organum
organum, a musical instrument
orgănum, i, n., = ὄργανον,
- an implement, instrument, engine of any kind (mostly post-Aug.), Col. 3, 13, 12.—Of military or architectonic engines (whereas machina denotes one of a larger size and more complicated construction), Vitr. 10, 1.—Of musical instruments, a pipe, Quint. 11, 3, 20; 9, 4, 10; Juv. 6, 3, 80; Vulg. Gen. 4, 21; id. 2 Par. 34, 12 et saep.—Of hydraulic engines, an organ, water-organ: organa hydraulica, Suet. Ner. 41: aquatica, Mythogr. Lat. 3, 12.—Of a church-organ, Cass. Expos. in Psa. 150; Aug. Enarr. in Psa. 150, n. 7.—
- B Transf.: organum oris, the tongue of a man, Prud. στεφ. 10, 2.—
- II Trop., an implement, instrument, Quint. 1, 2, 30.
organum, ī, n. (ὄργανον), I) jedes Werkzeug, im Landbau, Colum.: im Kriegs- u. Bauwesen, Vitr.: in der Astronomie, Plin.: in der Medizin v. Katheter der Ärzte, Plin. 26, 17: übtr., org. oris, v. der Zunge, Prud. perist. 10, 2: is (animus) quo generosior celsiorque est, hoc maioribus velut organis commovetur, Quint. 1, 2, 30. – II) insbes., ein musikalisches Instrument, a) ein Pfeifenwerk, Orgelwerk, Blaswerk, Sing., Quint. 11, 3, 169. Lampr. Alex. Sev. 27, 9. Cassiod. de music. 5: gew. Plur., Quint. u.a.: lingulae organorum (der Wasserorgel), Vitr.: folles organorum, Augustin.: scaenica organa, Suet. Ner. 44, 1: organa hydraulica, Suet. Ner. 41, 2, dass. organa aquatica, Mythogr. Lat. 3, 12. – v. der Orgel in der Kirche, Augustin. enarr. in psalm. 150, 7 u.a. Eccl. – b) = psalterium und meton. = psalmorum liber, Isid. orig. 6, 2, 15.
quamdiu anima est in corpore, ipsis instrumentis corporeis vel ~is utitur
vite ‥ et vegetabilitatis, sensus et motus ‥ diversa sunt principia, diversis ~is a summo ‥ artifice adscripta
cum nullius virtutis ministerium conpleatur nisi per ~a convenienter adaptata, tunc exigitur adaptatio et preparatio ~orum multiformium ad texturam humani corporis ordinandam
lesio ~orum et virtutum anime
per illud organum fere contraria / minuti culicis facit industria
potencia non-organica est illa que non indiget ~o corporali in sua accione
in ‘gutture’ ~um vocis ‥ insinuat
sic ‥ per animam Deus, qui numeris elementa ligat, ~um cordis suis nervis attemperat, ne alicui eorum dissonantia subrepat, quae sensuum armoniam inpediat
venis omnibus et arteriis cum via spiritus et halitus ~o pariter precisis
corpus humanum ‥ proprium anime rationalis ~um [] ipsius operacionibus tam naturalibus quam voluntariis deputatum : Trevisa instrument
nareis ‥ olfactus nimirum ~a
claudus gressum composuit, ibi mutus ~um resumpsit
per ora et ~a eorum ‥ promulgari et declarari
palam, publice ‥ et expresse cognovit ~o vocis sue
lator presencium sue vocis ~o vos ‥ informabit
et ‥ latori presencium insinuavimus, vobis ‥ relevanda [sic ] ~o vocis vive
ut vas Dei quondam in ministerio praeparatum vertatur in zabuli ~um
sermo vester, imo Dei potius cujus supra fuistis ~um
fuit ‥ serpens materialis ~um antiqui serpentis
acta ‥ per magistrum H. de M. tanquam ~um ‥ domini archiepiscopi tunc presentis
prelati et clerus per ‥ W. L. utriusque juris doctorem, ~um procuratorium cleri ut dicebatur gerentem, concesserunt domino nostro regi medietatem unius integre decime
dans et committens specialiter vices suas in hac parte dicto precentori ac ipsum super premissis ‥ constituens ~um sue vocis
decani, archidiaconi, et procuratores capitulorum et cleri ‥ per ‥ H. W. officialem curie Cantuariensis vocis sue ~um et prelocutorem electum concesserunt domino nostro regi duas decimas
per ‥ magistrum Johannem W., ~um vocis dicti Ricardi
subdiaconus tanquam ~um vocis capituli
vates ‥ qui os ‥ Dei ~umque Spiritus Sancti ‥ extitere
cum enim ad locum sanctae exhortationis suae ventum est, o qualia, o quanta per ~um suum Spiritus Sanctus effudit!
ex sacra lectione solius Spiritus Sancti ~um ‥ personabat
de impolluto innocentium ore, apto viz. Spiritus Sanctus ~o
insignia ‥ ab illo Spiritus Sancti ~o sancto [viz. Gregorio ] ‥ effluxerunt
membrum ‥ de ~o Spiritus Sancti, corpore, viz. sanctissimi Wilfridi
per ~um fidelis vestri dilecti Johannis Beke
visis et auditis dictis literis, barones et alii de assisa per ~um Alexandri de Strathachyne de Thorntoune deliberaverunt et proposuerunt
pro j cista pro speceria et candelis et pro ~is, baneriis de armis regis et pencellis cum cindone, serico, et card’ emptis
est autem sistrum genus tube vel ~i, quo utuntur tantum Egyptii, quod in simulacro Isidis pingitur
hic cantabunt ~a
obedienti ‥ gemina infunditur leticia: altera de obedientia ‥ ad spiritum ‥ dicitur cythara; altera de pace ‥ ad Deum ‥ dicitur psalterium. in his spiritualibus ~is homo per penitentiam justificatus a Deo
sicut filii transmigrationis in medio Babylonis, suspendimus ~a nostra
suspendantur ~a musica, cedant oscula plorationi
nisi quod primum succurrat benignitas ‥ in tristicie salicibus nostre consolacionis ~a suspendemus
archiepiscopo etiam ad tempus ~um retraxit [sc. papa ] et potestatem ligandi regem
interdicta ‥ propter hanc pervicaciam civitate, suspensis ecclesie ~is ‥ regis filius sacra officia celebrari precepit
maxima millenis auscultans organa flabris
organa cum tibiis resonant dulcisona pulchris
Constantinus imperator misit Pepino ~um cum aliis donis plurimis
fecit magnum campanile, ~a grandiora
cuidam clerico pro flatu ~orum, xvij d.
hoc anno magna ~a et mediocra ~a fuerunt quasi de nova reparata ac bene intonata et sonorata
~a hydraulica ubi ‥ per aque calefacte violentiam ventus emergens implet concavitatem barbiti et per multiforatiles tractus aeree fistule modulatos clamores emittunt
~a,þeotan
vestes ineptas ad modum ~orum in dorsis fabricatas
psalmorum liber ‥ Latine ~um dicitur
imponit extremum psalterii ~um, ‘Laudate Dominum’, ubi ‥ ultimum verbum hujus ultimi hymni canebant
angelica ymnidicae jubilationis ~a
dulcia corde pio resonantes organa Christo
sicut David psalterium sumens, citharam percutiens, modificans ~a
hic [in oratorio Mariae ] audiebatur concentus angelorum hic ~a virginum, hic assiduabatur virtus miraculorum
organa nunc oris fidibus sociabo sonoris
usula piscis est Danubii qui per tela hostium musice petit mela nec vulneratus absistit, sed vite prodigus et avarus ~i sectatur anime sue mellitas illicebras usque ad mortem
quandoque simplex ~um dicitur, ut in simplicibus conductis
chorus ‥ virorum et puerorum gratissimam consonantiam diapason reddentium, dum modo junctis modulis concinerent modo distinctis ~is parvuli viris responderent
inter crispatos modulos ~aque multipliciter intricata
~um ‥ et decentum ‥ prohibemus
habito de ipsa plana musica, que immensurabilis dicitur, nunc est presens intentio de ipsa mensurabili, que ~um ad nos appellatur, prout ~um generaliter dicitur ad omnem mensurabilem musicam
~um per se dicitur id esse, quidquid profertur secundum aliquem modum non rectum, sed non rectum
cuilibet cantantium ~um iij d.
talibus vero longis utitur vetus ~um purum, sed non formantur sic
partim mensurabilis dicitur ~um pro tanto quod non in omni parte sua tempore mensuratur
quandoque dicitur ~um purum ut in ‘Judea et Jerusalem’ in duplo ‥ quandoque dicitur alio modo ut in ~o triplo, quamvis improprie, ut in ‘Posui adjutorium’ in triplo
~um autem cum alio dicitur quidquid profertur per aliquam rectam mensuram
organum dupliciter dicitur sc. proprie et communiter. est ‥ ~um proprie sumptum ~um duplum quod purum ~um appellatur. communiter ‥ organum appellatur quilibet cantus ecclesiasticus tempore mensuratus
quis ‥ sciret que demonstratio esset in primo ~o seu primo metro ‥ nisi per beneficium Posteriorum Analecticorum?
orgănum, (13) ī, n. (ὄργανον), ¶ 1 instrument [en gén.] : Col. Rust. 3, 13, 12 ; Vitr. Arch. 10, 1 || [fig.] pl., ressorts, moyens : Quint. 1, 2, 30 ¶ 2 instrument de musique : Quint. 11, 3, 20 || orgue hydraulique : Suet. Nero 41 || orgue [instrument à vent] : Cassiod. Mus. 5 || registre [en t. de musique] : Quint. 11, 3, 169.
- 1. werktuig van allerlei aard;
- 2. muziekinstrument; orgel(pijp) [hydraulicum waterorgel].
fistula, exponitur ut
Ut et Isidorus lib. 2. Orig. cap. 20 :Organa dicuntur omnia instrumenta musicorum. Non solum illud Organum dicitur, quod grande est, et inflatur follibus, sed quicquid aptatur ad cantilenam, et corporeum est, quo instrumento utitur qui cantat, Organum dicitur.
Facit aquas ex imo surgentes præcipites cadere : ignem ponderibus currere,Quin etiam describitur ab eodem in Psalmum 150 :Organa extraneis vocibus insonare, et peregrinis flatibus calamos complet, ut musica possint arte cantare.
A Juliano etiam, quem Parabatam plerique putant, hocce Epigrammate describitur in Anthol. lib. 1. cap. 64 (9,365.) :Organum itaque est quasi turris diversis fistulis fabricata, quibus flatu follium vox copiosissima destinatur, et ut eam modulatio decora componat, linguis quibusdam ligneis ab interiore parte construitur, quas disciplinabiliter Magistrorum digiti reprimentes grandisonam efficiunt et suavissimam cantilenam.
Ἀλλοίην ὁρόω δονάκων φύσιν᾽ ῆπου ἀπ᾽ἄλλης Χαλκείης τάχα μᾶλλον ἀνεβλάστησαν ἀρούρης, Ἀγριοι, οὐδ᾽ ἀνέμοισιν ὑφ᾽ ἡμετέροις δονέονται, Ἀλλ᾽ ἀπὸ ταυρείης προθορὼν σπήλυγγος ἀήτης, Νέρθεν ἐϋτρήτων καλάμων ὑπὸ ῥίζαν ὁδεύει, Καί τις ἀνὴρ ἀγέρωχος ἔχων θοὰ δάκτυλα χειρὸς, Ἴσταται ἀμφαφόων κανόνας συμφράδμονας αὐλῶν. Οϊ δ᾽ ἁπαλὸν σκιρτῶντες, ἀποθλίβουσιν ἀοιδήν.
Quam cerno alterius naturæ est fistula : nempe Altera produxit fortasse hanc ænea tellus : Horrendum stridet, nec nostris illa movetur Flatibus, at missus taurino e carcere ventus Subtus agit læves calamos, perque ima vagatur. Mox aliquis velox digitis, insignis et arte Adstat, concordes calamis pulsatque tabellas. Ast illæ subito exiliunt, et carmina miscent.
Adduxerunt etiam iidem Missi omne genus Organorum, sed et variarum rerum secum... et præcipue illud musicorum Organum præstantissimum, quod doliis ex ære conflatis, follibusque taurinis, per fistulas æreas mire perflantibus, rugitu quidem, tonitrui boatum, garrulitatem vero lyræ vel cymbali, dulcedine coæquabat.Organa,
Presbyter quidam de Venetia, nomine Georgius, qui se Organum posse facere asserebat : quem Imperator Aquasgrani cum Thancolfo Sacellario misit, ut ei omnia ad id instrumentum necessaria præberentur imperavit,ut est apud Eginhardum in Annal. ann. 826. Auctor Vitæ ejusdem Ludovici :
Qui diceret Organum more Græcorum posse componere.Idem Eginhardus de Translat. SS. Martyrum Marcellini et Petri cap. 16. de Georgio :
Hic est Georgius Veneticus, qui de patria sua ad Imperatorem venit, et in Aquensi Palatio Organum, quod Græce hydraulica vocatur, mirifica arte composuit.Quod quidem Organum Aquisgranense illud idemque esse videtur, quod describitur a Walafrido Strabo, qui primum ejus inventum Græcis attribuit, et ab ipso Ludovico confectum innuit :
En queis præcipue jactabat Græcia sese Organa Rex magnus nos inter maxima ponit.
Hydraulicumappellat, quasi aquarum vi, ut sunt hydraulica organa apud Vitruvium lib. 10. cap. 13. sonum ediderit : cum ejusmodi hydraulica quantum ad formam haud multum differrent ab hodiernis organis : quod abunde docet ea pars Porphyriani Panegyrici Constantino M. dicti, quæ organi speciem refert, quod hydraulicum fuisse testatur hic versus :
Sub quibus unda latens properantibus incita ventis, etc.
Extant etiam apud illam Ecclesiam doctrinæ ipsius monumenta, horologium arte mechanica compositum, Organa hydraulica, ubi mirum in modum aquæ calefactæ violentia ventus emergens implet concavitatem barbiti, et per multiforatiles transitus æneæ istulæ modulatos clamores emittunt.Quæ vero de organis musicis narrant Constantinus Manasses et Michael Glycas a Theophilo Michaelis F. Imperatore Constantinopol. adinventis, non organa nostratia spectant, sed musicam quandam avium fictitiarum arbori perinde fictitiæ insidentium organicam intelligunt, quod ex Leone Grammatico licet colligere.
Sed de Organorum usu in Ecclesiis consulendus Steph. Durandus lib. 1. de Ritibus Ecclesiæ cap. 13.Talia et auxistis hic Organa, qualia nusquam Cernuntur gemino constabilita solo, Bisseni supra sociantur in ordine folles, Inferiusque jacent quatuor atque decem. Flatibus alterius spiracula maxima reddunt, Quos agitant validi septuaginta viri, Brachia versantes, multo et sudore madentes : Certatimque suos quisque movet socios, Viribus ut totis impellant flamina sursum, Et rugiat plena Kapsa referta sinu. Sola quadringentas quæ sustinet ordine musas, Quas manus organici temperat ingenii.
Le Beufde Cantu ecclesiastico. Nostris alias
Ogre. Vide supra Discantus.
Organaofficii ecclesiastici pars adeo præcipua censebantur, ut
Organinomine significaretur Missa, aliaque, quæ ad cultum divinum spectant, officia. Charta Radulphi abb. S. Apri ann. 1294. ex Tabul. ejusd. monast. :
Si vero contigerit quod dictus capellanus negligentia vel defectu cessaret a celebratione dictæ missæ,... et per abbatem nostrum seu priorem dicti nostri prioratus monitus Organa non resumeret et delictum non emendaret, etc.Bulla Bonif. PP. VIII. ann. 1299 :
Volumus ut prædicti decanus et capitulum statim post denuntiationem prædictam, a prædicta divinorum suspensione cessent et prorsus abstineant,... et continuent Organa divinorum.
suspenduntur Ecclesiæ organa, ut est apud Will. Neubrigensem lib. 1. cap. 17. extremo. Acta capitularia Eccles. Lugdun. ann. 1347. fol. 133 :
Deliberaverunt, quod malefactores, qui claustrum violaverunt, hospitia Canonicorum fregerunt, et ipsos injuriaverunt, requirantur ut dictam injuriam emendent : quod nisi fecerint, quod contra ipsos cessus apponatur, Organa suspendantur, etc.
Vos rogamus ut injuriam et dedecus de hominibus nostris incarceratis... vindicare nobiscum curetis, Organa vestra in majori Ecclesia nostra, quod in aliis Ecclesiis fieri præcepimus, suspendentes.
Quamquam non deceat illos,Similia recurrunt infra.(Rectorem, Magistros et Doctores) nisi pro gravi ac enormi offensa....... a lectionibus suis cessare ; frequenter pro suæ libito voluntatis, nullaque.... sufficienti subsistente causa, nedum Organa sua suspendendo ab eisdem lectionibus cessare præsumunt, etc.
Et quilibet Clericorum qui ad Missam Responsorium vel in Alleluia Organo triplo vel quadruplo decantabunt, 7. den. habebit.Adde 3. Id. Jul.
Karitate Sigo noster plenus atque gratia, Multa præbens ore, manu, advenis solatia, Singlaris Organali regnabat in musica.
Et 4. Clericis qui Organizabunt Alleluya, cuilibet 6. den.
Post modicam quietem gaudere cœpit et psallere :Tibi laus et gloria in excelsis Deo, Domine Rex Deus, Rex cælestis,
ter repetendo, Jesu
septies supra vocem et ultra vocem Organando.
Organa diverterein Ecbasi vers. 842. de passere dicitur,
Organa miscere, vers. 818. de merula.
Tex chante bas et rudement, Que Dex escoute doucement, Plus que celui qui se cointoie, Qui haut Organe et haut pointoie.
Orguener, Organo canere, in Poem. MS. Alex. part. 2 :
Et à les lever fist à la feste refortier, Tromper et Orguener et après vieler.
Organare. Cærem. vet. MS. eccl. Carnot. :
Duo cantent et duo Organisent in suppelliciis versum,Dicite nationibus. Ibidem :
Versus,Judicabunt sancti ;
vel propter organum, Justi epulentur.
Responsorium Organisetur ab uno. Non in concentu vocum igitur posita est hæc canendi ratio. Ubi idem mihi videtur quod
Discantaresupra in Discantus. Unde
Organisare, Organa pulsare interpretor, in Stat. S. Capel. Bitur. ann. 1407. ex Bibl. reg. :
Jubemus quod in omni missa, cujuscumque solemnitatis sit, ut puta trium lectionum, dierum ferialium et novem lectionum, duplicium et annualium, semper officium, responsorium, alleluia, offertorium et post-communio discantabuntur, et similiter Kyrie eleison, Gloria in excelsis, prosa, Sanctus, Agnus, nisi Organisentur.
Item ad fumerium sancti Landerici ad festum sancti Andreæ apostoli a Jacobo Organatore duos denarios et obolum.Vide Organarius in Organum 1.
Musicos, vel Organarios faciet.Sic lib. 4. cap. 7. et 15. Vide
Tanquam spiritalis et sanctus Organarius corda tangebat singulorum. In Statutis MSS. pro
Joculatoribuset
Ministellis, Organeursappellantur, qui organa pulsant.
Magistro Adriano Pietre Organifici, commoranti Tornaci,... pro visitatione organorum et advisamento super reparatione organorum, xxiv. sol.
Se in Organistro, scilicet in domicilio quodam organorum Ecclesiæ... occultaverat. Domus Organorum,dicitur in Catalogo Episcoporum Frisingensium, in Metropoli Salisburgensi :
Ruit ciborium deauratum, et domus Organorum, etc.
Orguesnostri appellant
Dominus Johannes de Monteforte dux Britanniæ..... domino regi supplicavit, dixit et exposuit per Organum reverendi in Christo patris et dom. Hugonis de Montalais Briozcensis episcopi, etc.Adde Instr. ann. 1483. inter Probat. tom. 4. Hist. Nem. pag. 25. col. 2.
Per Organum dicti domini Arelatensis ordinaverunt præfatos Electorum Oratores collocandos prope sedem Majestatis imperialis.Lobinellus
vocemseu
organum vocisinterpretatur, malim
operam, ita ut hujusce dispositionis sequester fuerit Archiepiscopus Arelatensis. Utraque tamen ratione potest intelligi vox
Organum, ut apud nos
Organe; quod modo ei, qui aliorum nomine loquitur, modo ei qui sequestri vices agit, tribuitur. Sed hæc fere eodem redeunt.
Dignum namque est, ut ab eadem die(8. Kal. Octobris) usque ad Nativitatem Christi, Prophetarum Organa tympanizando resultet Ecclesia.
Logicæ, professores
Organiappellari solitos, sumpta denominatione ab eo quod scripta logica Aristotelis excudi solent sub titulo
Organi, quia notum est Dialecticam a Philosopho appellatam esse
Novum Organum scientiarum.
organum ī, n
- , ὄργανον, a musical instrument, Iu.
Orgănum
(ὄργανον). A generic term for any machine or implement for saving labour, but differing from machina in that it always implies skill as well as strength in its use. It frequently denotes a musical instrument (Quint. ix. 4, 10), on which see the article hydraulus.