mutare

mutare [CL] 1 to give and receive, to exchange (esp. in trade); b (abstr. & fig.). pecora aequali pretio possunt ~ari Theod. Pen. II 14. 6; diu ~andis mercibus studuit Map NC IV 16 f. 58; 1288 quando ~avit duas pernas pro juvinca in foro CourtR A. Stratton 161; 1406 de nil in pecunia rec. pro quinque equis ‥ quia ~abantur pro iiijxx bidentibus Ac. Durh. 400.  b ibique, ~ato in sacrum velum regni diademate, ancillis Christi se conjunxit Gosc. Transl. Aug. 36A; æthelbertus migravit ad Dominum, ~ato regno in coelestibus, die vicesimo Ib. 44D. 2 to put in place of another, to substitute, replace: a (person); b (animal); c (artefact, esp. clothing); d (name, condition, or abstr.). a vir sapiens non putat se mori, sed migrare, nec amicos relinquere, sed ~are Ps.-Bede Collect. 142; dictus ille filius ejus, si tamen filius, quoniam vel ab alio genitus vel in cunis forte ~atus vel ‥ Gir. SD 38; ~are dominos plebs indocta cotidie vellent Ib. 134.  b 1228 equus deductus in manu: j d. si sit ~atus: nihil EEC 158; quamvis mutabit eques absque malis equitabit Garl. Mor. Scol. 572.  c confessorem ‥ domo ‥ ~atis ‥ mutuo vestibus occuluit Gildas EB 11; monacus bonus et non qualis ille predictus habitum non animum ~ans et monasterium deserens Gir. SD 12; s1338 rex ~avit arma sua Gerv. Cant. II app. p. liii; ~avit capas Fratrum de Carmelo in purum album Knighton I 273.  d mutato nomine sanctus / Paulus Aldh. VirgV 484; tandem confectus senio sua tempora scriptor / in melius mutat, non mutans gaudia vitae Æthelwulf Abb. 226; quatenus ‥ Deus ‥ stimulos praesentis ‥ infirmitatis aliqua qualicunque leviori infirmitate ~aret Asser Alf. 74; 1255 postea convictum est per viridarios quod ~avit nomen suum SelPlForest 17; nomina duarum figurarum, sc. minime et crochete, volo ~are, quia melius est ~are nomen figure quam eam extra gradum suum ponere Hauboys 188; ideo ~anda sunt nomina, sc. minime et crochete Ib. 190. 3 to change (feathers), to moult. b (pass.) to experience change of feathers. c to mew, to put (bird) into mew (in order to change feathers); d (absol.); e (intr.) to change feathers. eo tempore quo aves aquaticae pennas ~ant et habitum ‥ G. Herw. f. 332b.  b quod si non bene mutaverit, dabis ei sorices ‥. item pulverem de favo mellis super carnem ei prebe, et bene ~abitur Adel. CA 13; Ib.; Ib. (v. 3e infra); datur ‥ eis [accipitribus] cibus de aliqua carne aliquantulum venenosa et sic facilius ~entur Bart. Angl. XII 2 p. 519; precium rubei accipitris antequam ponatur in mut dimidium libre postquam de mut extractus fuerit et in album ~atus, libram valet Leg. Wall. A 147.  c a1108 (1227) pro uno acciptre ~ato CalCh I 47; 1166 P. M. debet j accipitrem mut’ Pipe 15; nisum ~andum miserat in caveam W. Cant. Mir. Thom. V 22; volucres ‥ ~atos et pennis suis renovatos Ib. VI 147; si promittens determinans dixerit accipitrem instantis anni vel ~atum Dial. Scac. II 25B; 1198 servicium ~andi osturcum Fees 13; etiam vulgo notum est aves generosas ~ari in casis ex virgis compactis Neckam NR I 33; 1228 rex per cartam suam dedit H. de A. ‥ manerium de E. ‥ per unum spervarium ~atum domino regi per annum reddendum Cl 21; 1247 serjantiam custodiendi falcones domini regis ‥ dum fuerint ~aturi (AssizeR) Fees 1403.  d 1201 dicit se debere ei servitium, sc. mutationem unius nisi, si ipse B. ei commiserit ad ~andum CurR II 53.  e plumescit, ~at Gl. Leid. 19. 57; si non bene ~averit Adel. CA 13 (v. 3b supra). 4 to change: a (natural phenomenon or event, also absol.); b (form or design of artefact, esp. coinage); c (text); d (term or condition). a mutatis [v. l. motatis] temporibus generationes et regna mutantur [v. l. motantur] Felix Guthl. 50 p. 150; dextera ~atur quando sibi vertix in circium declinans ad eum subregit austronothum Gl. Leid. 44. 25; jacinctus est ceruleus / virore medioximus, / cujus decore facies / mutatur ut temperies Frith. Cives 12. 4; omnipotentia divine majestatis que tempora ~at et ordinat Abbo QG 1 (2); cunctarum fere natura rerum ‥ in deterius est ~ata Gir. TH I 33; non poterit ~ari quin eveniat Gros. Quaest. Theol. 199 (v. immutabilis c); ambulet et ita velociter quod incipiat fatigari, et hanelitus ~ari J. Mirfield Flor. 138; signa mortis: ‥ vultus pallido tumore †mictatus [? l. mutatus] est, virides oculi, crurium tumor Id. Brev. 70.  b 1100 defendo, ne aliquis monetarius denarios ~et nisi in comitatu suo (Ch.) GAS 523; s1248 ~ata est moneta Anglie Ann. Exon. 13; s1279 moneta in melius ~abatur Flor. Hist. III 53.  c nunc ‥ ejusdem regis decreta pro temporum qualitate ~antur Aldh. VirgP 18; sic ergo componatur libellus ut predictum est. si secus fuerit compositus, sit licentia ~andi et corrigendi Ric. Angl. Summa 10; si libellus ~atus fuerit Ib.; s1398 rex autem super hoc facto, ut videretur habere colorem et auctoritatem, fecit rotulos parliamenti ~ari et deleri contra effectum concessionis predicte Wals. HA II 227.  d c854 nemo audeat hoc donum ~are ab ipso monasterio sine ira ‥ Dei Reg. Malm. I 297; 867 munificentiam ~are aut minuere temptet CS 516; 882 (12c) si quis ‥ meam donationem infringere atque motare temptaverit CS 550; 930 non motata sed sempiternaliter manenti elucubratione voluntatis CS 669; s547 ducatus [sc. Northanhimbrorum] in regnum ~atus regnavitque ibi primus Ida W. Malm. GR I 44. 5 to change (abstr.): a (orth. & gram.); b (log. & phil.); c (arith. & geom.); d (mus.); e (will, intention, or mind); f (counsel or behaviour, also absol.); g (vitam ~are) to change the form of life, to enter a religious order. h (~atis ~andis) with the necessary changes being made. a ob praepositio ‥ B ~at in eam conversa litteram Aldh. PR 140; mobilia [nomina] vero sunt quae in aliud genus moveri possunt vel motari Tatwine Ars 1. 44 p. 18.  b non ‥ idem habent [corruptibile et incorruptibile] susceptivum quod possit ~ari de forma unius ad formam alterius T. Sutton Gen. & Corrupt. 64.  c cum itaque ~abitur [proportio], erit proportio DH ad DZ sicut proportio quadrati BG ad quadratum linee T Adel. Elem. X 42; cumque ~averimus, erit proportio pyramidis rotunde ABGDL ad pyramidem cujus basis ‥ Ib. XII 11.  d si ascendis cum uno vel descendis una proportione vel duabus, ascende postea vel descende cum reliquo, et sic ~ando descensionem vel ascensionem nunc cum uno nunc cum reliquo, donec veniat ad finem Garl. Mus. Mens. 16; exemplum pausationis semibrevis patet eis, qui sciunt reducere vel facere ~ando de uno modo alium ut illi, qui ‥ Mens. & Disc. (Anon. IV) 61; iterato differendo secundum et ~ando tertium sic: CFC, CFF, CFG, CFa, CFc Ib. 73.  e sed mentes muto Aldh. Aen. 80 (Calix vitreus) 7; haec est ebriositas quando statum mentes ~antur [v. l. mentis ~ant] et lingua balbuttit et oculi turbentur Egb. Pen. 11. 10; totus in affectum mutari pene videtur, / quisquis in etherea conspicit urbe Deum L. Durh. Dial. IV 397; potest enim hujusmodi voluntas judicis remitti, corrigi, ~ari Ric. Angl. Summa 35 p. 71; faciem ~o, quod compellit amor Ad. Marsh Ep. 225; si ~et intentionem et velit ire ad ecclesiam ‥ Ockham Quodl. 95; ‘ego Dominus et non ~or’, si autem ~aret sensum suum ad mutacionem sentiti, tunc foret in sensu summe mutabilis capiens dependenter a sensibili sensum suum Wycl. Ver. II 109.  f fac eos ~atis pro te orare moribus Gildas EB 32; si cum matre quis fornicaverit xv annos peniteat, et nunquam ~at nisi Dominicis diebus Theod. Pen. I 2. 16; mater si occiderit filium ‥ xv annos peniteat, et nunquam motat nisi in Dei Dominico Ib. I 14.25; c795 luxoriam castitate ~ate Alcuin Ep. 42; cur non ‥ frater ‥ mores et modos optimos etatis maleficio non ~avit? Gir. SD 40; domine, nos ~avimus consilium, presentamus vobis ad ecclesiam illam magistrum P. de B. Feod. Durh. 250.  g non est mihi modo tempus vitam ~andi Bede HE V 14 p. 314; c1120 quandocumque vitam voluerit ~are suam, vel ad monachicum habitum vel ad heremiticam vitam ‥ Cart. Rams. I 130; c1145 si prior mortuus fuerit N. vel vitam suam ~averit, relinquens seculum ‥ Ch. Westm. 380; 1243 decedente vero R., vel vitam ~ante Couch. Furness III 654.  h 1272 mandatum est vicecomiti ut supra, ~atis ~andis Cl 497. 6 to change the position of, to transfer: a to remove (person from one place to another). b to transplant (plant). c to change (location). a quatenus ad Christum convertat dogmate plures / ruricolas mutans ad caeli regna falanges Aldh. VirgV 83; Palladius ex Helenopoli ~atus est in Asponam Diceto YH 413.  b arbores quoque plantare, putare, purgare, inserere, et ~are Rob. Bridl. Dial. 154.  c metafora, id est translatio cum ~atur nomen aut verbum ex eo loco in quo proprium est Gl. Leid. 28. 76; qualiter ~avit locum et construxit capellam beate Marie Chr. Dale 5; corpus Christi omnem locum retinet quem prius habuit: igitur non ~at locum et per consequens non ~atur localiter Ockham Quodl. 593; ~ari localiter est aliter se habere in loco nunc quam prius Ib.. 7 to transform, mutate. cum ‥ priorem carnificem tanta prodigia videntem in agnum ex lupo ~aret Gildas EB 11; vimina ‥ silvestria e frondosis nemoribus allata ~avit in obrizum flaventis auri metallum Aldh. VirgP 23; quidquid aliud convertendo ~at, ipsum etiam ab eodem ~ari ‥ necesse est Adel. QN 44; erant due anicule impudice et malefice que quendam juvenem histrionicum in figuram asini ~averunt R. Niger Chr. II 155 (cf. W. Malm. GR II 171 p. 201); post vocem suam puerilem ~atam Eng. Clergy 267. 8 to translate. litteris Anglicis, quas in Latinum ~avimus Chr. Rams. 196. 9 (inf. pass. as sb.) change, act of being changed. sic loquitur Philosophus de ~ari localiter Ockham Quodl. 593.