frangere

frangere [CL] 1 (trans.) to break, shatter, smash. b (~ere navem) to wreck ship. c (p. ppl. fractus) broken. d (as sb. n.) broken object. e (intr.) to break, be broken. Aldh. VirgV 455 (v. Erebus); ~untur tallie omnisque ‥ pecunie memoria de rotulis eraditur Chr. Battle f. 89; arcum intensio fragit, animum remissio W. Donc. Aph. Phil. 12. 9; s1198 (v. 3 districtio 1b); 1221 jurstores ‥ dicunt ‥ quod fregerat firgias suas PlCrGlouc 76; Bracton 152 (v. baculus 1b); 1273 quando ‥ domino regi ‥ placuerit dictum vivarium ~ere, ‥ habebit lupos aquaticos et breymas IPM 2/3; 1282 (v. 1 borda 1a); 1293 verberavit servientes ballivorum Norwyci et virgas suas fregerunt Leet Norw. 45; 1375 (v. arrestatio 1b); 1493 ripam fossati fregit (v. diversoriam 2a).  b si navis fracta fuerit Bracton 122 (v. deodandus); 1359 computans non onerat se de bonis duarum navium fractarum infra balliam suam ExchScot 551; 1382 quod nullus eorum faciant aliquid magisterium infra dominium si aliqua navis sit fracta, nec quod ammoveant cabul’ nec aliqua alia necessaria sine licencia domini Hal. Durh. 173.  c Gosc. Transl. Aug. 26C (v. exhaurire 3c); ut patet in remo fracto apparente in aqua propter motum aque Bart. Angl. III 17; 1269 (v. emendare 3a); sicut accidit naturaliter in speculo fracto, quod in qualibet parte fracta relucet eadem ymago que prius in integro speculo relucebat Spec. Incl. 3. 2; 1406, 1446 (v. argentum 2c).  d 1384 in reparacione fractorum in feretro, xxvj s. vij d. Ac. Durh. 425.  e 1214 venit ad exclusam et illam asportavit ita quod per magnum cursum ejusdem aque fregerunt rote et petre molendini CurR VII 252; 1331 (v. bladum a). 2 to break, fracture (part of body). b to rupture (internal organ). c (p. ppl. fractus) w. ruptured hymen. d (physically) misshapen. e (~ens os) ossifrage. f (~ere cor) to break (one’s) heart (also fig.). vice ‥ leaenae dentium ossa tua ‥ fracturae Gildas EB 32; Patientia ‥ / ‥ cruentatum ferro fractura cerebrum / Irae Aldh. VirgV 2632; fracto corpore V. Cuthb. IV 10 (v. exanimis 1a); 1200 de gamba sua que fracta fuit (v. gamba 1a); 1202 percussit eum in brachio ita quod fregit quoddam parvum os brachii sui unde ipse maimatus est SelPlCrown 15; Bracton 145 (v. dens 1a); ut ales [sc. pelicanus] qui se frangere / non timet ut interitum / frangat et vite reditum / fracto propinet latere J. Howd. Cyth. 71. 9; fractis cruribus Walt. Wimb. Sim. 117 (v. exocreare); si aliquis impellit me et ego cado et ~o caput, magis debet attribui fractio capitis impellenti quam mihi cadenti R. Marston QD 153; 1301 fregit collum suum (v. debere 7c); 1301 fregit eschinam dorsi (v. 1 eschina 1a); 1392 frigit [sic] collum (v. gradus 2a).  b 1300 fregit viscera sua (v. diaphragma); J. Burgh PO VIII 121 (v. claustrum 1e).  c queritur an fracta corruptaque virgo resurgat Walt. Wimb. Scel. 88; hec est mater, igitur / virum novit et est fracta, / sed Maria prolem nacta / dicit quod non sequitur Id. Virgo 22.  d quod ‥ cuilibet deformi fracteque leprose se supponeret V. Chris. Marky. 3.  e quedam avis dicitur ~ens os, freinos, quod cum rostro ossa ~it O. Cheriton Fab. 9.  f J. Howd. Ph. 484 (v. dilector 2b); licet cor ejus ~eretur [ME: berste] AncrR 72. 3 to break up (uncultivated ground), bring (land) into cultivation Cf. frussare 2. a1195 nullus de moris et incultis ejusdem ville terris ~at aut excolat nisi per consensum et licentiam eorum Feod. Durh. 141n; decimam de pastura que fracta est et seminatur reddet coquinario Chr. Abingd. II 309; equus domini ibit ante et ~et terram Reg. S. Aug. 204; 1227 (v. 2 friscus 1a); 1283 ad tempus sarculacionis debet ‥ glebas ~ere Cust. Battle 30. 4 to tear, fray: a (cloth); b (document). a 1269 eum ‥ in via regia ‥ prostravit, pannos suos fregit, et maletractavit injuste et contra pacem domini CBaron 83; 1295 sex panni de Arest quorum duo fracti Vis. S. Paul. 329; 1376 colaria ‥ sunt fracta (v. dehonestas); 1526 tui monachi inhonestis vestimentis et fractis incedunt Vis. Thame 707.  b scriptum fractum Entries 7 (v. dilaceratio a). 5 to break into pieces. b (~ere panem) to break bread (usu. w. ref. to Eucharist). c to split (stone). d to quarry; e (w. quarry or sim. as obj.). spoponderunt ‥ se ‥ effigiem in frusta fracturos Aldh. VirgP 38; Neckam DS IV 471 (v. 1 fractus); vitrum non ~itur [ME: brekeð] nisi violenter tangatur AncrR 54; 1420 de pecunia fracta de tempore R. C. et J. D., x s. Ac. Durh. 462.  b diacones cum Graecis non ~unt panem sanctum nec collectionem dicunt Theod. Pen. II 2. 14; a750 Scs Paulus et A[ntonius duo eremitae] fregerunt panem in deserto AS Inscr. 105; perventum est ad hoc ut ~enda esset trifaria ‥ hostia sacrosancta. quam ut per medium fregi, mox cruor liquidissimus per fracturam effluere cepit Ad. Eyns. Hug. V 4; AncrR 132 (v. 6a infra).  c dum frangant flammae saxorum viscera dura Aldh. Aen. 80 (Calix vitreus) 2; nam me beatum crederem / si mentis petram pessime / si crucis invictissime / compatiendo frangerem J. Howd. Cyth. 45. 12; 1325 in ij s. in stipendiis ij hominum per vj dies ~encium lapides ad comburend’ [pro calce] MinAc 1148/6 r. 1; 1398 exterius de puro lapide vocato achiler plane inscisso, interius vero de fracto lapide vocato roghwall Hist. Durh. Script. app. clxxx; yppomaratrum ‥ habet ‥ semen ‥ lapidem in vesica ~ens Alph. 197.  d 1242 fodi etiam vel ~i facias petram Liberate 19 m. 11; 1340 querrerario et cementario ~entibus et sculpantibus petram pro alio butraco ‥ Ixxviiij s. v d. Ac. Durh. 538.  e in quarreria ~enda ij s. iiij d. Ac. Beaulieu 204; 1294 confirmacio Jacobi senescalli Scotie de certis privilegiis concessis monasterio de Pasleto, viz. lapidicinia ~endi tam [ad] edificandum quam ad calcem conburendam Reg. Paisley 92; 1371 in ij novis mall’ emptis pro quarera ~enda ‥ xxj s. Fabr. York 7; 1376 in solucione facta quarerariis et aliis werkmannis ~entibus quareram et operantibus ad stagnum molendini et alibi xvij li. xviij s. viiij d. ob. Ac. Durh. 583; 1401 cementarius ~et quareram Hist. Durh. Script. app. clxxxviii. 6 to divide into parts. b (~ere juramentum) to divide oath into sections, to repeat clause by clause or word by word. c to diminish (number). d (p. ppl. fractus) fractional. e (lana fracta) brakes, locks, short-stapled wool from fleece which has been sorted or broken. de xvj partibus confessionis, que divise seu quasi fracte sunt [ME: tobroken] sicut fieri solet parvis qui cum pane non fracto possent fame mori AncrR 132 (v. 5b supra).  b si quid bello vel lege sacramentali, plana vel ~enti, vel etiam judiciali repetatur (Leg. Hen. 9. 6) GAS 555; Anglicus liber triplici lada plane vel simplici ~enti vel judicio neget (Ib. 18. 1) Ib. 559; si quis de homicidio accusetur et idem se purgare velit ‥ ut qui ex parte patris erunt fracto juramento, qui ex materna cognatione erunt plano se sacramento juraturos advertant (Ib. 64. 4) Ib. 584.  c 798 perfectus numerus ‥ nec diminutione ~itur Alcuin Ep. 133 (v. diminutio 2d).  d cum omnibus radicibus, quotquot integre vel fracte fuerint, agendum erit Rob. Angl. (I) Alg. 100.  e 1264 de iiij saccis de lana fracta per mercatores venditis cum x petris dim. de lokes MinAc 1078/8 r. 2; c1300 r. c. de xxiij lib. lane fracte receptis de remanenti et de xxv provenientibus de exitu hoc anno FormMan 46; 1307 loketti: et de xiiij clavis lokettorum proveniencium de lana fracta ad tonsionem (Ac. Combes) Doc. Bec 156; c1309 (v. fractio 5a); 1425 de lana fracta, viz. lokys, collecta in tonsura ovium Ambrosden II 250. 7 to grind, pulverize. contudit, i. domavit, forstynt, fregit, compressit GlH C 1690; crebrat, i. ~it, sift Ib. C 2030; †fessa [MS: fressa], i. molita, fracta, divisa, gegrunden Ib. F 718; Ps.-Ric. Anat. 30 (v. frangitivus). 8 (~ere litteras) to open letter (by breaking seal). c1202 litterarum ‥ archiepiscopi ‥ que fracte fuerunt super scaccarium, et lecte coram ‥ justiciario FormA 3; 1225 M. reddidit breve domini regis per quod placitavit versus Radulfum in manum ipsius Radulfi et ibi fractum fuit BNB III 113; 1228 reportate fuerunt litere et fracte Pat 217; ? 1272 nuntius ‥ literas ‥ presentavit, ut ipsas ‥ ~eremus RL II 354. 9 to breach, break down. b to break open or into, to burgle. c to break out of, escape from. frangantur dapibus ne propugnacula mentis Aldh. VirgV 2540; mox eversa ruunt urbis fastigia fractae Ib. 2615; fracta est ‥ Roma a Gothis Bede HE I 11; intra urbis moenia eos persequi et murum ~ere instituunt Asser Alf. 27; s1089 Menevia fracta est [v. l. ~itur et destruitur] a gentilibus insularum Ann. Cambr. 29.  b a1127 fregerunt ecclesiam (v. ecclesia 5a); duo Picti ‥ hostium ‥ fregerunt, et quod ibi invenerunt secum abstulerunt Ric. Hex. Hist. Hex. 17; 1206 fregerunt ostia (v. 2 deliberare 1a); 1276 parcus fractus fuit (v. deparcare); 1280 vadiat unam legem ‥ quod non fregit parcum de iij vaccis CourtR A. Stratton 60; 1288 J. de M. filius R. de M. et H. frater ejus fregerunt noctanter cistam J. quondam decani N. et asportaverunt de domo sua aurum et argentum Leet Norw. 2; 1293 (v. districtio 5c); 1507 J. P. ‥ quoddam molendinum felonii fregit et asportavit diversa grana ab eodem Sanct. Durh. 131; 1583 (v. burgulariter).  c 1195 (v. evadere 2c); 1221 fugit in ecclesiam fracta prisona PlCrGlouc 76; 1225, 1276 (v. gaiolarius); 1356 cognovit quod ipse simul cum H. de S. et alio homine ignoto ‥ felonice fregerunt prisonam domini regis de M. SelCCoron 103; 1440 (v. evadere 2c). 10 to break continuity, to break off: a to refract (light). b to arrest (one’s course), stop. c (~ere jejunium) to break fast. d (~ere silentium) to break silence. e (gram.) to break continuous sound of. f (mus.) to break long note value into shorter notes. g (cantus fractus) song in which long note value is broken into shorter notes. a necesse est ‥ per ea que predicts sunt de fractione radii et quantitate anguli fractionis in contiguitate duorum diaphanorum radios solares primo ~i in contiguitate aeris et nubis et rorationis, ut per has fracturas concurrant radii in densitate rorationis Gros. 76; actio [virtutum] est fortior super lineam rectam quam super fractam vel reflexam Bacon Tert. 115; quando ‥ [lux vel color] obviat magis vel minus dyaphano recedit a rectitudine et quasi ~itur vel flectitur [vv. ll. refrangitur vel reflectitur, frangitur vel reflectitur] in obliquum Peckham Persp. I 14; Ib. III 15 (v. debiliter).  b quo facto ab impetu suo fractus filius regis gladium reposuit in vaginam Trevet Ann. 283.  c ante horam ~o jejunium Lantfr. Swith. 29.  d [prior] ~entibus nobis silentium, in capitulo injunget jejunium: quod iste [sc. abbas] nobis in refectorio relaxabit Ad. Scot OP 567D.  e Ps.-Gros. Gram. 29 (v. echo).  f Mens. & Disc. (Anon. IV) 23 (v. fractio 7f).  g 1449 pro emendacione unius libri de cantu fracto (King’s College Mundum Book) F. L. Harrison, Music in Medieval Britain (Buren, 1980) 163n. 7; 1452 liber de cantu fracto emptus de Boston, cujus secundum folium incipit ‘fa sol la’ (Invent.) Ib. n 8; 1483 in piano et fracto cantu, etc. (v. 2 cantus 2b). 11 to break (term of agreement, oath, faith). b to infringe, violate (regulation, law, custom). c (~ere pacem) to commit breach of the peace. quid ‥ iniquius potest ‥ esse ‥ negotium quam ‥ ~ere divino sensui humanoque fidem Gildas EB 4; vota stulta et inportabilia ~enda sunt Theod. Pen. I 14. 6; nolo fidem frangas Aldh. Aen. 41 (Pulvillus) 1; si quis burgensis ~ebat terminum quem vicecomes imponebat ei, emendabat x s. DB I 252; si dominus ejus dicat quod neutrum ei fregit [AS: burste] vel aþ vel ordal (Quad.) GAS 217; si dies statutis fractus fuerit (Inst. Cnuti) Ib. 323; W. Malm. GR II 117 (v. foedifragus b); vota crucis Christi Siculorum rex male frangit Wykes Vers. p. 131; 1289 transgressionum commissarum per ipsum ‥ ~endo securitatem quem in curia nostra A. dederat capellano RGasc II 292; 1291 attincta ‥ de fracto sacramento (v. 2 duodenus 5); 1366 fregit convencionem factam cum R. de B. Hal. Durh. 53; quantum querens recuperabit pro conditionibus fractis MGL I 176.  b dulcia neu rigidus frangas decreta parentum Aldh. VirgV 1280; timebat ne ‥ monachicalem ~eret vitae disciplinam Hugeb. Wynn. 7; 838 neque libertas eorum semper in posterum in aliqua ~atur Conc. HS III 618 (= CS 421); pro forisfactura fractae festivitatis Anselm V 418 (v. festivitas 3a); fracta lege GAS 586 (v. emundare 3a); s1280 emendas assise panis et cervisie fracte (v. 1 assisa 4a); 1287 (v. 1 assisa 5a); 1314 cognovit se fregisse sequestrum majoris et peciit graciam communitatis RR K's Lynn I 24; 1315 (v. arrestatus); 1371 (v. 1 assisa 4b); 1412 ~endo arrcstam (v. arrestum 1b); 1434 fregit arrestam (v. arrestum 1a).  c DB I 4va (v. forestallum 1c); 11‥ pace fracta (v. debilis 1a); 1448 (v. armicudium). 12 (leg.) to miscarry, ruin. b (intr.) to fail. dies placiti ‥ si non sit contramandatus nisi erga eos qui non ~unt causam suam reus erit qui emanserit nisi ‥ (Leg. Hen. 59. 1a) GAS 577.  b si prepositus accusetur, quod ejus licentia quis falsum fecerit, purget se triplici lada; quodsi purgatio fregerit [AS: berste], idem judicium habeat quod qui falsum composuit (Quad.) GAS 315; si dominus placitet contra hominem suum, respectare potest et differre, dum velit, quia non ~it, nisi major justicia intersit (Leg. Hen. 33. 3) Ib. 565. 13 to break down, exhaust, wear out (also absol. & fig.). b to destroy manly quality of, to make effeminate. hoc vitium idcirco conetur frangere virgo Aldh. VirgV 2586; fracta stomachi virtute lassiscebat Bede HE II 1 p. 77; ut mundi praesentis nec ~atur adversis Id. Hab. 1254; 796 non te ‥ tristia ~ant Alcuin Ep. 114; labore senectutis tedioque maris ‥ fractus in aecclesia anxius resedit Ord. Vit. III 4 p. 66; quandoquidem ferro ~ere [sc. contumaciam eorum] consilium non erat, sanctum virum secum adduxit W. Malm. Wulfst. I 16; 1167 ut animum ejus terroribus ~erent J. Sal. Ep. 227 p. 418(231); ~it Deus omne superbum Found. Waltham 20; quidam a claustrali ‥ quiete migrantes quotidiana membrorum fatigatione se ~unt P. Blois Ep. 12. 38a; in causa fragili sic causat fictilis etas / quo nunc de facili frangitur omnis homo Gower VC VII 174; 1438 senio ‥ fractus Bekynton I 1 (v. episcopus 2d).  b fractus, i. sine virtute, effeminatus, mollitus GlH F 659; cui sit non gestus fractior, non incessus solutior, non vox petulantior W. Malm. Mir. Mariae 115; a quo mens insolentior, vox preruptior, gestus solutior, incessus fractior exulabat Id. Wulfst. I 2; [risus] ne sit ‥ muliebriter fractus caveat. odibilem enim hominem reddit risus lascive fractus aut furtivus aut alienis malis excitatus W. Donc. Aph. Phil. 3. 34.