habere

habere [CL] 1 to own, possess (property); b (p. ppl. as sb. n.) property, possession. c (inf. as sb.) possessing; d (w. sine, in name) without possessions (Sans-Avoir); cf. averium. e (absol.). f (pr. ppl. w. homo) retainer, or ? f. l. eadem ‥ paene nihil ~entibus distribui Gildas EB 42; 793 morieris, o homo, et omnia dimittis quae ~es Alcuin Ep. 18; GAS 260 (v. 1 decimare 6a); ~entes sola et omnia que prius ~uerunt nec ditati nec aporiati sunt Balsh. AD 102; nescit habens quid habet donec desistat habere D. Bec. 2157; c1200 (v. gravamen 3b); s1254 rex thesauri sui non tantum ~iti sed ~endi inestimabilem summam consumpsit M. Par. Maj. V 466; 1279, c1283 (v. grasacra); aver, ~ere, optinere, possidere Gl. AN Ox. f. 153.  b c1012 quod ‥ exhereditari se sciret omnibus ~itis, hoc est, ut nemo ‥ aliquid humanitatis vel commoditatis ei sumministraret Text. Roff. p. 137.  c loquimur de ~ere opposito ablacioni qua Deus aufert Wycl. Eccl. 254.  d Gualterio cognomento Sine ~ere Ord. Vit. IX 4 p. 478.  e Flandrenses quibus semper ~endi innata cupiditas Osb. Bawdsey clxxviii.  f 821 (12c) nec rex suum pastum requirat vel habentes homines [? l. habitus hominum] quos nos dicimus festigmen CS 366 (cf. ib. 370: 822 hanc ‥ terram liberabo ab omni servitute secularium rerum ‥ ab refectione et habitu illorum ‥ qui dicuntur fœstingmen). 2 to own, be in possession of: a (land or sim., esp. feud.); b (fig.); c (dist. acc. form of tenure); d (right, privilege, or sim.); e (tenant). a precamur ut eandem agri partem ‥ obtinere et ~ere ‥ valeamus Aldh. Ep. 10 (13); 853 unum aratrum ‥ avendum CS 467 (v. derelinquere 3a); 859 abendum CS 497 (v. donare 2a); ~et iiij mansuras ‥ quas tenuit ‥ concubina Heraldi DB I 2ra; ibi xxij soch’ et x bord’ sub ipsis ~ent ix car’ de hac terra DB I 273rb; DB II 139b (v. detinere 3a); DB II 290 (v. grangia 2a); comes Ricardus ~et xxxiiij carucatas ‥ in Halton Surv. Linc. 1; Const. Clar. 11 (v. baronia 1a); s1176 (v. definitio 4a); a1216 totam ‥ terram ‥ tenendam et ~endam Cart. Sallay 97; a1221 volo ‥ ut ‥ canonici ~eant et teneant prenominatam terram Cart. Leiston 46; 1268 (v. grantare a); 1323 dictum tenementum ceperunt ~endum et tenendum ‥ secundum consuetudinem manerii CBaron 136; 1402 de manerio predicto ‥ feoffaverunt ‥ Radulfum ‥ ~endum predictum manerium ‥ predicto [Radulfo] CoramR 562 r. 39.  b hec humus ‥ / quam cruor et cedes bellaque semper habent Gower VC I 1977.  c hanc hidam calumniatur Odo ‥ dicens se illam ~uisse in vadimonio pro x li. DB I 49rb; huic manerio pertinet j virga terrae quam A. ~uit in vadimonio pro dim. m. auri et necdum est redempta DB I 75vb; in F. tenet Picotus xxvj sochemannos qui ~ent iiij hidas sub manu regis DB I 190ra; 1166 Willelmus ~et ‥ Blieburcum ‥ per servitium j militis RBExch 402; 1202 ad terram suam de H. quam ipse ~et in vadio SelPlCrown 26; 1220 ~et terram ‥ per cartas omnium regum CurR VIII 249; 1231 commisit ‥ manerium ‥ ~endum in tenantiam Cl 508; 1235 comes Cestr’ ~et in tenantia capitale mesuagium Cestr’ CurR XV 1423A; 1294 ecclesia ‥ quam ~et ad firmam de ‥ rege SelPlMan 116; 1314 terras ‥ et ecclesias ‥ quas ~ebat ad firmam et compotum prior ‥ eripuit Hist. Roff. f. 2v; 1573 cum ‥ ad firmam dimiserint Thome A. ‥ omnia terras, prata [etc.] eidem mesuagio pertinentia ‥ ~endum [sic] et tenend’ omnia et singula premissa Pat 1106 m. 30.  d 749 (12c) rex ‥ famulis Dei ‥ libertatem in fructibus ‥ ~ere donavit CS 178; DB II 182, etc. (v. commendatio 3); super hos homines ~uit S. Edmundus sacam et socam et commendationem DB II b; 1087 abbati ‥ consuetudines ‥ ita sibi ~ere concedo ‥ sicut antecessor suus melius ~uit Cart. Rams. I 233; inter homines alicujus ‥ baronum socnam suam ~entium (Leg. Hen. 25. 1) GAS 562; 11‥ ut ~eant ad dominicam aulam suam ‥ bruere et quodlibet fuail in mora mea Feod. Durh. 132; c1228 prior non ~et curiam nisi de wrang Ib. 252; a1230 quod ‥ quilibet eorum possit ~ere ‥ furnum suum proprium sine consideratione mei (Barnard Castle) BBC 122; 1247 Hugo de C. ~et jus in fossato et haya unde contentio fuit SelPlMan 9; Quon. Attach. 56. 7 (v. crinis 1a); 1356 ~ere cogniciones MunAcOx 174 (v. deducere 3e).  e Hugo comes ~et j burgensem qui fuit homo Burcardi DB I 143ra; in burgo ~et Normannus ij burgenses ‥ sed rex habet consuetudines DB II 438. 3 to get, obtain (possession of), accept, receive; b (in phr. facere ~ere or ~eri); c (mil.); d (w. in mandatis or sim.) to receive as an order. e (w. abstr. obj.); cf. 23b infra; f (w. ut); g (ellipt.); h (in curse). i (log.) to establish (proposition). Bede CuthbP prol. (v. delectare b); Ælf. Bata 4. 16 (v. graphium 1); indignum est Deo dare quod mundus dedignatur ~ere Gir. GE II 8; 1212 ~uit ad partem suam de latrocinio illo j pallium ‥ et quandam penulam CurR VI 338; 1219 [boves etc.] ~ere non potuit donec ‥ Ib. VIII 29 (v. deducere 1a); 1236 quesita ubi ~eret graneam BNB III 157 (v. 1 granea); donatarius si vult esse gratus tenetur recognoscere rem donatam a donatore tanquam ab illo a quo ~uit ipsam Ockham Pol. I 151; 1385 pro ‥ carta ~enda Ac. Durh. 595; 1515 servitor meus ~eat ‥ unum de meis goblettis (Test.) Reg. Heref. x.  b a1166 (v. facere 9c); 1217 (v. detinere 3a); 1234, 1258 (v. girfalco c); 1265 quod terminos illos ei ~ere [sic MS] et sic ‥ irrotulari faciatis Cl 154; 1267 quod ‥ faciat ~ere burgensibus ‥ vj quercus Cl 345; 1336 (v. 1 granarium 1a); 1510 quatinus ‥ possessionem ‥ redditus ‥ deliberetis et ~eri faciatis Melrose 583.  c si istud regnum ~ere poterimus, non hesito quin totam Galliam potestati nostre subdemus G. Mon. V 12; s1154 oppugnato castello Hoeli, sed non ~ito Ann. Cambr. 45.  d 1270 in nullo vos intromittatis ‥ donec aliud a nobis ‥ ~ueritis in mandatis Cl 230; 1290 ipsum ‥ in compedibus reponant donec aliud de domino ‥ ~uerint in precepto SelPlMan 98; s1336 decimas ‥ retinere donec ‥ aliud ~erent in mandatis Meaux II 325.  e 838 quod ‥ amicitiam ab illo ‥ ~eamus CS 421; corporis ut celerem mereretur habere salutem Wulf. Swith. II 710; 1119 primatum ~uisse (v. dare 11c); consilium ‥ ~eat ab amicis (Leg. Hen. 46.4) GAS 570; ~ita ‥ victoria G. Mon. III 10; 1164 (v. gratia 1a); 1270 (v. 2 dilectio 3a); 1341 subvic’ Northumbr’ pro favore ~endo in negociis ‥ priorem tangentibus Ac. Durh. 539; 1341 Ricardo de T. spacianti apud B. pro salute ~enda Ib. 542.  f ~ent ‥ Judei ex misericordia Domini ‥ ut non occidantur, et ~ent ut per diversas nationes ‥ dispergantur Gros. Ep. 5.  g 1262 intrat in gildam mercatoriam ‥; faciat que facere debet domui et ~eat Gild Merch. II 4.  h “te ~eat qui te vocet” ait qui famem vidit abeuntem [AS: age þe se þe œfter cige] Prov. Durh. 45; “diabolus te ~eat” Latin Stories 70.  i si [Augustinus] accepit ea [verba] tanquam vera, ~etur intentum Ockham Pol. II 667; si concedas quod propter ‥ presumpciones violentas in quocumque casu sit de summo pontifice inquirendum, putant isti ~ere propositum Id. Dial. 569. 4 to receive, get, exact (tax or sim., esp. feud.); b (right, privilege, or sim.); c (cust. or other due). 964 (12c) ~eat ‥ hundred cum ‥ debitis ‥ quae rex ante in eo ~uit CS 1135; de quibus denariis ~ebat rex E. ij partes DB I 1ra; vj forisfacturas ~et rex ex eis DB II 178; Dom. S. Aug. 10 (v. demonstrare 1a); decimae quas ~ebat Fulbertus Anselm (Ep. 89) III 216; non simul ~enda est blodwita et fihtwita, due sc. emende de una culpa (Leg. Hen. 94. 1b) GAS 610; 1228 vidit priorem ~ere in terra sua finem de falso galone Feod. Durh. 274; 1310 (v. gobetagium); 1400 (v. annus 4b).  b 1194 pro ~enda recognitione si fecerit grantum Ricardo Pipe 187; 1211 (v. dereinare 1a); 1220 Thurstanus dicit quod ‥ rex, cum pervenerit ad etatem, debet ei ‥ cartas warentizare, et petit etatem suam ‥; consideratum est quod ~eat etatem ‥ regis CurR VIII 218; 1228 etc. (v. cognitio 2a); 1287 de fine ‥ pro seisina abenda de terra quam pater suus tenuit de rege in capite Doc. Scot. 37; 1295 concessum est Rogero ‥ habend’ introitum ad ‥ filiam Thome ‥ cum uno quarterio terre SelPlMan 121; a1350 quod ~eat [magister non regens] crucem universitatis ‥ in exequiis StatOx 62.  c multi capti sunt pro quibus Cenomannenses maximas redemptiones ~uerunt Ord. Vit. X 7 p. 35; a1189 si panis adducitur per aquam, batellus ~ebit vj d. in itinere Act. Hen. II II 329; 1234 (v. 3 gestum a); 1256 (v. depraedari 2); omnes carucarii ‥ ~ebunt cibum semel in die Cust. Battle 15; 1359 (v. deservire 6); 1380 fratribus mendicantibus ‥ in recompensacione frumenti quod solebant ~ere de manerio de K. ij s. Ac. Durh. 588. 5 to have with or by one, at one’s disposal. b to have on, wear. cibo ‥ quem ~ebat V. Cuthb. II 2; Bede HE II 9 (v. defendere 1a); non plus ~uit quam gomorum Lanfr. Comment. Paul. (2 Cor. viii 14) 242; T. Mon. Will. VII 17 (v. 1 decimare 5a); canis, si secum ~et Bracton 147b; Neckam Ut. 116 (v. dens 2a); ab hystoriographis quorum copiam non ~uimus cum ‥ Diceto Abbr. Norm. prol. 20; Sculp. Lap. 449 (v. daemoniacus 1b); s1348 ~entes cultellos ‥ in powchiis Knighton II 58; s1459 naves ‥ v ~ebat grandissimas Reg. Whet. I 330.  b habens sandalia plantis Wulf. Swith. II 11; 1188 quod nullus ~eat pannos ‥ laceatos R. Howd. II 337; 1222 (v. 1 deportare 2d); s1392 ~ens strictum vestimentum Wals. HA II 212. 6 to have as (not necessarily permanent) physical feature, quality, characteristic, talent, or sim., sts. w. adj. or p. ppl.; cf. 10, 16c, 32b, 34 infra: a (w. pers. or animal subj.); b (w. abstr. or inanim. subj.); c (w. ref. to size). d (w. annos or sim.) to be — years old; cf. 23c infra. a si quis episcopus ‥ vitium ~uerit ebrietatis Theod. Pen. I 1. 1; Lib. Monstr. I 14 (v. delphin a); angelicam ~ent faciem Bede HE II 1; describere ‥ quos ~uit mores Dominic V. Ecgwini I prol.; Gir. IK II 11 (v. articulare 1); tumefactam ~ebat faciem Quaest. Salern. P 96; 1209 damam ~entem gorgiam abscisam (v. abscidere 1a); 1248 ~uit coronam de novo rasam SelPlForest 78; virtutes quas utinam nos ‥ ~eremus Bacon V 8; ~ente manum abscissam Hales Sent. IV 204; ~uit ‥ gambam contractam Mir. Montf. 77; gratiam cantandi ~ent Obs. Barnwell 92 (v. gratia 8a); 1326 moriebatur ~ens corpus infra diruptum SelCCoron 68; Gad. 4v. 2 (v. gulositas); Ib. 10v. 1 (v. darsus); si [falco] pedes guttosos ~eat Upton 190.  b semper habens virides frondenti in corpore crines Aldh. Aen. 69 (Taxus) 1; tumba lignea ‥ ~ente foramen in pariete Bede HE IV 3 p. 212; †663 (for 693, 14c) terra ‥ ~ens ab occidente Sabrinam CS 121; Alcuin SS Ebor 910 (v. glacialis 1a); textus qui imagines deforis ~ent Lanfr. Const. 98; albus cum sit idem quod ~ens albedinem Anselm (Gram. 20) I 166; Inst. Sempr. lxviii* (v. 11 infra); Quaest. Salern. B 164 (v. glutinositas a); [purpura combusta] ~et ‥ naturam curandi variolas Gilb. VII 348v. 1; Bacon Maj. II 469 (v. grossities 4a); an ‥ lux ~eat declivem incessum Peckham Persp. III 1; 1329 calicem ‥ ~entem ‥ vj nodos Pat 172 m. 22; ~et ‥ mundus ‥ gaudium lamentacionis, ‥ ornatum abhominacionis Rolle IA 259; dens equinus ‥ stipitem ~et rubeum Alph. 49.  c [statua] c et vij pedes altitudinis ~et Lib. Monstr. I 3; Bede Templ. 784 (v. grossitudo 1a); haec foresta ~et x leuugas longitudinis DB I 268v; ducenta milia [passuum] in latum ~et Gir. TH I 2; 1300 pro panno fullando ~ente xxxij ulnas Doc. Ir. 235.  d annos ~ens aetatis lx et vj Bede HE IV 1 (cf. (Vers.) ib. VIII 8 : diem nonamdecimam September habebat); Willibaldus, quando in episcopatum consecratus erat, ~ebat xl annos et j annum Hugeb. Will. 5; xviij annos ~uit cum regnare cepisset Eul. Hist. III 11 (cf. W. Malm. GR II 141: adolescens xviij circiter annorum); tricesimum etatis sue annum ~ens W. Burley Vit. Phil. 308. 7 to have in non-material sense (w. abstr. obj., v. et. sbs.): a (w. pers. subj.); b (w. non-pers. subj.). a spatium respirandi non ~ent Gildas EB 1; meritorum laude venustus / virtutum titulis nomen amoris habens Alcuin Carm. 15. 8; 1042 ut ‥ telluris ‥ partiunculam ‥ possideat quamdiu vitam ~eat CD 763; nec tunc ~ui opportunitatem respondendi Anselm (Proc. 2) II 188; c1142 neque trevias cum illis ~eret nisi ‥ Mandeville 381; s1154 ut Turci ‥ liberum inde ~erent recessum Wend. I 4; ~ebit electionem utrum ‥ Bracton 137; 1262 ~ent recettum ad domum Johannis SelPlMan 178; ubi dame solebant ‥ ~ere defensionem Fleta 90; magister ‥ non ‥ nullam ~et pro se auctoritatem Duns Ord. IV 25; 1311 non ~ent tempus sufficiens ad deliberandum Collect. Ox. II 219; ~ens dominium rei ~et simul ‥ jus utendi re Ockham Pol. I 303.  b omnipotens auctor ‥ / mi dedit ‥ tam victrix nomen habendum Aldh. Aen. 91 (Palma) 2; c798 dicit ‥Priscianus ‘de’ ~ere plures significationes Alcuin Ep. 162; Latinitas ‥ pro praeteritis quae non ~et utitur praesentibus Anselm (Ver. 12) I 196; Gir. TH I 6 (v. defensio 1a); s1189 capella ‥ non ~ebit administrationem nisi de uno tantum presbitero M. Par. Maj. II 354; 1269 intrantur essonia de sectatoribus curie ‥ tali modo: A. de communi per S; ‥ et ~et talem intellectum: A. essoniat se de communi secta per S. CBaron 81; quo modo isti defectus ~eant in nobis racionem culpe, ~et magnam difficultatem R. Marston QD 161; s1301 (v. declaratrix); a1322 in causis aliis a pacis perturbacione appellatio effectum ~ebit StatOx 87; 1375 quod arrari faciant les leys eo quod aqua non ~eat sufficientem transitum Hal. Durh. 127; a1450 (v. guttera 2a); 1468 (v. cursus 6a); c1470 ordinacio ‥ nullum ‥ vigorem ~itura StatOx 286. 8 (w. pers. obj.) to have in one’s company. b to have under one’s command (also w. abstr. obj.); c (as servant); d (as ward). e to have (person) in spec. capacity or non-sexual relationship. f to have or find (someone) in spec. place or condition. ab eo benigne susceptus et multo tempore ~itus est Bede HE IV 1; misit ‥ quos secum nobiliores / tum fortasse habuit Wulf. Swith. II 25; 1070 secum ~ent qui in hujusmodi negotiis ‥ adjuvare eos valent Lanfr. Ep. 48 (61); Francos ~ere secum ‥ concupiscit Ord. Vit. X 12 p. 73.  b Osuiu ‥ perparvum ‥ ~ens exercitum Bede HE III 24; WW; Lib. Eli. III 38 (v. 2 decurio a, b); juravit quod quandiu xl milites ~eret ‥ non recederet Ord. Vit. IX 10 p. 547; s1300 defecerunt nobis pedites de Wallia; si enim tales ~uissemus nullus ‥ nos evasisset Rish. 442; 1312 (v. defensabilis 1a); s1339 (v. decuplus b); 1372 cum eo quod ~emus effortio Reg. Exon. I 187.  c Graecorum monachi servos non ~ent Theod. Pen. II 8; 1335 potagiarius et discarius ~entes unum garcionem Lit. Cant. II 94; 1481 lecenciam ‥ ~endi servitores ExchScot 596.  d s1234 ~ent sub potestate sua ‥ puellas nobiles Wend. III 77.  e ~entes defensorem ‥ qui eos ‥ protegeret Bede HE II 2; non ~entes pastorem deviabunt B. V. Dunst. 32; amicos plures nemo ~et [AS: nafað œnig mann freonda to feala] Prov. Durh. 4; si quis Romam ‥ ierit, ~eat eum cui rerum suarum curam commiserit (Leg. Hen. 61. 15) GAS 582; cum patrem non ~eas G. Mon. VI 17; 1220 Thomas ‥ dicit quod non ~et †domum [SelPlCrown 134and MS: dominum] nec est in franco plegio CurR VIII 396; 1275 (v. deficere 6b); s1452 nullum doctum ~ebant (v. grammaticalis 1d); 1453 ~ere amicum in curia Reg. Whet. I 94.  f 800 ut te ~eamus praesentem Alcuin Ep. 194 (cf. ib. 150: inter haec loca ‥ ~es me totum Augustum); si [fratrem] defunctum ‥ ~eant Lanfr. Const. 106; ~ebat ‥ regem Edgarum in hoc negotio fidelem fautorem Eadmer V. Osw. 17; 1228 ~ent vicarium utriusque ecclesie magistrum R. Feod. Durh. 251; s1255 quam favorabilem ~uerit summum pontificem G. S. Alb. I 383; 1342 credimus vestram serenitatem non potuisse ‥ meliorem ~ere et minus intendentem ad actus parciales faciendos (Lit. Cardinalium) Ad. Mur. Chr. 225. 9 a to have as sexual partner, cohabit with, marry. b (w. rem or cognitionem) to have sexual relations (with). c to produce (offspring). d (~ens in utero) pregnant. a reges ‥ quam plurimas conjuges ~entes Gildas EB 27; Theod. Pen. I 9. 6, etc. (v. concubina a); sororem ejus ‥ ~ebat uxorem Bede HE IV 19 p. 249; Scylla ‥ amavit Glaucum, et Glaucus aliam ~uit Lib. Monstr. I 12; Gl. Leid. 39. 23 (v. diaconissa b); preter dotem uxoris ejus, si dotatam ~uerit DB I 154vb; 1198 Henricus ‥ r. c. de c li. ‥ pro ~enda Annora de M. Pipe 69; presbitero qui ejus ~ebat materteram T. Mon. Will. I 3; Vac. Mat. 13 (v. cohabitare 1c); 1218 Duze ‥ appellavit Adam ‥ de rapo; et juratores dicunt quod ipse ~uit eam per bonam voluntatem suam, si umquam eam ~uit Eyre Yorks 216; 1382 ~uit virum ad filium, cujus nomen non cognovit IMisc 228/10; c1430 sponsam ~itam (v. definite 5b).  b pervenit ad eum ‥ juvenem ‥ sompniasse quod cum ipsa rem ~uisset Map NC II 22 f. 31; Bracton 302 (v. concubina a); etc. (v. 1 cum 1d); 1208 fuit occisa eo quod ‥ Milo dicitur ~uisse rem cum ea CurR V 256; 1257 cum Thomas ‥ voluisset violenter ~uisse rem cum Margeria Pat 72 m. 16; 1388 (v. cognitio 1c).  c 9‥ si de desponsata muliere filium ~et CS 812; de Turcana conjuge ‥ nullam sobolem ~uit Ord. Vit. IX 11 p. 570; filius Alberti G., quem ~uit de filia Thome B. RDomin 4; 1219 Alicia ‥ habuit virum ‥ de quo ~uit ‥ Agnetem CurR VIII 42; 1231 ~uit puerum de ‥ uxore sua Ib. XIV 1067; 1356 (v. 2 grossus 5b).  d Edelfridus uxorem propriam a regno expulit, tamen pregnantem et in utero ~entem Eul. Hist. II 371 (cf. G. Mon. XII 1: puerum in utero ~ens). 10 to provide, produce (person, for mil. service or other purpose, sts. w. p. ppl.; cf. 6 supra, 16c, 32b, 34 infra). c1072 quod submoneas omnes ‥ quatinus omnes milites ‥ paratos ~eant ante me ‥ apud Clarendunam EHR VII 17 (= Regesta 63); a1100 iij [milites] mihi ~eat, sicut antecessores sui faciebant in septentrionali parte ‥ Tamesie Cart. Rams. I 235; episcopi ‥ dapiferos ‥ ad standum recto ‥ promptos ~ere debent Fleta 40; 1283 persona ‥ ~ebit totam familiam suam ad magnam precariam in autumpno Cust. Battle 59. 11 to occupy (place). cumque diu cellam memoratus pastor haberet Æthelwulf Abb. 395; [mulieres] ~eant domum hostium deforis habentem Inst. Sempr. lxviii*. 12 to know, have knowledge of; b (w. compl.); c (w. certum or incertum); d (w. compertum). siquid malificae artis ~uissent Bede HE I 25; pande mihi ‥ quod onoma tuum sit; / ‥ / cui sacer ‥ “nomen quod quaeris habebis” Wulf. Swith. pref. 31; grammaticus ‥ solus est ~ens grammaticam Anselm (Gram. 16) I 162; quidam ‥ istum versiculum non ~entes Rob. Bridl. Dial. 159; O. Cheriton Par. 45 (v. glossare 1b).  b 801 gaudio te superstitem ~ere Alcuin Ep. 232.  c a1073 incertum ~eo quo judicio ‥ Dei factus sum ‥ speculator multorum ‥ populorum Lanfr. Ep. 1 (1); illud certum ~etur quoniam si castellum suum introisset sibi ‥ opportunius consuluisset Ord. Vit. IX 9 p. 541; incertum ~eo utrum [etc.] Ib. X 20 p. 126; J. Sal. Met. 876D (v. glossema b).  d si pro certo compertum ~erem W. Malm. HN 524; Gerv. Tilb. III 25 (v. 2 comperire 1c). 13 to have the wherewithal or power (to): a (w. rel. cl. or indir. qu.); b (w. ut); c (w. inf.; cf. 19 infra). a cum ‥ non ~eret ad manum ubi oblatum sibi munus reponeret Bede HE III 2 p. 130; non ‥ ~ebit aliquis cur gaudere debeat Anselm (CurD 18) II 79; ut ‥ ~eas unde Conditori gratiosus existas Alex. Cant. Dicta 5; nihil quod ‥ conquerar ~eo Adel. QN 34; non habet quo tegmine velet / pauperiem Vinsauf PN 1539; Peckham QA 135 (v. deiformitas); 1297 (v. deservire 5a); s1314 (v. deintus 1b); 1368 domos utiles ‥ construxi †et [l. ut] ~erent ubi caput suum reclinarent Reg. Exon. 1553; cum ‥ nec ~eret quod pauperibus errogaret (Piranus) NLA II 321.  b pulchritudo ‥ sapientie ineffabilis ~et naturaliter ut plena admiratione animos nostros alliciat Bacon CSPhil. 394.  c si villanus alterius boves locaverit, si totum ~eat in annona persolvere, videatur hoc et reddat [AS: gyf he hœbbe ealle on foðre to agyfanne] (Quad.) GAS 117; multa ~erem adhuc et de meis negotiis tibi dicere Devizes 40r; 1356 nec hoc ~et a nobis racionabiliter postulari (Lit. Regis) Avesb. 135; ipse ‥ qui, dum in judicio salvos facit filios pauperum, ~ebit calumpniatorem, ex justitia, humiliari Reg. Whet. II 367; 1466 non ~eo dubitare quin ille [cause] michi, ut vobis, sunt cordi Pri. Cold. 208; cocule marine ‥ pulverizate ‥ mundificare ~ent et consolidare SB 16. 14 to hold, contain; b (w. place as subj.); c (w. time as subj.); d (w. lit. text as subj.). e to consist of. f to involve. haustum in quo ‥ aspidum venena ‥ ~ebatur Aldh. VirgP 23; Ælf. Æthelwold 15 (v. hanapus); mensura ~ens xij sextaria Osb. Glouc. Deriv. 264; cum renes eam quam ~ent humiditatem retinere non possunt W. Cant. Mir. Thom. II 83; ~uit [cerebrum] multum de spiritu ‥; ~uit etiam multum de medulla ‥; parum vero ~uit de sanguine Bart. Angl. V 3; vas ~ens lanam Bacon III 219.  b reges ~et Britannia, sed tyrannos Gildas EB 27; tellus ‥ / ‥ / fertilitate sui multos habitura colonos Alcuin SS Ebor 34; patria Scottorum clara magistra fuit; / Francia sed felix rapuit, veneratur, habebat Id. WillV 35. 5; regia messores habuit ‥ villa Wulf. Swith. II 521; † a779 (11c) terram bis quinas mansiones ~entem CS 231; Britannia ‥ ~et ‥ nemora G. Mon. I 2; civitas ~et suas cisternas Ord. Vit. IX 15 p. 600; Osb. Bawdsey cliii (v. glycyrrhiza); Jernemutha ‥ ~et copiam aque dulcis W. Worc. Itin. 180.  c omnes cantores quos retro etas ~uerat G. Mon. III 19.  d in Graeco ~et additum ‘audite’ Bede Retract. 1023; pro ‘stupore mentis’ quidam codices ~ent ‘mentis excessum’, alii ‘pavorem’, alii ‘alienationem’ Ib. 1029; LXX enim ~ent ‘Domine, quid [l. quis] credidit’, etc. [Is. liii 1], licet codices nostri non ~eant ‘Domine’ Gros. Cess. Leg. II 5 p. 94.  e ut quot pedes [divisus versus] ~et, tot et orationis [partes ~eat] Aldh. Met. 10 p. 93; Neckam NR I 10 (v. 1 dies 1b); radix ternario equatur numero; hujus igitur radicis substantiam novenarius ~et numerus Rob. Angl. (I) Alg. 70. 15; 1315 ita quod quodlibet casale ~eat in se j sadonam terre RGasc IV 1626; exagium ~et lxxxx grana Eng. Weights 34.  f cesi sunt ibi Turcorum multi milites, quoniam prelium illud non ~uerat pedites Ord. Vit. IX 9 p. 528. 15 to have (in one’s hand), to grasp. b to have in one’s keeping, retain, keep (safe). c (refl.) to hold oneself up. d (w. tacitum) to maintain silence. e to preserve, allow to become established. angelum ‥ ensem vacuum vagina ~entem Gildas EB 1; 798 viator ‥ quaestionariam ‥ ~ens in manu cartam Alcuin Ep. 155 p. 250; Map NC II 4 (v. discalceare 1b); sint ita culpabiles, sicut qui furtum ~ens in manibus capietur [AS: œt hebbendra handa gefongen sy] (Quad.) GAS 167 (cf. ib. 583 (Leg. Hen. 62. 3) : si quis malefactum inter manus ~ens alicubi retinetur).  b c705 hanc ‥ epistulam ‥ inter ceteros quos legis libros ~ere non omittas Aldh. Ep. 8 (11); ficones ‥ in basilica nostra ‥ pro testimonio usque hodie ~entur V. Cuthb. IV 14; hos rogo versiculos ~eas ‥ tecum Alcuin Carm. 20. 34; 838 [scripturam] alteram ~eat archiepiscopus cum telligraphis ecclesiae Christi CS 421; 1206 robavit ei xl m. de denariis ‥ regis ‥ quos ~uit in custodia CurR IV 147; 1213 pro ‥ securi ‥ ad ~endum in garderoba ad barillos ‥ defundendos Misae 238; 1220 ~ebunt ‥ clerici ‥ regis ‥ contrarotulum Pat 264; reponat fasciculum suum inter ubera sua quatenus memoriam abundantie suavitatis hujus presto ~eat semper J. Ford Serm. 20. 7 p. 180; 1247 ~et penes se ‥ nomina plegiorum SelPlMan 9; 1285 (v. 1 deferre 6a).  c infirmi ‥ ~ent se de funiculo et sic demergant [sic] in aquam [Jordanis] Hugeb. Will. 4.  d s1141 Galfridus episcopus Dunelmi defunctus est. super quo parentes ejus tacitum ~entes ‥ eum inhumatum reservaverunt J. Hex. HR Cont. 309.  e c700 (11c) hoc inposterum non servetur, nec ~eatur in malam consuetudinem CS 91. 16 to hold captive or in custody. b to keep (animal). c (w. compl.) to have, keep (in spec. condition, freq. w. p. ppl.; cf. 6, 10 supra, 32b, 34 infra. Buamundum ‥ in vinculis ~ere decrevit Ord. Vit. X 24 p. 141; ~eat aliquamdiu curia corpus; animus vero ‥ nec claudi nec incarcerari potest Gir. EH pref. p. 223; 1201 nativum suum quem ~uit in vinculis eo quod voluit fugere SelPlCrown 2; 1279 (v. corpus 5d).  b nullam bestiam ‥ feminei sexus ~ent Gir. Spec. III 21; 1200 (v. canis 2a); 1220 Hugo ~uit in camera sua ‥ ij equos per viij dies CurR VIII 269; 1234 quod permittat abbatem de B. ~ere equas ‥ in foresta de W., sicut ~ere consuevit Cl 32; 1255 Willelmus de B. ~et leporarios infra metas foreste sine licencia SelPlForest 15.  c vinctos plures in carceribus ~entes Gildas EB 27; ~e nos ligatos G. Mon. VIII 8; 1227 (v. 2 deliberare 1a); 1283 solebant ~ere unam vaccam pasturatam Cust. Battle 56; 1296 (v. depascere 1b); nulli ‥ licitum est ‥ pannum lineum suo lecto ~ere appensum Cust. Westm. 147; 1287 ~eant oculos ‥ pronos in terram (v. erubescentia 1a); Cust. Cant. 134 (v. custumarius 3b); frontes ‥ ~ebunt detectas Ib. 214 (v. detegere 2b); 1446 ~et clausuram suam defectivam (v. defectivus 2a). 17 a (w. cordi) to take to or have at heart. b (w. in memoriam or sim.) to remember. c (w. prae oculis) to be conscious (of), to bear in mind. d (w. aures) to be all ears (for), listen attentively and exclusively (to spec.). a c1340 ista cordi ~eas et pro certo teneas FormOx 305; c1345 (v. cor 2a).  b 948 minime in oblivione ~ui quod ‥ CS 869; s1352 invenit eos dormientes, non ~entes in memoriam doctrinam evangeliste ‥ “vigilate ‥” Avesb. 121b.  c pessimam mihi scientiam certus prae oculis ~eo Bede HE V 13; 12‥ ~ens Deum pre oculis ‥ concessi Feod. Durh. 129; ~entes pre oculis quod ‥ State Tri. Ed. I 35.  d Devizes 32v (v. auris 1a). 18 to suffer, put up with, have to deal with (external event or condition); b (disease or sim.). c (quid ~es?) what is the matter?. d to be guilty (of); cf. 23d infra. a1086 plenam justitiam abbati ‥ fieri praecipio, sic ut amplius clamorem non ~eam Regesta p. 126; 1200 que damna ‥ ~uit per disseisinam CurR I 274; 1219 (v. deadvocare g); 1220 percussit dominum suum ‥ cum una hachia ‥ unde, si alium ictum non ~uisset, inde mortuus esset CurR VIII 381; 1237 quia ~uit defaltam [=CurR XV 1916: defectum] feni ‥ serviens ‥ voluit emere ‥ mullonem BNB III 213; 1238 (v. defectus 2a); 1253 promiserunt ei quod nunquam ~eret inde malum SelPlForest 106; 1258 diu araverunt ad sementem ordei et ~uerunt duram terram Crawley 226; 1275 ne ‥ ~eret vituperium et periculum SelPlMan 156; 1284 vadiat legem ‥ quod nullum malum habuit per se nec ipsum tenuit, dum mala recepit CourtR A. Stratton 147.  b tumoris ‥ ulcus ~ebat Bede CuthbP 37; de aegritudine, quam nuper ~ui, ‥ convalesco Anselm (Ep. 104) III 237; 1229 (v. gutturnosus a); virtus ‥ omne virus evacuans ab ~ente R. Bury Phil. 1. 15; ethicam ‥ ~ens non ~et tussim J. Mirfield Brev. 76.  c Lantfr. Swith. 20 (v. 2 elegus); quesitus a fratribus quid ~eret, dixit ‥ P. Cornw. Rev. I 184; “quid ~es? quare luges? ” Latin Stories 20.  d martyr ‥ hoc solum criminis ~ens, quod viderit Deum ‥, lapidatus est Gildas EB 73; Hil. Ronce. 1. 152 (v. detergere 1b). 19 (w. inf.): a (expr. futurity) to be about to, intend to; cf. 13c supra. b (w. facere) to have dealings with. a quid opus est eucharistia? neque enim mori adhuc ~es qui tam hilariter ‥ loqueris Bede HE IV 22 p. 261; 1326 eidem intimavimus quod ‥ nuncii ‥ super diversis nobiscum ~uerant pertractare DCCant. p. 271; ~eo firmiter in proposito ‥ hoc peccatum dimittere [ME: ich habbe studevestliche iþong ‥ þis sunne to forleten] AncrR 131; 1452 quod executores ‥ jurent coram ordinario ad quem ‥ approbatio ‥ testamenti ~et pertinere MunAcOx 650.  b non potui consummare propter ‥ stultitiam eorum cum quibus ~ui facere Bacon Tert. 36; s1341 rex tamen et sui quesiverunt ~ere facere cum eisdem et querendo ‥ hiemales angustias tolerarunt Ad. Mur. Chr. 123. 20 (w. inf., expr. obligation) to be obliged, have duty (to); b (w. inf. pass.) should, must; c (w. ad & gd.). quaecumque illi debebantur supplicia tu solvere ~es Bede HE I 7 p. 19; a738 Bonif. Ep. 27 (v. conscriptio 1a); 793 illi ‥ ~ent rationem reddere Deo Alcuin Ep. 16; 801 Ib. 237 (v. extendere 8a); si ‥ ad husting sine invitatione placitandi venerit, non ~et ibi ‥ de qualibet querela respondere nisi ‥ (Lib. Lond.) GAS 674; 1198 petiit ‥ j hidam terre ‥ sicut jus suum et hereditatem que ei ~et descendere ex parte Radulfi CurR I 64; J. Blund An. 22 (v. demerere 2b); 1289 cum nos ~eremus parare ‥ pro recipiendo tanto viro Foed. II 457a; 1300 rectores qui ~ent ministrare ecclesiastica sacramenta Reg. Carl. I 127; 1378 Philippus dicit quod nullum denarium ei debet unde ~et hec verificare vj manu Rec. Leic. II 175; 1385 omnes persone ecclesie predicte ~ent ‥ ordinare unum capellanum idonium PlRCP 496 r. 463; 1486 pro octava parte feode militis solvere ~et xij s. vj d. Reg. Merton 93; 1519 (v. 1 communicare 4e); 1537 senescallus et cellararius ~ent inde respondere Ac. Durh. 687.  b in curia ‥ regis ~ent ista [placita] tractari Glanv. I 3; melancolia in duas partes ~et dividi Bart. Angl. IV 11; que ~et ad purum discuti Bacon Maj. II 39; 1322 contractus et cetera que in publicam ~ent redigi formam Lit. Cant. I 80; 1327 hujusmodi placitum alibi ad communem legem ~et terminari PlRExch 54 r. 9d.; 1329 pro ij cavillis ‥ super quibus ‥ girari ~ent trendelli KR Ac 467/7; regula predicta ~et intelligi in primo moderatorio Hauboys 414; ut sapiens speres, tibi sit tua spes moderanda, / ejus habent sancto frena timore regi Gower VC VII 1148.  c DB II 305b (v. defendere 4a); licet aliquis lanceam suam ponat ad hostium domus alterius, et intus ~eat ad faciendum [AS: he þiderinn œrende hœbbe] (Quad.) GAS 363; 1375 injunctum est omnibus ‥ quod non exiant villam dum aliqui ‥ aliquid ~ent ad operandum Hal. Durh. 126 (cf. ib. 127: non ~ent blada ‥ ad metenda); 1518 parochiani ~ent ad providendum pro novo tabernaculo Vis. Linc. I 10. 21 (w. sb. expr. action etc., on part of subj.) to have, carry on or out, perform, show, accomplish, etc.; v. et. sbs.; b (w. ref. to emotion or other mental process); c (w. ref. to conflict); d (w. ref. to origin or end). e (w. ref. to rule or sim.) to observe, keep. f (w. ref. to meeting, market or sim.) to hold, conduct. dispiciebat eos quos fide Christi inbutos opera fidei non ~ere deprehendit Bede HE III 21; 796 pio pastori condecet ‥ gregis curam ~ere Alcuin Ep. 94; grates ~eo tibi pro visitatione litterarum tuarum Anselm (Ep. 334) V 270; colloquium cum eo ~iturus G. Mon. VI 5; W. Fitzst. Thom. prol. 12 (v. commercium 1a); 1157 J. Sal. Ep. 96 (31) (v. diffugium 1); s1223 non ~ito respectu Wend. II 274; 1244 quod, si necesse fuerit, ad ipsum alias recursum ~ere valeamus (AncC IV 83) RL II 41; ~emus ‥ cum demoniis societatem Ockham Dial. 469; 1300, 1333 (v. 1 deliberatio a); 1315 etc. (v. consideratio 2a); ad ‥ consummacionem ~endam Paul. Angl. ASP 1552 (v. effectualis 1a); 1480 de laboribus abbatis W. ~itis pro ecclesia de S. Eng. Abbots to Cîteaux 83.  b opinionem quam de illo ~ebamus Anselm (Ep. 266) IV 181; dolorem ‥ ~uerunt Ord. Vit. VII 5 p. 172; 1145 ab ea quam ‥ erga vos ~uimus caritate G. Foliot Ep. 42; rex ‥ misericordiam de eis ~uit G. Mon. VIII 8; huic infirmitati fidem non ~entes Gir. PI III 25 (v. frustratorius 1); 1219 Robertus semper ~uit iram versus ‥ Willelmum CurR VIII 20; 1266 ~ent suspeccionem versus H. C. SelCCoron 4; ~et intencionem ‥ decipiendi Wycl. Ver. II 17.  c contigit interea plures certamen ~ere inter se regni proceres V. Merl. 24; 1265 in turbacione nuper ~ita in regno Cl 19; 1366 ad guerram quam ~ebimus ‥ contra regem Granate (DipDocE 237) Foed. VI 532; ~ito ‥ conflictu cum Gallis G. Hen. V 7; 1457 super ‥ expeditione ~ita contra Turcos Reg. Whet. I 268.  d caritas ‥ habitura finem / tempore nullo Alcuin Carm. 121. 3. 3; principium ~uerunt Map NC I 17 f. 13v; originalem institutionem ~uisse Gir. Spec. III 21; cataracta ~et fieri ex humore collecto Gilb. III 135. 1; astrologia ‥ preparat vias ‥ ad opera mira ‥ que fieri ~ent in ‥ electionibus constellationum Bacon Tert. 107.  e mulier votum ~ens virginitatis Theod. Pen. I 14. 5; [monachi] nigri ~ent regulam quod ‥ Map NC I 25 (v. dispensatio 3c); 1188 non ~et legem necessitas Ep. Cant. 279.  f ut omnis prepositus ~eat gemotum (Quad.) GAS 145 (v. excipere 5c); decreta ‥ concilii apud Clarum Montem ~iti Ord. Vit. IX 2 p. 464; 13‥ debent ~ere duos laghelmotos in anno MGL I 373; ~et rex curiam suam in concilio suo Fleta 66 (v. curia 5b); 1330 usus est ~ere mercatum et feriam in manerio suo PQW 502b; 1472 ad convocacionem ~itam ‥ apud Wynt’ BB Wint. 105. 22 a (w. in corde, in desideriis, or sim.) to have in mind, intend. b (w. in faciendo, sub manibus, or sim.) to have (work) in progress. c (w. obviam or sim.) to meet. d (w. opus or necessitatem) to need. e (w. necesse) to be obliged (to). f (w. in usu or in consuetudine) to be in the habit (of). g (w. sermonem) to make (speech). a 1176 etc. (v. desiderium 1d); 1239 iter ‥ quod primo ~uit in propositum iturum SelPlForest 71; 1282 ~uit in cor ad feoffandum Robertum (v. cor 2a); si dicas quod veraciter ~es in corde et proposito hoc faciendi [ME: þu hit havest on heorte treoweliche to donne] AncrR 131; 1390 si noticiam ‥ habeatis ‥ p[riorem] ~ere in proposito ‥ me a studio revocandum FormOx 238.  b alterum librum modo ‥ ~emus in manibus, qui illos tractatus ‥ continet quos iste omisit Ælf. CH I pref. 1; quedam negocia, puta illud quod sub manibus ‥ ~etur Ps.-Elmh. Hen. V 32; ubi ‥ naves in faciendo ~uerat G. Hen. V 22.  c comites ‥ obviam ~uit Ord. Vit. X 19 p. 109; quoties pueros ‥ obvios ~ebat Gir. IK I 2; cum aliquos eorum sibi obviam ~uit Blakman Hen. VI 12.  d nec opus illo nos ~ere novimus Bede HE II 5 p. 91; Alcuin Gram. 882B (v. defectivus 1b); veni ut reus, opus ~ens intercessore Anselm (Or. 10) III 37; opus ~uit mendaciis abundare Ockham Err. Papae 958; 1359 Wygtoftgote ~et necessitatem reparandi Pub. Works I 250; Knighton I 198 (v. defensabilis 1b); 1438 detur ‥ illis ‥ necessitatem ~entibus parcella dictarum xx li. Test. Ebor. II 69; regimen multa opus ~et Gardiner VO 102.  e necesse ~et ‥ introduci Bede HE V 14 (v. damnare 3a); 742 necesse ‥ ~emus indicare ‥ Bonif. Ep. 50; c1280 necesse ‥ ~uit respondere StatOx 96; Ann. Durh. 27 (v. habilitare 1c).  f si autem hoc quod dico in usu ~ueris, ‥ Anselm (Ep. 232) IV 139; in usu ~ebat ‥ pauperum pedes abluere Eadmer V. Osw. 33; Gir. PI III 11 (v. consuetudo 1a); c1220 gravis culpa est ‥ si quis procedens ubi femine sunt oculum fixerit, si tamen hoc in usu ~uerit Cap. Arr. 270; non ~etur in usu ut aliquem secum ‥ ducat socium Cust. Westm. 89.  g Ailr. SS Hex 2 (v. exhortatorius b); c1340 ut ‥ sermones ‥ ~eantur FormOx 308. 23 (leg.) to bring, carry on (case, claim, plea, etc.). b to obtain (right to leg. process, aid of court, etc.). c (w. aetatem) to attain legal age; cf. 6d supra. d (w. injuriam) to be guilty of injury; cf. 18d supra. omne placitum inter quoslibet ~itum ‥ respectari potest (Leg. Hen. 59. 3) GAS 578; a1123 clamavit quietam calumniam quam ~uit versus B. (v. calumnia 2); 1214 cum causa ~eatur inter priorem ‥ et ‥ fratres Pat 117b; 1290 demande quas ‥ scholares ~uerunt ‥ versus ‥ majorem MunAcOx 46; 13‥ burgensis non veniat nisi ad tres porte[mota] per annum nisi ~eat placitum super se Cust. Preston 497; 1448 (v. deducere 6a); 1463 cessit et dedit actionem suam quam ~uit contra T. MunAcOx 700; 1544 meum ‥ interesse et demandam que ‥ ~eo ‥ in archidiaconatu FormA 72.  b 1168 pro ~enda assisa de terra quam R. M. tenuit Pipe 137; 1203 petiit auxilium curie; unde preceptum est quod ~eat breve ad summonendum warantum suum CurR III 10; 1221 etc. (v. auxilium 1d); 1221 petit curiam ‥ quod si videat quod non possit sequi vel ~ere appelum ‥ PlCrGlouc 26; 1230 pro ~enda mancione in jurata Pipe 18; 1248 pro ~enda jurata ad inquirendum utrum ‥ SelPlMan 13; 12‥ dominus ~eat placitum suum super eum in portmanmot (Ch.) EHR XVI 100; qui sic convicti sunt ‥ nullum ~ent appellum versus aliquem ‥ quia ‥ frangitur eorum baculus Bracton 152; Ib. 163 (v. 3 dilatio b); 1275 Hugo de Aula dat domino xij d. pro consideracione curie ~enda de j tenemento SelPlMan 22.  c Glanv. VII 9, etc. (v. aetas 2a); 1201 defendit quod non est homo ejus, nec ‥ ei homagium fecit post quam ~uit etatem CurR I 435; 1218 donec heres ‥ etatem ~uerit Pat 138.  d 1279 W. de T. queritur versus J. ‥ de ‥ injuriis; dictus J. negat et ponit se super vicinos qui dicunt quod dictus J. ~et injurias; unde in misericordia et facere emendam dicto W. CourtR Hales 119. 24 (leg.) to produce in court; b (person); c (w. ad rectum, recto). d to receive on bail. 1246 Johannes F. in misericordia quia non ~uit quod plegiavit SelPlMan 7; 1253 si testimonium ~uerit ‥ quod adversarius suus defecerit ‥ (v. deficere 6c); 1276 petierunt pacem ‥ regis ‥ eo quod minabatur eis de vita et membris; ‥ et ~uerunt sectam SelCCoron 36; 1319 datus est eis dies ‥ ostensuris si quid pro se ~eant vel dicere sciant CBaron 127.  b 1189 r. c. de xx d. quia non ~uit quem plegiavit Pipe 4; 1191 Ib. 90 (v. decena 1b); si quis appellatus de latrocinio ‥ plegiatur ad ~endum ad justitiam et ‥ fugerit ‥ GAS 494; c1200 ita quod ilium ~eat in adventu justiciariorum SelPlCrown 79; 1200 etc. (v. corpus 5e); 1218 N. et A. non venerunt, et Hugo manuceperat quod ~uerit eos, et ideo in misericordia Eyre Yorks 15; 1219 vicecomes ~eat corpora aliorum [recognitorum] CurR VIII 8; 1220 Philippus venit ‥ et dixit quod inde ~uit warantum, et ilium ~eret ad horam, sc. quendam Edwardum, et habuit diem ~endi eum Ib. 271; 1225 ~eat ibi summonitores Pat 592; 1352 vocat ‥ ad warantiam Johannem ‥ et Isabellam ‥ ut ~eat eos hic in octabis S. Michaelis Ambrosden II 112.  c ita quod ‥ ~erent eum ad rectum GAS 645 (v. decenalis a); 1196 [plegii] non venerunt, nec eum ~uerunt recto CurR I 25; 1220 committitur ‥ episcopo ut eum ~eat recto quia clericus est Ib. VIII 260; 1272 ita quod ~eat recto ‥ Hugonem ‥ coram justiciariis SelPlForest 41.  d 1202 eum tenuit in prisona ita quod dominus ejus non potuit eum ~ere per vadium et plegios SelPlCrown 18. 25 (w. diem, dies): to receive, be given (a day); b (for appearance in court). c to have passed (spec. number of days) since. s1266, 1311 (v. 2 deliberare 2b); 1293 ~et diem ad faciendum introitum a die Pasche in unum mensem Leet Norw. 45.  b 789 (11c) consentientes fuerunt ut ‥ ~eret diem suum CS 256; 1189 (v. essoniare 1a); 1219 ~uerunt diem in banco coram justiciariis CurR VIII 111; 1220 (v. 24b supra); 1287 (v. 1 dies 11a); 1448 ~et diem Martis proximum post festum S. Hillarii ‥ ad proponendum causam ‥ Eng. Clergy 214.  c invenit eum a dormitatione sua jam ij dies ~entem W. Cant. Mir. Thom. VI 29. 26 (w. judicium): a to pass judgement; cf. 21a supra. b to receive sentence. a ex verbis Domini judicium super alios ~itum nobis scimus reservari (Leg. Hen. 28. 5) GAS 562.  b 1221 cognovit latrocinium ‥ et ideo ~eat judicium suum sicut convictus PlCrGlouc 109; 1255 pistores ‥ in tertio transgressu ~eant judicium de pillorio (Pat) MunAcOx app. 776; 1269 ~eat judicium quod suspendatur CBaron 90; 1324 deficiebat in pondere panis ‥; ~eat judicium Ib. 139. 27 (w. locum): a to take one’s place. b to stand in (for someone). c to take place. d to have (leg.) force, grounds, or relevance, to be applicable or lawful. a suis locis barones sedere solebant dum ‥ marescallus ‥ locum ~uit in sedili tanquam capitalis justicarius reg[is] Anglie Fleta 82.  b si quis dapiferum ‥ rebus suis praefecerit ‥ ut quodammodo locum ejus ~eat (Leg. Hen. 42. 2) GAS 568.  c s1195 nec ista locum ~ere potuerunt quin rapinis ‥ insisterent W. Guisb. 134.  d archiepiscopi depulsio nullum locum ~uit W. Fitzst. Thom. 40; in presbyteris ‥ nulla dispensatio locum ~et ‥ Gir. GE II 6; Bacon Maj. III 3 (v. dictamen 3b); 1282 carte quas modo profert non ~ent locum SelCKB I 107; 1337 nec illa constitutio ‥ in casu proposito ~et locum Lit. Cant. II 167; hec diccio ‘ordinarius’ principaliter ~et locum de episcopo Lyndw. 16 l. 28 (w. adv. or adv. phr., absol., refl. or pass.) to be in spec. condition: a (of person); b (of thing or abstr.); c (refl., w. ad) to be in spec. relation (to). a ad quem [sc. lacteum cybum] ‥ rediens continuo melius ~ere coepit V. Greg. 99; melius ~ere coepit ‥ convalescens ab infirmitate Bede HE III 13 p. 153; quando ‥ vegitatus fuerat et de infirmitate melius ~ebatur Hugeb. Will. 4 p. 97; 789 mandate mihi per litteras quomodo ~eatis Alcuin Ep. 6; solis ad ortum / jam melius habiturus eris Id. SS Ebor 1629; nec habuit melius, nocuit sed adustio pejus Wulf. Swith. II 698; Saul audiebat citharam David et levius se ~ebat Edmund Serm. 289.  b 680 quae cum ita se ~eant Aldh. Ep. 4 p. 485; aliter quam se veritas ~et Bede HE pref. p. 8; 798 (12c) qualiter apud eos fides catholica ~eretur CS 291; quomodo se ~eat status noster Anselm (Ep. 142) III 288; sic ‥ sese tum rebus ~entibus Chr. Battle 13v; prout expedit unicuique membro in corpore bene se ~enti Ric. Med. Anat. 227; Bracton 316b (v. convertibiliter); si enim hec, ut se ~ent, mater ‥ ruminaret Fortescue NLN II 3; Colet Cel. Hier. 173 (v. deiformitas); cum accepisset multo aliter apud exteros ~eri ‥ Ferr. Kinloss 14.  c non similiter se ~ent color ad corpus et rectitudo ad significationem Anselm (Ver. 13) I 197; queritur ‥ aut quid sit ‥ aut qualiter se ~eat ad aliquid Balsh. AD rec. 2 130; Bacon Tert. 231 (v. grammaticus 2a); quando dictio principaliter et equaliter se ~et ad plura Bacon XV 331; generaliter jus gentium se ~et ad omnes contractus Bracton 4b; Hales Sent. I 227 (v. differentia 1a); quomodo se ~et ad illud quod fit per ipsum Siccav. PN 183. 29 (w. adv. or adv. phr.) to treat (person) in spec. manner. b to affect. a796 filium ‥ ad vos remisi ‥ deprecans ut eum honorifice ~eatis Alcuin Ep. 64; papa Anglos familiarius ~uit Gosc. Transl. Aug. 32c; apud Uticum sepe fuerat ‥ amicabiliter ~itus Ord. Vit. III 3 p. 60.  b 1520 sanctulum nescio cur dicas nisi id te forte male ~eat quod officia quae vocant horaria cotidie persolvo (E. Lee) Ep. Erasm. IV 1061. 30 (refl.) to conduct, behave oneself: a (w. adv. or adv. phr.); b (w. compl.). a quamdiu bene se ~eret erga eum DB I 45vb; cum sitis homines, ~etote vos ut homines G. Mon. VI 2; 1164 honeste se ~et et litteris operam dat J. Sal. Ep. 134 (136 p. 14); 1265 ita vos ~eatis in hac parte quod non oporteat nos amplius sollicitari ‥ Cl 38; 1296 invenit ‥ plegios ‥ quod bene se ~ebit erga homines prioris Hal. Durh. 11; 1337 taliter super hiis vos ~entes quod ‥ G. Ed. III Bridl. 131.  b 855 ut seipsos ~eant reconciliatos ‥ tam viventes quam post ad Wegernensem civitatem CS 490; 1279 invenit plegios quod se ~ebit fidelem SelPlMan 96. 31 to be, be found, occur (= esse): a (app. act.); b (pass.); c (pass. w. ref. to lit. text); d (refl.); e (2nd pers.) ‘you find’. a in castris ‥ sedens ibique ~ente [v. l. ~ens] stipendio parvo V. Cuthb. I 7; 809 dabo aliquam partam [sic] terrae ‥ cum omnibus usis ad se ‥ pertinentibus vel in sese ~entes (sic) CS 328; hebdomada quarta modicus fervor viget ipsa / in luna, quare contumet humor aqua. / hunc sol hebdomada facit ebullire secunda, / hac tamen a causa mobilis humor habet Garl. Tri. Eccl. 32.  b ad ‥ plagam quo [sic] naves eorum ~ebantur ‥ turres ‥ collocant Gildas EB 18; locum ‥ in quo ‥ antiquitus ~ebatur monasteriolum Wulf. Æthelwold 11; actenus in gente Anglorum ‥ non ~ebantur monachi nisi Glastonia et Abundonia Ælf. Æthelwold 14; in Lagolfris wapentac ~entur xij hundreda Surv. Linc. 5; ~etur instantia in senibus ‥ qui nutriuntur non tamen augmentantur J. Blund An. 53; Gir. Spec. IV 6 (v. diaconus 1c); s1344 panem scindunt cum lapidibus ‥ quia ferrum non ~etur ibidem Ad. Mur. Chr. Cont. A 163; Ps.-Elmh. Hen. V 102 (v. cunicularis).  c M. Par. Abbr. 231 (v. historialis 1b); sic ~etur in Henrico de Gandavo de denario Predicamentorum Duns Metaph. 167b; vix reperitur episcopus ‥ qui omnium que in scripturis divinis ~entur possit habere memoriam Ockham Pol. III 50; sic ~etur sub bulla Ib. II 788 (v. grammatica b).  d se ~ent fructus in arboribus Bacon XI 223.  e sic ‥ ~es differenciam inter ‥ Upton 207 (v. delphin b); in ecclesia Dei ~etis primatum Abel, patriarchum Abrahe Brinton Serm. 6. 32 to consider, regard (as): a (w. sb. as compl.); b (w. adj. or p. ppl. as compl.); cf. 6, 16 supra, 34 infra); c (w. pro, tamquam or ut); d (w. in); e (w. gen. of value); f (w. predic. dat.). g (w. abl.). a exceptis paucis ‥ qui ‥ tam brevis numerus ~entur ut eos ‥ ecclesia ‥ non videat Gildas EB 26; urbem / hanc caput ecclesiis et culmen honoris haberi Alcuin SS Ebor 208; ~eto lunam significatricem omnium rerum Bacon IX 207.  b quod dignus ~itus est pro Christo ‥ contumeliam pati Gildas EB 73; 601 ut ipse prior ~eatur qui prius fuerit ordinatus (Lit. Papae) Bede HE I 29; a738 eum in Levitarum numero constitutum ~itote (Dan. Wint.) Ep. Bonif. 39; a795 omnis dies quasi ultimus est ~endus Alcuin Ep. 37; V. Thom. B 3 (v. doxa b); 798, 1240 (v. gratus 3b); dicere psalmos / dulce habuit Æthelwulf Abb. 301; fratres ‥ / ‥ / suspectos habuit, zelo et mordente perosos Wulf. Swith. I 172; Anselm I 224, etc. (v. gratus 3a); c1180 ratum ~iturus (v. decisor b); ~eantur ‥ quasi differentia sic que interrogantur ab eis que enuntiantur, sic et que disciplinaliter interrogantur ab eis que elective Balsh. AD rec. 2 129; Gir. EH I 4 (v. exosus 2c); Id. PI II 13, c1228 (v. carus 2a); hic eorum ‥ peritissimus ~etur Ad. Eyns. Visio 26; 1315 ipsorum comparitionem ‥ in parliamento ‥ ~ere volumus excusatam RScot 137b; 1320 (v. dominabilis 1); c1350 quod ‥ conspiratores ‥ in electione cancellarii ‥ ~eantur inhabiles ad eligi et eligere StatOx 63; qui vult urbanus ~eri Doctus dicetur 26.  c nil horum se facturos, neque illum pro archiepiscopo ~ituros esse respondebant Bede HE II 2 p. 83; nudi et inermes ad bella procedunt; ~ent enim arma pro onere Gir. TH III 10 p. 150; pro talibus Cornubienses ~eto quales in Francia nosti nostros Flandrenses ~eri Devizes 39v; Athenas ‥ quo Minerva pro dea ~ita fuit R. Niger Chr. I 5; 1228 dicit quod Anecroft ~ita est pro matrice ecclesia ‥ et Gaufridus ~itus pro persona Feod. Durh. 221; 1268 pro nullo ~eatur Cl 525; impeditor pro disseisitore ~etur Hengham Parva 7; 1334 non ~entes pro malo quod ‥ Lit. Cant. II 71; a1350 si ‥ pars rea contra formam venerit ‥ ~ebitur [causa] pro non defensata StatOx 91; 1367 pro declarato ~eri volumus quod ‥ Reg. Paisley 31; 1413 ut decanus inter eos ~ebitur Reg. Cant. II 23; 1441 rex ‥ proposicionem tuam ‥ tanquam unum aliquod maxime laudatum ~et Bekynton I 231.  d in magna veneratione ~etur locus ille Bede HE III 2 p. 128; in magno semper ~eatur honore Alcuin Carm. 67. 10; baculos sanctorum ‥ in magna reverentia ~ere ‥ solent Gir. TH III 33; 1246 neminem ~uit in suspectum SelPlForest 82; ~uit David Saul in reverentia ‥ et voluit eum ~eri in timore Ockham Pol. I 161.  e tanti apud eum ~itus est ut ‥ Bede HE V 19; rusticus pluris ~ens obolum quam abjurande fidei sue periculum Dominic V. Ecgwini I 19; liber Sapiencie Salomonis et Sapiencia Jesu ‥ apud fideles ‥ magne autoritatis ~entur Holcot Wisd. 8.  f 705 judicium ‥ quod adhuc neglectui ~entes non perficiebant Wealdhere Ep. 22; eum ‥ abominationi ~ebant Bede Sam. 657 (v. daemoniosus); Id. HE III 22, etc. (v. 1 despectus 1a); regem utpote adolescentem ejusque industriam indignationi ~ens Chr. Battle 62.  g omnibus fratribus ‥ aspero odio ~ebatur Felix Guthl. 21; odio ~etus GlC E 541; 1251 illi ‥ ipsum odio ~ent SelPlForest 100. 33 to hold, decree; b (w. quod). s1177 hoc ~et lex, hoc ~et consuetudo hoc ~et canon, hoc ~ent omnia jura (Lit. Regis Navarrae) G. Hen. II I 150.  b catholica fides ~et quod corpus nostrum ‥ sublimatum subtile sit Bede HE II 1 p. 76; Gir. TH I 12 (v. discoloritas); Hales Sent. II 174 (v. fructus 5); ~ito ‥ quod sit per dubitacionem Ps.-Gros. Gram. 59 (v. dubitare a); ~eo quod est contra racionem rectam Lutterell Occam 6. 34 (w. p. ppl., CL use developing, as in Romance languages, into auxililiary vb.; cf. 6, 16c & 32 supra): a (pres. w. p. ppl. as perf.); b (past w. p. ppl. as pluperf.); c (fut. perf.). a virtutum ‥ signa ‥ quae ‥ descripta ~entur a multis Bede HE IV 7 p. 219; 745 ipsum ‥ in partibus illis ad predicandum constitutum ~emus (Lit. Papae) Ep. Bonif. 61; desertorem ‥ aeclessiae interdictum ~emus Egb. Dial. 6; 800 Trinitatis ‥ cui non deesse ‥ contradictores ‥ nunc ‥ probatum ~emus Alcuin Ep. 289; 836 elemosinam quam ‥ in manus Domini datam ~eo CS 416; hujus ‥ vita et ‥ conversatio nobis incognita sunt, quia scripta minime ~entur Ælf. Swith. 1; quid ~etis factum? Ælf. Bata 4. 6; galli ~ent ter ‥ cantatum Ib. 14; iij virgatas quas Willelmus et Rogerius ~ent occupatas et celatas super regem DB I 149rb; c1105 (v. alodiarius b); 11‥ gildhallam quam burgenses ~ent perditam (v. gildhalla a); an accusati ‥ essent vel non essent non ad liquidum compertum ~eo W. Cant. Mir. Thom. VI 74; 1296 ea que nobis commisistis de negociis gestis ‥ ~emus accepta DCCant. p. 263; quia non ~et elemosinarium preparatum R. Bury Phil. 17. 220 (v. 3 elemosinaria); 1441 satis arcane ‥ exploratum id ~eo Bekynton I 225.  b c740 quia ‥ nomen tuum adscriptum ~uissem ‥ cum nominibus episcoporum (Sigebald) Ep. Bonif. 36; postquam ‥ corpus ejus vij diebus in terra tumatus ~ebatur Hugeb. Wynn. 10; operatoribus quos ex multis gentibus collectos ‥ ~ebat Asser Alf. 100; auditum ~ebat quod ‥ H. Cantor f. 19; operarios quos ‥ ~uerat convocatos R. Cold. Godr. 334; veteres pedules ‥ quos magister aliquando pedibus suis ~uerat calciatos Canon. G. Sempr. f. 76; 1362 abbas dicit ‥ quod ~uit ‥ palas fixas ibi pro retibus siccandis Pub. Works II 287; 1401 (v. conglobare b); bonum cellarum numerum constructum ~uimus Chauncy Passio 152.  c non placitabit, si in aliquo forisfactum ~uerit, donec ‥ GAS 630; nisi placatam ~uero solus universitatem, nichil sum Map NC IV 13 f. 55.