salvare

1 salvare [LL], ~ere 1 to save, rescue: a (life or health of a person or animal; also absol.); b (thing from loss). c (leg., ~are diem, defaltam, or sim.) to save (in order to retrospectively reverse the consequences of what would otherwise have been a default). d to compensate, balance. a credere quin fortior esset ad ~andum quam inimici ad pugnandum Gildas EB 72; fidelis custoditi divinitus in loco qui vocatur Pellan ~ati sunt Theod. Laterc. 25; circumspexi oculis, aliquid si forte veniret / auxilii, quo jam salvarer ab hoste cruento Alcuin SS Ebor 952; istum paraliticum tua potencia ~a (Abbanus 40) VSH I 26; tot et tanta animalia non sustentaret vel ~aret Eul. Hist. I 26; pro nulla marcha salvabitur ille hierarcha (J. Bridl.) Pol. Poems I 156; alii nocturna fuga ~ati, alii locorum ignari in anfractus et abruptas crepidines praecipitati Boece IXv.  b perditis nonnulla ex parte his quae in navi erant rebus ‥ ~ata sunt tamen omnia quae erant Ecgbercti Bede HE V 9 p. 298; si unus de naufragio evaserit ‥ et navem et totum quod ad terram venerit et quod ~ari poterit solus obtinebit Gir. PI I 20 p. 119; 1249 venit idem R. ad domum ipsius A. ‥ ad ~endum bona sua CurR XIX 1144; c1334 dona data hominibus regis et regine pro bladis et fenis ~andis Ac. Durh. 524; dum ‥ mercatores pro mercibus suis ~andis Wals. HA I 30; 1405 pars ejusdem lane submersa et deperdita et residuum per marinarios ejusdem navis et alios ligeos nostros ~atum extitissent Cl 254 m. 18.  c 1169 R. de M. r. c. de xv m. ut possit ~are diem suum Pipe 36; et illi in misericordia remanebunt ‥ nisi primum diem ~are possint per dominum regem warantum Glanv. I 30; 1203 non potuit ~ere defaltam illam CurR II 256; 1230 ~ata est ei defalta per ‥ regem ‥ quod tunc fuit in servicio dom. regis BNB II 326; c1267 quod essonium facturum per ipsum episcopum de servicio regis ‥ per justiciarios predictos ~etur eidem per breve domini regis, eo quod est in servicio regis per preceptum regis Cl 356; c1290 ipse, qui tunc erat in partibus Hibernie, non potuit venire ad ~andam defaltam suam State Tri. Ed. I 23.  d 1250 cambiatores dicunt quod quandoque inveniunt defectum, quandoque incrementum, et quod incrementum debet ~are defectum LTR Mem 23 m. 7d.. 2 (theol.) to bring salvation to, save (person or humanity). b (of person) to save one's soul. Christus ‥ ~avit hominem per crucis signaculum ligni Theod. Laterc. 3; quos omnes ‥ baptizando a servitute daemonica ~avit Bede HE IV 13 p. 232; me Christus sanguine salvat Bonif. Carm. 1. 138; Deus ‥ omnes homines vult magis ~are quam perdere Enc. Emmae II 7; volebat potius mortem pati, quam ut mundus non ~aretur Anselm (CurD X) II 66; c1223 una vero est fidelium universalis ecclesia, extra quam nullus omnino ~atur Ch. Sal. 131; [Deus] multum popullum ~at [ME: savveð þurch ham muche folc] AncrR 56.  b non ‥ propter avaritiam, sed propter ~andam ejus animam suscepit Bede HE III 19 p. 166; 1103 in studio bene vivendi et ~andi animas vestras vivitis Anselm (Ep. 289) IV 209; quia ibi animam suam ~are non posset W. Malm. GP I 72 p. 138; cenobite ‥ fugerunt et in aliis monasteriis animas suas ~are cupientes dispersi sunt Ord. Vit. XI 14 p. 215. 3 to keep safe, preserve; b (assertion, in the face of objection); c (leg. right, custom, or sim.). d (phil. & astr.) to accommodate (apparent facts) in one's theory, save (phenomena). e (~are indemnem) to keep (someone) unharmed. ut in ea ~ aret semen hominum et animantium super terram, ne diluvio periret R. Niger Chr. I 2; cum tanta tunc fuisset messis ut si tota ~aretur, duobus fere annis sufficeret Flor. Hist. II 439; 1299 in veteribus retibus emptis pro lana super bident' ~anda MinAc 1079/16 r. 2; c1322 blada, prata ‥ ad usum ‥ abbatis ‥ integre ‥ versus vicecomitem ‥ ~abunt et conservabunt FormA 91; de librorum armariis mundissime fabricandis, ubi ab omni lesione ~entur securi R. Bury Phil. 17. 227; c1540 Edinbrught ~atur a combustione Extr. Chr. Scot. 195.  b ~anda est tamen auctoritas et dicendum non a tertia conjugatione ‥ sed a secunda ‥ ‘excitus’ esse dictum Osb. Glouc. Deriv. 114; hec dicunt ad ~andum verba sanctorum Peckham QA 95; secundum hoc potest ~ari dictum Scoti Ockham Quodl. 700; prima ‥ exposicio ~ari potest T. Sutton Gen. & Corrupt. 61; regula predicta habet intelligi in primo moderatorio et non in secundo, et ita potest regula ~ari Hauboys 224. 9.  c 1222 ita quod honor noster et jus nostrum ~entur Pat 356; hos pacem servare decet, salvareque jura Garl. Tri. Eccl. 17; 1255 consuetudines predictas ‥ tenemur dicto Elie ~are et warantizare et facere habere RGasc I sup. 7a; c1269 ita tamen quod actio et jus nostrum ‥ nobis ~etur versus illum Cl 40; c1297 libertatibus, dignitatibus, et consuetudinibus quas habuerint et exercuerint ‥ juxta formam composicionis ‥ ~andis Reg. Cant. 170; petierunt quod libertates sue predicte sibi ~entur Laws Romney Marsh 43.  d quando [homo] accedit versus solem ‥ [sol] apparet semper in eadem distantia, que apparentia ~ari non potest nisi visus judicet solem moveri ante se Bacon Maj. II 186; differentiam ‥ elevationis et depressionis impossibile est ~are nisi ponendo omnes celos esse excentricos Duns Ord. VIII 264; Empedocles qui posuit principia finita ~avit omnia apparentia et manifesta Ockham Phys. I 133.  e 1337 ita ‥ quod ‥ W. ‥ aut heredes sui per nos ‥ de quibusdam arreragiis ‥ conservaverint ‥ et ~averint ‥ immunes et indempnes Deeds Balliol 23; c1340 promitto ‥ manucaptores ‥ meos ‥ erga dictos A. et W. ‥ indempnes ~are FormOx 120; obligari, nisi ‥ Johannes nos indemnes ~aret erga ‥ Willelmum ‥ de xxx marcis annuis Meaux III 96; 1448 ipsos ‥ ~ando indemnes StatOx 269. 4 (leg.) to reserve, retain, keep back. 1285 ~amus ‥ nobis ac retinemus potestatem ‥ pronunciandi alias voluntatem nostram finalem super ‥ RGasc II 250; c1285 breve de recto quod eis competere non potuit qui de mero jure loqui non potuerunt, veluti tenentes ad terminum vite, vel per liberum maritagium, vel per feodum talliatum, in quibus casibus ~atur reversio Reg. Malm. I 74; divicias suas ‥ inter subditos bene meritos ‥ novit distribuere, ~ando ea solummodo que sibi decet in dominio retinere Milemete Nob. 60. 5 (p. ppl. as sb. n.) place reserved, set aside, or f. l. ecce salvatum [? l. sabulatum, sabularium] solempniter occupatum a cohorte gigantis usque ad partem mediam Map NC III 2 f. 37v.

2 salvare [salva+-are; cf. ME salven < AS sealfian], to anoint, salve. 1302 in unct' empt' ad bident' ~and' MinAc 997/13; 1312 in unguento empto pro bident[ibus] salv[andis] Ib. 843/3; 1438 pro duabus barellis bituminis ‥ liberatis pastoribus ad greges regis ~andas ExchScot 26.