elemosina

elemosina [LL < ἐλεημοσύνη; formeleemosynaseldom found in medieval MSS] 1 alms, alms-giving. b (mon. or sim.); c (royal); d (fig.). ~as largiter dantes Gildas EB 27; promittens me elimosynas in alimoniam inopum dare Bede HE V 4; 747 ~a ‥ nomen et opus est misericordiae (Clovesho 26) Conc. HS 371; 787 sit tibi manus in ~is aperta Alcuin Ep. 4; 847 si quid in elemoxsinarum largitate ‥ expenderet CS 451; ~a, agape, ælmesse Ælf. Gl.; adolescens ‥ curvatus somate ‥ Wintoniam accessit quadam die ut ~am acciperet pro Christi nomine Lantfr. Swith. 37; Gosc. Wulfh. 5 (v. dexter 2a); ~a sufficit sine jejunio; jejunium non sufficit sine ~a (Leg. Hen. 72. 3) GAS 590; s1144 [W. Albemarlensis] largis crebrisque ~is in pauperes expensis ‥ expiavit excessum W. Newb. HA I 12; c1180 parochiani ‥ venient ad suam matrem ecclesiam ‥ cum ~is suis et oblationibus tribus festivis diebus per annum Cart. Boarstall 128 (= Ambrosden II 283); nobiles largas faciunt ~as [ME: relef] AncrR 55 (cf. ib. 81: si ‥ possem eos juvare et ~am [ME: almes] facere); certum est quod dare ~as temporales est [Christiano] via certa, dare autem ~as perpetuas est via ambigua Wycl. Eccl. 203; s1401 in die Parasceues, quem maximus ~is, penitenciis ‥ et aliis devocionibus ‥ colere solebat [comes Warwyci] Ad. Usk 61; 1565 scholares ‥ pretextu paupertatis de ~is collegiorum seipsos ‥ sustentantes StatOx 392.  b [feria sexta] cibi fratrum coquantur in coquina sicut ceteris diebus et inde portentur ad ~am Lanfr. Const. 117; [R. abbas, ob. 1166] cuidam porrigenti manum ad ~am, argenteum a sistarchio volens extrahere, extraxit aureum G. S. Alb. I 180; Mir. J. Bev. A 312 (v. acquisitor b); [S. abbas] carnes voluit sibi anteferri sedens ad mensam, ad augmentum sc. ~e Brakelond 131v; [monachi Wintonie] factum suum sic colorant, quod propter ~am ‥ augmentandam tanta in ordine ipsorum inventa ‥ est ferculorum numerositas Gir. RG II 5; dixit ‥ quod non peccaret frater si per manum suam dispensaret pecuniam alienam in ~a Eccleston Adv. Min. 129; Cust. Westm. 178 (v. elemosinarius 3b); [R. episcopus, ob. 1345], si plures supervenirent post distribucionem dicte ~e, contulit singulo obolum Hist. Durh. 1; sic viget in claustris ĕlĕmōsina ficta sinistris, / dum monachus genitis dat sua dona suis Gower VC IV 263; 1549 hortatur haec conventio ‥ abbates, priores [etc.] quatenus ~as per ipsos pauperibus mendicantibus erogari solitas renovandas et continuandas curent Conc. Scot. II 114.  c multitudo pauperum ‥ postulans aliquid elimosynae a rege Bede HE III 6; 836 supplico ut ~am, quam in altitudinem caeli culminis datam habeo, communiter pro me et pro totum [sic] gentem Merciorum ‥ multiplicare dignemini CS 416; post quem [Hen. I] non surrexit princeps alius qui sic ‥ pauperes et inopes sumptuosis ~is foveret Ric. Hex. Stand. 37b; s1199 etc. (v. elemosinarius 4b); 1334 quod ‥ solvatis de ~a nostra fratribus in ‥ villa de Berewico commorantibus victualia subscripta RScot 263b.  d porrige animae pauperis servi ‥ vitalem ~am Anselm (Or. 12) III 45. 2 established (endowed) alms; b (royal). c Peter-pence; cf. denarius 5a. d plough alms. a1128 summa in ~a constituta in die de lazaris et ~a monachorum ‥; et preter hoc constituta ~a E. abbatis Chr. Peterb. app. 168; 1259 cum leprosi hospitalis ‥ Wintonie percipere consueverint singulis annis xxx li. de ~a statuta, mandatum est ‥ custodi episcopatus ‥ quod ‥ eisdem leprosis de exitibus ‥ episcopatus solvat ‥ redditus quos nomine ~e ‥ percipere consueverunt Cl 383; quicumque fundaverit ~am ecclesie corporalem, habebit in se et suis heredibus curam ut condicio illius racionalis compleatur Wycl. Sim. 34.  b 1131 xij li. in firma nostra de A‥. et lx s. et x d. de teloneo meo de O., que dederunt pater meus et mater mea ecclesie Sagiensi [Norm.] ad victum canonicorum duorum, quod antiquitus in ~a statutum fuerat (Regesta 1698) EHR XXIV 223; 1169 etc. (v. constituere 4b); 1261 denarium illum quem R. quondam venator regis percipere consuevit de firma ville regis Wintonie de ~a regis antiquitus constituta Cl 389; 1284 in quibus quidem remanentibus [firmarum] allocentur liberaciones et ~e constitute et alie allocaciones, si quas vicecomites habuerint de exitibus ballive sue (Rhuddlan) StRealm I 69; 1464 abbati et conventui ‥ ex ~a regis antiqua ExchScot 306.  c s880 Beocca princeps Romam detulit ~am [AS Chr.: ælmessan] regis Elfredi Byrht. HR 80; quoniam ille [S. Petri] denarius ~a regis est (Leg. Ed.) GAS 634; 1118 super B. Petri ~a colligenda segnius vos hactenus egisse cognovimus (Lit. Papae) Eadmer HN 295.  d †1031 ut ‥ omnia debita que Deo secundum legem antiquam debemus sint persoluta, sc. ~e pro aratris [etc.] (Lit. Canuti) Fl. Worc. I 189; GAS 253 (v. aratralis a); Ib. 290 (v. carruca 2f); 1194 (v. ceragium); c1235 (v. 1 carrucatus). 3 almoign or frank-almoign (freehold tenure, eccl. or mon.); b (w. libera, pura, or sim.). c grant in frank-almoign. d tenure by layman dispensing alms for king. † c700 (11c) ut terra ista ‥ ad Uuegernensem ecclesiam in jus episcopalis sedis sit donata ‥ in ~am sempiternam CS 76d.; 838 in sempiternam aelemosynam CS 421; horum ij maneriorum aecclesias et presbyteros et decimas et duos villanos tenet S. Maria de C. in ~a de rege DB I 179v; in Colecestra est quedam ecclesie [sic] S. Petri quam tenuit [sic] ij presbiteri TRE in elemasina [sic] regis, cui adjacent ij hidae terrae‥. de hac ~a reclamat Robertus ‥ iij partes DB II 107b; hec [Etheldrida] ‥ S. Wilfrido ‥, jam existenti Eboracensi episcopo, predictam villam ‥ in perpetuam ~am dedit, ut eam episcopali cathedra sullimaret Ric. Hex. Hist. Hex. I 1; c1120 sciatis me concessisse monachis de Daventre quicquid tenent de meo feudo in terris et decimis et in aliis rebus, sc. in ~a E. Ch. Scot. 51 (cf. ib. 59: a1130 concessisse ‥ in perpetuum in ~am); a1123 dedit B. scriptori in ~a omnes ecclesias terre sue que fuit Brictrici Walensis Cart. Merton 419; a1147 concessisse ‥ ecclesie ‥ de Kelchou ‥ in perpetuam ~am Treverlen cum suis rectis divisis Regesta Scot. 1 29; 1161 dedisse ‥ in permanentem ~am Ib. 182; a1200 octo bovatas terre ‥ in perpetuam elemoniam [corr. from elemonam] concessimus Danelaw 311; 1300 ita quod ‥ episcopus dictum manerium ‥ non possit alienare vel in ~am dare sine assensu ‥ regis Reg. Carl. I 140.  b †1046 (14c) haec dedi dictis monachis in puram et perpetuam ~am CD 1335; c1155 concessisse ‥ sanctimonialibus ‥ in liberam et quietam ~am Danelaw 62; c1160 concessisse ‥ monachis ‥ in liberam, puram, et perpetuam ~am quicquid habent de feudo nostro ‥ Ib. 150; 11‥ dedisse ‥ R. capellano ‥ ecclesiam de Mune et carucatam terre quam eidem ecclesie dedi ‥, tenendam et habendam libere et quiete ‥ in francam et perpetuam ~am Reg. S. Thom. Dublin 199; nec [fieri debet homagium] de feodo in liberam ~am dato Glanv. IX 2; 1196 in lib[e]ram ~am CurR I 22; 1212 abbas Eboraci habet in franca ~a ‥ x bovatas terre Fees 195; 1230 villam de C., quam princeps Henricus ‥ nobis et successoribus nostris imperpetuum in liberam, puram, et perpetuam ~am ‥ dederat (Cashel) BBC 309; tenementum datum in liberam ~am rectoribus ecclesiarum, que pura est et libera, et magis libera et pura Bracton 207; Ib. 286b (v. baronia 2); 1316 dedisse ‥ x m. sterlingorum in liberam et perpetuam ~am percipiendas monachis [de Lesmachu] ‥ inperpetuum de molendinis nostris de C. RMS Scot 75.  c a1137 si quis huic ~e contradicere vel largitionem infirmare temptaverit Cart. Bath A 36.  d 1212 Randulfus [et al.] ‥ tenent ‥ dim. hydam terre in ~am distribuendi ‥ j cuvatam cervisie die Omnium SS. pro anima domini regis Fees 68. 4 land etc. held in almoign; b (w. libera or pura). preter j hidam quae jacuit in aecclesia S. Pauli in ~a TRE ‥; sed R. episcopus posuit eam extra ~am aecclesiae S. Pauli injuste DB I 209; infra hanc metam continetur ~a pauperum DB I 316v; habet rex medietatem ~ae trium festorum S. Mariae, quae jacet ad Wackefeld DB I 373v; aecclesiae hujus villae l acrae de libera terra pertinent pro ~a DB II 361b; c1090 concedo monasterio ‥ ~am quam Willelmus de W. predicte congregationi dedit, mansionem, viz. quae Erceham nominatur Regesta p. 131; 1127 precipio quod tota terra et homines canonicorum ‥ sint quieti ‥ de sciris [etc.] ‥ et prohibeo quod nullus eis ‥ contumeliam faciat, quia ipsi sunt de propria ~a mea Cart. Osney IV 8; a1135 nolo quod mercatum ~e mee [sc. de Monteborc, Norm.] per occasionem destruatur Regesta 1950; c1150 villa ~a illius benedicti regis est (St. Andrews) BBC 243; 1157 terram G. fratris sacerdotis, que est de ~a Act. Hen. II I 136; si calumnia emerserit ‥ de ullo tenemento quod clericus velit ad ~am attrahere, laicus vero ad laicum feudum ‥ Const. Clar. 9; a1182 hanc ecclesiam et omnia ad illam pertinentia ‥ dedi ‥ E. filio E. sacerdotis libere et quiete tenere, sicut decet ecclesiasticam ~am MonA VI 270b; due sorores in P. manent in helemosina domini regis et debent pascere j pauperem propter dominum regem RDomin 83; s1306 rex [Ed. I dixit]: “ ‥ ita posset papa conferre quamlibet abbathiam in Anglia secularibus, et destrueretur ~a nostra et progenitorum nostrorum” Graystanes 27; 1354 quod nullus vicecomes ‥ seu alia persona ‥ infra ~as suas homines capere, verberare, ligare ‥ audeat (Ch. Regis) MonA VI 980b; domini temporales potestatem habent subtrahendi suas ~as collatas ecclesie, ipsa illis ~is abutente (Wycl.) Ziz. 249.  b c1130 donamus ‥ molendinum de A. solutum et quietum de omnibus rebus sicut liberam helemosinam Eng. Feudalism 278; c1160 ad tenendum ita bene et libere ut ipsi tenent suas alias elimosinas, sicut elimosine libere teneri debent Regesta Scot. I 193 (cf. ib. 202: c1163 ut liberam ~am tenere ipsam ecclesiam); si fuerit placitum inter duos clericos de aliquo tenemento quod sit de libera ~a feodi ecclesiastici Glanv. XII 25; 1199 assisa de recognoscendum utrum j virgata terre ‥ sit laicum feodum Willelmi ‥ an libera ~a Simonis CurR I 82; a1257 sint quieti de omni tallagio, sicut pura ~a antecessorum nostrorum (Bodmin) BBC 107; liberorum [tenementorum] aliud libera et perpetua ~a, aliud pura et libera et perpetua, que quidem sunt tam in bonis hominis quam bonis Dei, quia dantur non solum Deo et tali ecclesie sed abbatibus et prioribus ibidem Deo servientibus Bracton 207. 5 almonry: a (eccl.); b (royal). V. et. 2 elemosinaria. a 1272 nisi sit quod ‥ magister [domus elemosinarie], capellani, pauperes vel eorum homines infra dictam ~am aliquem ‥ manifestum malefactorem retineant Reg. Aberd. I 32.  b 1217 uni sumetario butellarie nostre et uni sumetario ~e nostre Cl 345b.