semis
semis, a half-unit, one half
- I In gen. (very rare for the usual dimidium): sex domini semissem Africae possidebant, Plin. 18, 6, 7, § 35: patrimonii, Dig. 36, 1, 78, § 7: e libertorum defunctorum bonis, Suet. Ner. 32: cum alter semissem, alter universa fratre excluso (sibi vindicaret), Quint. 7, 1, 62: panem semissem ponebat supra torum, Petr. 64, 6.—
- II In partic. (freq. and class.).
- A As a coin,
- 1 Half an as, a semi-as, Varr. L. L. 5, § 171 Müll.; cf. Prisc. p. 708 P.; Plin. 33, 3, 13, § 44: lex frumentaria de semissibus et trientibus, Auct. Her. 1, 12, 21; Cic. Sest. 25, 55; Liv. Epit. 60; Ascon. ap. Cic. Pis. 4, p. 9 Orell.; hence, non semissis homo, not worth a groat, i. e. good for nothing, worthless, Vatin. ap. Cic. Fam. 5, 10 a, 1: quid fit! Semis, Hor. A. P. 330.—
- 2 In the times of the later emperors, as a gold coin, a half aureus (containing 59.8 grains of gold, or the present value of 10s. 6 3/4d. sterling), Lampr. Alex. Sev. 39.—
- B As a rate of interest, one half per cent. a month, or, acc. to our mode of computation, six per cent. a year (cf.: bes, triens, etc.): semissibus magna copia (pecuniae) est, Cic. Fam. 5, 6, 2: usura multiplicata semissibus, Plin. 14, 4, 6, § 56: usura semissium, Col. 3, 3, 9 sq.; for which also, reversely: semisses usurarum, id. 3, 3, 9; and in apposition: semisses usuras promisit, Dig. 22, 1, 13; 22, 45, 134; 46, 3, 102 fin.—
- C As a measure of dimension.
- 1 Half a juger of land: bina jugera et semisses agri assignati, Liv. 6, 16 fin.; cf. Col. 5, 1, 11; Plin. 18, 19, 49, § 178.—
- 2 A half-foot, half a foot: interesse sesquipedes inter bina semina in latitudinem, in longitudinem semisses, Plin. 17, 21, 35, § 160: campestris locus alte duos pedes et semissem infodiendus est, Col. 3, 13, 8; Vitr. 4, 1; Front. Aquaed. 7; Pall. Jan. 10, 2; 10, 4; 13, 7; id. Febr. 9, 10 et saep.; Veg. 5, 40, 3; 3, 11, 4.—
- 3 Half a cubit: cubitum ac semissem, Vulg. Exod. 25, 17.—
- D Among mathematicians, the number three, Vitr. 3, 1, 6; cf. as fin.
libra vel as sive assis xij unciae ‥ ~is, vj unciae
nec non xx statera caseiof mersce ad Mersaham reddatur et xl agnos et xl vellera ovium et duorum dierum refectio vel xxx argenteis hoc est †semicum [l. semi cum ] libra redimatur
as ‥ quodlibet totum significans, ita dividitur, per equalem viz. et inequalem numerum. per equalem in paucissima divisione in duas partes, quarum altera vocatur ~is
assis, -sis, i. obolus ‥ componitur quoque ~issis, i. dimidius obolus
in Exodo dimidium cubiti ~is appellatur
~issis est spacium dimidii pedis
soluta Johanni Mody comburenti quatuor duodenas [et ] x ~es ix s. viij d. ‥ et soluta Johanni Mody comburenti iiij duodenas [et ] ix ~es carbonum in parco predicto ix s. vj d.
emis quippe ~is est, sicut emisperium semispera Latina lingua intelligitur
si per duo [quid dividere cupis ], dimidium ~is appellatur
porro duodecies ~is sex faciunt
bis †senis [l. semis ],tuwa healfum
~is, i. dimidius, inde hec semita ‥ seminecis ‥ semicinctium ‥ semesus
emis [v. l. emys ], ~is idem vel medietas
~is indeclinabile, i. medietas
Bitellius regnavit annos viiij et menses viij ~is
siliqua et ~is trea minuta sunt
ego ‥ tanto languore per decem et ~is menses demolita sum ut ab omnibus desperaretur remedium
hiatus vulneris quod in medio pectore Turnus fecerat quattuor pedibus et ~is mensuratum est
in primo gradu perfecta, que eciam longissima dicitur, occupat tria spacia cum ~is ad differenciam imperfecte ejusdem gradus que eciam longior dicitur
habuerit arca testamenti duos ~is cubitos longitudinis, et cubitum ac ~issem altitudinis
in hac ‥ terra habetur molina, cujus quippe ~is utilitas, id est dimidia pars molendinae ‥ tradita est
estque una ~is aratra
duobus ~is diebus et una nocte continuo quievit sompno
a callo callis, sed ab orbe, fit orbita, turmis / a transcendo venit, sed iter dat semita semis
sescupla dicta est quasi ~is dupla
milites ‥ ~is armati armatis cepere occurrere
dicitur semiminor a ~is quod est imperfectum eo quod minorem imperficit
semitonum vero dicitur, eo quod fit ~is, id est non plenus tonus; nec enim, ut quidam putant, est toni medietas, sed minus, vel majus, quia tonus non potest dividi in duobus semitoniis equalibus secundum consonancias
inperfecta brevis sive semibrevis et dicitur a ~is quod est inperfecta et brevis
I adj., panem semissem ponebat supra torum Petr. 64, 6, il plaçait la moitié dʼun pain sur le lit.
II subst. m. , ¶ 1 moitié : Africæ semissem possidere Plin. 18, 35, posséder la moitié de lʼAfrique, cf. Quint. 7, 1, 62 ; Suet. Nero 32 ¶ 2 a) demi-as : Cic. Sest. 55 || [fig.] non semissis homo P. Vatinius d. Cic. Fam. 5, 10 a, 1, homme qui ne vaut pas un demi-as ; b) demi-arpent : Liv. 6, 16, 7 ; Plin. 18, 178 ; c) demi-pied : Plin. 17, 160 ; Col. Rust. 3, 13, 8 ; d) le nombre trois chez les mathém. [sex étant le numerus perfectus ] : Vitr. Arch. 3, 1, 6 ; e) demi-aureus : Lampr. Al. Sev. 39 ¶ 3 usura semissium Col. Rust. 3, 3, 9 ou semisses usurarum Col. Rust. 3, 3, 9 ou [adj.] semisses usuræ Dig. 22, 1, 13 = intérêts de un demi pour cent par mois = six pour cent par an ; semissibus magna copia est Cic. Fam. 5, 6, 2, il y a beaucoup dʼargent disponible à six pour cent.
➳ semis indécl. Cic. Verr. 2, 3, 116 ; Vitr. Arch. 4, 1.
- 1. halve as; ➤ metaf.: homo non semissis geen cent waard;
- 2. halve morgen land [agri];
- 3. (postklass.) helft v.e. erfenis;
- 4. (plur.) zes procent rente per jaar (½% per maand).
- semi+as, a half-unit, one half: HS singulos semīs accessionis dare, i. e. one and a half sesterces of premium(on each medimnus): bina iugera et semisses agri adsignati, L.— Half an as: non semissis homo, not worth a groat: (ad quincuncem) redit uncia, quid fit? Semis, H.—Plurabl., as monthly interest, at one half per cent. a month, at half a denarius for each hundred(i. e. six per cent. per annum): semissibus magna copia (pecuniae) est.