominus R. de Kyngeston, minor canonicus ~is in ecclesia nostra
ex minoribus canonicis a decano et capitulo delegantur duo, qui ~es chori vocantur: horum officium est circumspicere cotidie et notare omnia in choro delicta et peccata ‥
antequam admittantur a succentore vel ab altero ~ium(
in contribucione facta ~ibus et scolaribus Oxonie studentibus
~ibus et fratribus Oxonie studentibus
cardĭnālis, e (cardo), ¶ 1 qui concerne les gonds : scapi cardinales Vitr. Arch. 4, 6, 4, montants des portes ¶ 2 principal : cardinales venti Serv. En. 1, 131, les principaux vents ; numeri Prisc. Fig. 19, les nombres cardinaux.
- 1. met betrekking tot het draaipunt;
- 2. belangrijk, vooraanstaand; II. subst. is m (Mel.) kardinaal.
Quatuor venti Cardinales, apud Servium ad 1. Æneid.
Scapi Cardinales, apud Vitruvium lib. 4. cap. 6.
Cardinalia Christi opera, apud Cyprianum. Augustinus lib. 1. de Baptism. præcipuos partis Donati
Cardinalesvocat.
Princeps cardinalis, apud Senatorem lib. 7. Epist. 31. Ita in Notitia Imp. non semel.
Cardinalis Missa, in lib. 2. Miracul. S. Bertini cap. 7. et apud Bovonem de Invent. S. Bertini cap. 12.
Cardinale altare, apud eumdem cap. 3. quod
principalis araeidem dicitur cap. 7.
Titulosvocabant, ad quas conveniebant fideles, divinas Liturgias audituri, et sacram Eucharistiam percepturi. Aliæ dicebantur
Diaconiæ, erantque publicæ quodammodo pauperum hospitales domus, quibus adjuncta erant Sacella, quæ
Diaconiæperinde nomen, potissimum labente sæculo, obtinuere. Priori ædium
Oratoriadicebantur, in quibus nec Baptismus celebrari, nec Sacramenta fidelibus ministrari fas erat ; sed tantum
Missæ privatæa Capellanis, seu a Presbyteris quos
Localesnuncupabant, tanquam alicui loco addictos,
fiebant. Ut igitur ab illis Oratoriis cæteræ ædes sacræ distinguerentur,
Cardinalesappellatæ sunt, seu
Tituli Cardinales, id est, principales et præcipuæ, quemadmodum earumdem Presbyteri itidem
Cardinalesnuncupati sunt.
Presbyteri Cardinalesuniversim appellentur Parochi, uti suo loco docemus, is potissimum titulus attributus fuit Presbyteris, qui
titulisejusdem urbis addicti erant, id est, Ecclesiis parochialibus : qui quidem tituli
Cardinales primæ sedisdicuntur in Capitulis Aytonis Episcopi Basil. cap. 90. Horum eximia semper fuit dignitas, ut qui summo Pontifici sacra facienti, et in Stationibus ac Processionibus adessent, eique ministrarent :
quos ideo Presbyteros sui Cardinisvocabant, ut Leo IV. PP. in Synodo Romana ann. 853. et Joannes VIII. PP. Epistola 83. 89. quemadmodum etiam Diaconi Diaconiarum in iis muniis quæ Diaconorum officium spectabant, quos
Cardinalesetiam appellarunt, quod cum Presbyteris Cardinalibus summo Pontifici adessent, vel quod præcipui essent ex ordine Diaconorum. Hos
Diaconos in Cardine constitutos in urbe Romaappellant Capitularia Caroli Magni lib. 1. cap. 139.
Notum fieri volumus, quod nos in nostra Mediolanensi ecclesia cum nostris Cardinalibus, etc.Bulla Bened. PP. VII. ann. 975. tom. 1. Hist. Trevir. Joan. Nic. ab
Hontheimpag. 313. col. 2 :
Cardinales quoque presbyteri, fratre nostro Theodorico archiepiscopo missam celebrante, dalmaticis..... utantur.Quæ appellatio etiamnum obtinet in nonnullis Galliarum ecclesiis.
Hoc ab illa obtinere voluit, ut Cardinalis sacerdotii dignitatem susciperet, et Romæ secum Ecclesiasticarum rerum negotia tractaturus remaneret.Carmen de Curia Romana v. 580. ubi de Cardinalibus :
Dic agi quid faciunt quibus est a Cardine nomen Post Papam, quibus est immediatus honor ? Expediunt causas, magnique negotia mundi, Extingunt lites, fœdera rupta ligant. Isti participes onerum, Papæque laborum, Sustentant humeris grandia facta suis.
Nec ratione vacat, quod habent a Cardine nomen, Deservire solent nomina rebus in his. Porta suos postes sine Cardine claudere nescit, Nec bene præter eos Pastor ovile regit. Cardo tenet portam, nec quid valet illa remoto Cardine, sic Papa nihil valet absque viris.
pro eo quod cum esset Ostiensis Episcopus contra sanctorum Canonum decreta Apostolicam invaserat sedem.Unde in Concilio Romano sub Stephano IV. statutum legimus apud Anastasium pag. 95 :
Ne ullus unquam præsumat Laicorum, neque ex alio ordine, nisi per distinctos gradus ascendens, Diaconus aut Presbyter Cardinalis factus fuerit, ad sacrum Pontificatus honorem possit promoveri.Deinde cum Clerus Romanus in eorumdem Pontificum electionibus præcipuum obtineret locum, non mirum si magna fuit auctoritas Cardinalium Romanorum, quibus tandem solis eæ electiones attributæ ex decretis ipsorum Pontificum : quod Nicolao II. PP. adscribit Chronicon S. Vincentii de Vulturno :
Iste in generali Synodo statuit et confirmavit, ut post depositionem Romani Pontificis conveniant simul Episcopi, Presbyteri, et Diaconi Cardinales : et quemcumque sano consilio decreverint, eligant Pontificem, etc.Vide Concilium Romanum ann. 1059. can. 1. et ibidem subjectum Decretum de electione Pontificis Romani.
Cardinalisappellatio, quæ, ut dixi, omnibus
Presbyteris titulorumcommunis erat, penes solos fere Ecclesiarum Romanarum, seu
titulorumPresbyteros, constitit, ad septem ex Episcopis Romanæ diœceseos post modum translata. Quippe ex veteri Rituali, quod ex Codice Vaticano descripsit Baronius ann. 1057. num. 10. tituli Cardinales quinque Ecclesiis, quas Patriarchales vocant, suberant, quarum prima est
Ecclesia Lateranensis, quæ et
Constantinianaet
Basilica Salvatorisdiverso nomine nuncupatur. Hæc septem
Cardinales Episcoposhabebat, qui dicebantur
Collateraleset
Hebdomadarii, eo
quod singulis hebdomadibus per vices explerent munus Pontificis. Hi sunt Episcopi Ostiensis, Portuensis, S. Rufinæ, sive Silvæ candidæ, Albanensis, Sabinensis, Tusculanus, et Prænestinus. Septem Cardinalium Episcoporum et hebdomadariorum meminit Anastasius in Stephano PP. pag. 96. de quorum prærogativa hæc habet Petrus Damiani lib. 2. Epist. 1. de Ecclesia Lateranensi :
Hæc 7. Cardinales habet Episcopos, quibus solis, post Apostolicum, sacrosanctum illud altare licet accedere, ac divini cultus mysteria celebrare, etc.Et lib. 1. Epist. 2 :
Quid tibi de Cardinalibus videtur Episcopis, qui videlicet et Romanum Pontificem principaliter eligunt, et quibusdam aliis prærogativis, non modo quarumlibet Episcoporum, sed et Patriarcharum atque Primatum jure transcendunt ? etc.
Cardinalisdignitate donatum aiunt ab Alexandro III qui hac etiam insignivit Galdinum Salam Mediolanensem Archipræsulem ann. 1165. Verum ut plurimum ejusmodi Cardinales Episcopi ad unum e septem illis Romæ vicinis Episcopatibus, qui forte vacaret, promovebantur, quod raro admodum ea ætate præstabant summi Pontifices. Postea sensim obrepsit, ut etiam Episcopi fierent Presbyteri Cardinales, et ad titulum aliquem ex Romanæ urbis titulis promoverentur, quod de Campaniensi Guillelmo Remensi Archiepiscopo factitatum legimus, quem Clemens III. seu, ut alii volunt, Alexander, ad Cardinalatus apicem tituli S. Sabinæ, qui est Presbyterorum titulus, promovit postmodum, quod parce admodum fiebat, Clemens V. qui primus Avenione sedit, et cæteri deinceps Episcopos effecerunt Cardinales Presbyteros. Sed de Cardinalibus, et eorum origine, consulendi Onufrius Panvinius libro de Cardinalib. Ciacconius, Hieronymus Plautus de Cardinalis dignitate et officio, Duarenus lib. 1. de Sacris Eccl. Minist. cap. 13. Frison. in Gallia Purpurata, Josuas Arndius in Lexico Antiquit. Ecclesiastic.
Comme le suppliant eust esté pris et emprisonnez ès prisons de l'arcevesché de Sens, et illec détenu prisonnier par l'espace de trois ans ou environ ; desquelles prisons ainsi qu'il passoit deux Cardineaux par lesdites parties, qui firent faire grace et délivrance generaument aux prisonniers adonc estans en icelles prisons, il fu délivré, etc.
Amicicompellantur, in Ch. ann. 1384. ex Memor. E. Cam. Comput. Paris. fol. 54. v° :
Nous aions entendu que soubz umbre ou couleur de aucunes modérations ou rémissions par nos prédécesseurs faites de grace espécial sur le fait de la reve en reverence de Dieu et de Saincte Eglise, etQuoad formulam vero usitatam in epistolis a Rege Cardin alibus inscriptis, hæc leguntur in Cod. reg. 9824. 7. fol. 709. r° :contemplacion de nostre saint Pere pour son hostel et ses domestiques familliers ou stipendiers, pour nos Amiz les Cardinaulx, etc.
Cardinalibus semper rex supra scribitur, prout fit in suis subditis, scilicet in margine superiori dicitur : De par le Roy ; et infra litteram sic dicitur : Cardinal d'Amiens très-cher et féal ami. Sunt aliqui secretarii, qui dicunt quod rex neminem salutat in fine litterarum, præter papam, imperatorem et aliquos reges, hoc est, quod non ponitur in fine litterarum illa clausula : Nostre Seigneur vous ait en sa garde. Sed per multos antiquos vidi contrarium, videlicet quod in litteris Cardinalibus directis, in fine semper ponitur illa clausula : Trèscher et féal ami, Nostre Seigneur vous ait en sa garde. In cauda autem pro suprascriptione ponitur sic : A nostre très-cher et féal ami le Cardinal de la Tour ; vel si sit de genere regis, sic debet dici : A nostre très-cher et féal cousin le Cardinal, etc.
Cardonnalet
Chardonal, pro
Cardinal, non semel dixerunt. Charta ann. 1250. ex Chartul. Campan. fol. 90. v° :
Nos Pierres de Bar, par la volanté de Dieu dou title de S. Marcel preistes Chardonaus.Infra :
Nos Pieron Chardonal, etc.Villehard. paragr. 1 :
AprèsChron. Franc. ad ann. 1290. inter Dissert. D.(l'Apostoille) i envoya un suen Chardonal maistre Perron de Chappes croisié.
Le Beuf. tom. 1. pag.
Le Roman.Et cele année sans doutance Vindrent li Cardonnal en France En mesage parler au Roi.
de Robert le DiableMs.
Mais l'Apostoles le saint Pere Le conforte moult douchement ; De la ville ist premierement, Ensamble o luy ses Cardonnaus, Armés sisent sors lors chevaus.
Cardinalappellatur juvenum annuus princeps, qui alibi
Rexvocabatur, in Lit. remiss. ann. 1482. ex Reg. 206. Chartoph. reg. ch. 940 :
Le jour de la Circoncision..... le suppliant, qui avoit souppé à une joyeuseté qui se faisoit ce jour par le Cardinal du bourgVide supra Amoratus 1.(de la ville de Boulogne sur Mer) ..... pour ce qu'ilz n'avoient point esté avec lui(Cardinal) autour de nostre dite ville, comme les autres jeunes compaignons, etc.
Beatus Petrus de Cardinalia mea pro me redditurus est rationem, sanctus vero Benedictus de Cuculla.
Si jejunant, in sero collatio Cardinalis.
Ex minoribus Canonicis a Decano et Capitulo delegantur duo, qui Cardinales chori vocantur. Horum officium est circumspicere cotidie, et notare omnia in choro delicta et peccata : scilicet et qui tarde veniunt, et qui ante tempus exierint, et in choro qui vel obstinati, vel negligentes et desidiosi sunt, etc... ii duo Cardinales ministerium Ecclesia, et * firmum eorum, tum sanum, tum ægrotum Ecclesiastica ministrant Sacramenta, Confessiones audiunt, et pœnitentias injungunt salutares, etc.Episcopi Cardinales. Canonici Cardinales. Presbyteri Cardinales. Abbas Cardinalis. Archidiaconus Cardinalis. Ecclesiæ Cardinales. Diaconus Cardinalis. Tituli Cardinales.
Cardinalem, id est,
propriumPresbyterum, Sacerdotem, Episcopum, Abbatem, Diaconum in aliqua Ecclesia instituere.
Et tunc Cardinalis habebit cappam Cardinalarem et capellum nigrum, statui suo pristino congruentem.