cum

cum clamore et tumultu
with clamor and commotion cenas hodie mecum
today you dine with me dies haud multi intervenerant, cum venerunt legati
not very many days had passed since the ambassadors arrived quidam vivere tunc incipiunt, cum desinendum est
some begin to live at the time when they must stop Alexandrum uxor sua, cum simul cubaret, occidit
while she lay in bed with him, Alexander’s own wife killed him quae cum ita sint
because these things are thus Socrates, cum facile posset educi e custodia, noluit
although he could easily be led out from prison, Socrates was unwilling

cum : (prep. with abl.), with, 1.74, et al. With personal pronouns mē, tē, sē, etc., it is suffixed; as mēcum, tēcum, etc.; and usually with the relative; as quōcum, quibuscum, etc. In composition the archaic form com- is employed instead of cum; remaining unchanged before b, m, p; changed to con- before l, cor- before r, co- generally before vowels, h, and gn; and before all other letters, con-.

cum : (adv.), when, freq.; and then, 3.10; vel cum, then again, 11.406; (conj.), whereas, while, when, though, since, because, freq.

cum (archaic form COM, found in an inscr., COM PREIVATVD; in MSS. sometimes quom or quum), prep. with abl. [for skom, Sanscr. root sak, together; cf. sequor, and Gr. κοινός, σύν], designates in gen. accompaniment, community, connection of one object with another (opp. sine, separatim, etc.), with, together, together with, in connection or company with, along with; sometimes also to be translated and.

• I In gen., Plaut. Am. prol. 95: qui cum Amphitruone abiit hinc in exercitum, id. ib. prol. 125: cum Pansā vixi in Pompeiano, Cic. Att. 14, 20, 4: semper ille antea cum uxore, tum sine eā, id. Mil. 21, 55: quibuscum essem libenter, id. Fam. 5, 21, 1; cf.: cum quibus in ceteris intellegis afuisse, id. Sull. 3, 7: si cenas hodie mecum, Hor. Ep. 1, 7, 70: vagamur egentes cum conjugibus et liberis, Cic. Att. 8, 2, 3: errare malo cum Platone, etc., id. Tusc. 1, 17, 39: qui unum imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, Caes. B. G. 2, 3 et saep.—
• • • • b In an expression of displeasure: in' hinc, quo dignus, cum donis tuis Tam lepidis, Ter. Eun. 651; cf. Plaut. Most. 2, 2, 33 (463); Ter. And. 941; id. Eun. 153; id. Heaut. 811 al.—
  • B In a designation of time with which some action concurs: egone abs te abii hinc hodie cum diluculo? Plaut. Am. 2, 2, 121 (753); so, cum primo luci, id. Cist. 2, 1, 58 (260): cras cum filio cum primo luci ibo hinc, Ter. Ad. 841; Cic. Off. 3, 31, 112; cf.: cum primā luce, id. Att. 4, 3, 4; and: cum primo lumine solis, Verg. A. 7, 130: cum primo mane, Auct. B. Afr. 62: cum mane, Lucil. ap. Diom. p. 372 P: pariter cum ortu solis, Sall. J. 106, 5: pariter cum occasu solis, id. ib. 68, 2; cf.: cum sole reliquit, Verg. A. 3, 568 et saep.: mane cum luci simul, Plaut. Merc. 2, 1, 31 (255); v. simul: exiit cum nuntio (i. e. at the same time with, etc.), Caes. B. G. 5, 46; cf.: cum his nuntius Romam ad consulendum redit ( = ἅμα τοῖσδε), Liv. 1, 32, 10: simul cum dono designavit templo Jovis fines, id. 1, 10, 5; cf.: et vixisse cum re publicā pariter, et cum illā simul extinctus esse videatur, Cic. de Or. 3, 3, 10.—
  • C In designating the relations, circumstances, way, and manner with which any act is connected, by which it is accompanied, under or in which it takes place, etc., with, in, under, in the midst of, among, to, at: aliquid cum malo suo facere, Plaut. Bacch. 3, 4, 4 (503); cf.: cum magnā calamitate et prope pernicie civitatis, Cic. Verr. 2, 1, 24, § 63: cum summā rei publicae salute et cum tuā peste ac pernicie cumque eorum exitio, qui, etc., id. Cat. 1, 13, 33: cum magno provinciae periculo, Caes. B. G. 1, 10: cum summo probro, Ter. And. 881: cum summo terrore hominum, Planc. ap. Cic. Fam. 10, 24, 6: cum summā tuā dignitate, Cic. Fin. 4, 22, 61: cum bonā alite, Cat. 61, 19: ferendum hoc onus est cum labore, Plaut. Am. 1, 1, 21 (173); cf. Cic. N. D. 2, 23, 59: multis cum lacrimis aliquem obsecrare, amid many tears, Caes. B. G. 1, 20; cf.: hunc ipsum abstulit magno cum gemitu civitatis, Cic. Verr. 2, 1, 19, § 49: orare cum lacrimis coepere, Liv. 5, 30, 5: si minus cum curā aut cautelā locus loquendi lectus est, Plaut. Mil. 3, 1, 6 (601) Ritschl; so, cum curā, Cic. Inv. 1, 39, 70; Sall. J. 54, 1; Liv. 22, 42, 5 et saep.; cf.: cum summo studio, Sall. C. 51, 38: cum quanto studio periculoque, Liv. 8, 25, 12 al.: cum multā venustate et omni sale, Cic. Fin. 1, 3, 9: summā cum celeritate ad exercitum rediit, Hirt. B. G. 8, 52: maximo cum clamore involant, Plaut. Am. 1, 1, 89 (241): cum clamore, Liv. 2, 23, 8; 5, 45, 2: cum clamore ac tumultu, id. 9, 31, 8; cf.: Athenienses cum silentio auditi sunt, id. 38, 10, 4; 7, 35, 1: illud cum pace agemus, Cic. Tusc. 5, 29, 83: cum bonā pace, Liv. 1, 24, 3; 21, 24, 5: cum bonā gratiā, Cic. Fat. 4, 7: cum bonā veniā, Liv. 29, 1, 7; cf.: cum veniā, Ov. Tr. 4, 1, 104; Quint. 10, 1, 72: cum virtute vivere, Cic. Fin. 3, 8, 29; cf. id. ib. 2, 11, 34: cum judicio, Quint. 10, 1, 8: cum firmā memoriā, id. 5, 10, 54: legata cum fide ac sine calumniā persolvere, Suet. Calig. 16: spolia in aede ... cum sollemni dedicatione dono fixit, Liv. 4, 20, 3.—
  • • • b Attributively, with subst.: et huic proelium cum Tuscis ad Janiculum erat crimini, Liv. 2, 52, 7 Weissenb. ad loc.: frumenti cum summā caritate inopia erat, id. 2, 12, 1; 2, 5, 2; 7, 29, 3.—
    • 2 Cum eo quod, ut, or ne (in an amplification or limitation), with the circumstance or in the regard that, on or under the condition, with the exception, that, etc. (except once in Cic. epistt. not ante-Aug.).
    • • • α Cum eo quod, with indic., Quint. 12, 10, 47 Spald.; 10, 7, 13; so, cum eo quidem, quod, etc., id. 2, 4, 30. —With subj.: sit sane, quoniam ita tu vis: sed tamen cum eo, credo, quod sine peccato meo fiat, Cic. Att. 6, 1, 7.—
        • β With ut: Antium nova colonia missa cum eo, ut Antiatibus permitteretur, si et ipsi adscribi coloni vellent, Liv. 8, 14, 8; so id. 8, 14, 2; 30, 10, 21; 36, 5, 3; Cels. 3, 22.—So with tamen: cum eo tamen, ut nullo tempore is ... non sit sustinendus, Cels. 3, 5 fin.; 4, 6 fin.—
        • γ With ne: obsequar voluntati tuae cum eo, ne dubites, etc., Col. 5, 1, 4: cum eo, ne amplius quam has urant, Cels. 7, 22; and with tamen: cum eo tamen, ne, etc., id. 2, 17.—
    • 3 Cum dis volentibus, etc., with God's help, by the will of the gods, σὺν θεῷ: cum divis volentibus quodque bene eveniat mando tibi, Mani, etc., Cato R. R. 141, 1: volentibu' cum magnis dis, Enn. ap. Cic. Off. 1, 12, 38: agite, cum dis bene juvantibus arma capite, Liv. 21, 43, 7; so, cum superis, Claud. Cons. Stil. III. p. 174.—
    • 4 Cum with an ordinal number (cum octavo, cum decimo, etc.) for our -fold, in economical lang., of the multiplication of cultivated products: ut ex eodem semine aliubi cum decimo redeat, aliubi cum quinto decimo, ten-, fifteenfold, Varr. R. R. 1, 44, 1; so, cum octavo, cum decimo, Cic. Verr. 2, 3, 47, § 112: cum centesimo, Plin. 18, 10, 21, § 95; cf. with a subst.: cum centesimā fruge agricolis faenus reddente terrā, id. 5, 4, 3, § 24.—
  • D With a means or instrument, considered as attending or accompanying the actor in his action (so most freq. anteclass., or in the poets and scientific writers): acribus inter se cum armis confligere, Lucil. ap. Non. p. 261, 6: effundit voces proprio cum pectore, Enn. ap. Serv. ad Verg. G. 2, 424: cum voce maximā conclamat, Claud. Quadrig. ap. Gell. 9, 13, 10: cum linguā lingere, Cat. 98, 3: cum suo gurgite accepit venientem (fluvius), Verg. A. 9, 816: cum vino et oleo ungere, Veg. 1, 11, 8 et saep.: terra in Augurum libris scripta cum R uno, Varr. L. L. 5, § 21 Müll.
• II In partic.
• • A Completing the meaning of verbs.
  • • 1 With verbs of union, connection, and agreement: cum veteribus copiis se conjungere, Caes. B. G. 1, 37: ut proprie cohaereat cum narratione, Auct. Her. 1, 7, 11: (haec) arbitror mihi constare cum ceteris scriptoribus, id. 1, 9, 16: interfectam esse ... convenit mihi cum adversariis, id. 1, 10, 17; cf. Cic. Inv. 1, 22, 31: quī autem poterat in gratiam redire cum Oppianico Cluentius? id. Clu. 31, 86: hanc sententiam cum virtute congruere semper, id. Off. 3, 3, 13: foedera quibus etiam cum hoste devincitur fides, id. ib. 3, 31, 111: capita nominis Latini stare ac sentire cum rege videbant, Liv. 1, 52, 4: cum aliquo in gratiam redire, id. 3, 58, 4: stabat cum eo senatūs majestas, id. 8, 34, 1: conjurasse cum Pausaniā, Curt. 7, 1, 6: Autronium secum facere, Cic. Sull. 13, 36; cf. also conecto, colligo, consentio, compono, etc.—
    • 2 Of companionship, association, sharing, etc.: cum his me oblecto, qui res gestas aut orationes scripserunt suas, Cic. de Or. 2, 14, 61: quoniam vivitur, non cum perfectis hominibus, sed cum iis, etc., id. Off. 1, 15, 46: nulla (societas) carior quam ea quae cum re publicā est unicuique nostrum, id. ib. 1, 17, 51: cum civibus vivere, id. ib. 1, 34, 124: cum M. Fabio mihi summus usus est, id. Fam. 9, 25, 2; cf.: cum quibus publice privatimque hospitia amicitiasque junxerant, Liv. 1, 45, 2: partiri cum Dinaeā matre jussit, Cic. Clu. 7, 21: cum Baebio communicare, id. ib. 16, 47; cf. of local association, nearness: cum mortuā jugulatum servum nudum positurum ait, Liv. 1, 58, 4: duos tamen pudor cum eo tenuit, id. 2, 10, 5.—
    • 3 Of intercourse, traffic, etc.: cum aliquo agere, to deal with, Cic. Ac. 2 (Luc.), 35, 112; Caes. B. G. 1, 13: cum eo Accius injuriarum agit, Auct. Her. 1, 14, 24: si par est agere cum civibus, Cic. Off. 2, 23, 83; 3, 22, 88; id. Scaur. 10, 20; cf. id. Fam. 5, 18, 1; Liv. 1, 19, 7; 3, 9, 13; 4, 15, 2; Val. Max. 4, 3, 8: si mihi cum Peripateticis res esset, Cic. Ac. 2 (Luc.), 35, 112: tecum enim mihi res est, id. Rosc. Am. 30, 84: uni tibi et cum singulis res est, Liv. 2, 12, 11: pacem cum Sabinis facere, Cic. Off. 3, 30, 109.—Esp.: agere cum aliquo, to have a lawsuit with, Gai Inst. 4, 87; 4, 114 et saep.; v. ago, II. B. 8. a., and II. B. 9.; consisto, I. B. 5.; cf. also pango, etc.—
    • 4 Of deliberation and discussion: haec ego cum ipsis philosophis disserebam, Cic. de Or. 1, 13, 57: tempus cum conjuratis consultando absumunt, Liv. 2, 4, 3 et saep.; v. also cogito, reputo, dubito, etc.—
    • 5 Of strife, difference, etc.: quibuscum continenter bellum gerunt, Caes. B. G. 1, 1: cum Cleanthe quam multis rebus Chrysippus dissidet! Cic. Ac. 2 (Luc.), 47, 143: neque tam quererer cum deo quod, etc., id. ib. 2, 25, 81: cum quo Antiochum saepe disputantem audiebam, id. ib. 2, 4, 11: cum stomacheretur cum Metello, id. Or. 2, 66, 267: manu cum hoste confligere, id. Off. 1, 23, 81: utilia cum honestis pugnare, id. ib. 3, 7, 34: cum Catone dissentire. id. ib. 3, 22, 88: cum majoribus nostris bella gessit, id. Scaur. 19, 45; Liv. 1, 35, 7; 7, 22, 4: cum Auruncis bellum inire, id. 2, 16, 8; cf.: cum Volscis aequo Marte discessum est, id. 2, 40, 14: inimicitias cum Africano gerere, Val. Max. 4, 1, 8; Sen. Vit. Beat. 2, 3: cum Scipione dissentire, Val. Max. 4, 1, 12: cum utrāque (uxore) divortium fecit, Suet. Claud. 26; cf. also certo, pugno, discrepo, differo, distraho, dissentio, etc.—
    • 6 Of comparison: nec Arcesilae calumnia conferenda est cum Democriti verecundiā, Cic. Ac. 2 (Luc.), 5, 14: hanc rationem dicendi cum imperatoris laude comparare, id. de Or. 1, 2, 8: conferam Sullamne cum Junio, id. Clu. 34, 94: (orationem) cum magnitudine utilitatis comparare, id. Off. 2, 6, 20.—
  • B Pregn., implying the notion of being furnished, endowed, clothed with any thing, or of possessing, holding, suffering under, etc., in a lit. and trop. sense: ille vir haud magnā cum re sed plenus fidei, Enn. ap. Cic. Sen. 1, 1 (cf. the antith.: hominem sine re, sine fide, Cic. Cael. 32, 78): a portu illuc nunc cum laternā advenit, Plaut. Am. prol. 149: cadus cum vino, id. Stich. 5, 1, 7 (647); cf. id. Pers. 2, 3, 15 (265): olla cum aquā, Cato R. R. 156: arcula cum ornamentis, Plaut. Most. 1, 3, 91 (247): fiscos cum pecuniā Siciliensi, Cic. Verr. 1, 8, 22: onerariae naves cum commeatu, Liv. 30, 24, 5 et saep.: cum servili schemā, Plaut. Am. prol. 117; so of clothing, id. Rud. 1, 4, 31 (250); Cic. Verr. 2, 4, 24, § 54; 2, 5, 13, § 31; id. Rab. Post. 10, 27; Liv. 35, 34, 7; Suet. Claud. 13; Sil. 1, 94 et saep.: ut ne quis cum telo servus esset, Cic. Verr. 2, 5, 3, § 7; so of weapons, id. Phil. 2, 8, 19; cf.: inmissi cum falcibus, etc., id. Tusc. 5, 23, 65: vidi argenteum Cupidinem cum lampade, holding, Cic. Verr. 2, 2, 47, § 115: simulacrum Cereris cum faucibus, id. ib. 2, 4, 49, § 109: cum elephanti capite puer natus, Liv. 27, 11, 5; cf.: cum quinque pedibus natus, id. 30, 2, 10; 33, 1, 11; 27, 4, 14 al.: omnia cum pulchris animis Romana juventus, Enn. ap. Don. ad Ter. Phorm. 465; cf. Ter. ib.: Minucius cum vulnere gravi relatus in castra, Liv. 9, 44, 14: te Romam venisse cum febri, Cic. Att. 6, 9, 1; so id. de Or. 3, 2, 6; id. Clu. 62, 175: cum eisdem suis vitiis nobilissimus, with all his faults, i. e. in spite of, id. ib. 40, 112: ex eis qui cum imperio sint, id. Fam. 1, 1, 3 Manut.; cf.: cum imperio aut magistratu, Suet. Tib. 12 Bremi; v. imperium.—
  • C With idem (never of the identity of two subjects, but freq. of the relation of two subjects to the same object, etc.; v. Krebs, Antibarb. p. 538): tibi mecum in eodem est pistrino vivendum, Cic. de Or. 2, 33, 144: quandoque tu ... omnibus in eisdem flagitiis mecum versatus es, id. Verr. 2, 3, 80, § 187: Numidae ... in eādem mecum Africā geniti, Liv. 30, 12, 15; 28, 28, 14; Tac. A. 15, 2; Val. Max. 6, 5, 3.—
  • D In the adverb. phrase, cum primis, with the foremost, i.e. especially, particularly (rare), Cic. Verr. 2, 2, 28, § 68; id. Brut. 62, 224.—Post-class. also as one word: cumprīmis, Gell. 1, 12, 7 al.☞
  • • • a Cum in anastrophe. So always with the pers. pron.: mecum, tecum, secum, nobiscum, etc.; cf. Cic. Or. 45, 154; Prisc. pp. 949 and 988 P.; and in gen. with the rel. pron.: quocum (quīcum), quacum, quibuscum, quīcum (for quocum), Cic. Or. 45, 154; Liv. 38, 9, 2; Cic. Att. 5, 1, 4; id. Verr. 2, 2, 31, §§ 76 and 77; Caes. B. G. 1, 8; Cic. Rep. 1, 10, 15; id. Att. 4, 9, 2; id. Off. 1, 35, 126; Quint. 8, 6, 65; 10, 5, 7; 11, 2, 38. But where cum is emphatic, or a demonstrative pron. is understood, cum is placed before the rel.; cf.: his de rebus velim cum Pompeio, cum Camillo, cum quibus vobis videbitur, consideretis, Cic. Fam. 14, 14, 3: adhibuit sibi quindecim principes cum quibus causas cognovit, id. Off. 2, 23, 82; Liv. 1, 45, 2.—
      • b Before et ... et, connecting two substt.: cum et diurno et nocturno metu, Cic. Tusc. 5, 23, 66.
• III In compounds the primitive form com was alone in use, and was unchanged before b, p, m: comburo, compono, committo, and a few words beginning with vowels: comes, comitium, and comitor; m was assimilated before r: corripio; often before l: colligo or conligo; rarely before n, as connumero, but usually dropped: conecto, conitor, conubium; with the change of m into n before all the remaining consonants: concutio, condono, confero, congero, conqueror, consumo, contero, convinco; so, conjicio, etc., but more usually conicio; and with the rejection of m before vowels and before h: coarguo, coëo, coinquino, coopto, cohibeo.—
• • B It designates,
  • • 1 A being or bringing together of several objects: coëo, colloquor, convivor, etc.: colligo, compono, condo, etc.—
    • 2 The completeness, perfecting of any act, and thus gives intensity to the signif. of the simple word, as in commaculo, commendo, concito, etc., comminuo, concerpo, concido, convello, etc.

Cum (ante-class. quom; freq. in MSS. of Cicero; the post-class. form quum is incorrectly given in many MSS. and edd.), conj. [pronom. stem ka- or kva- with acc. case ending].

• I Of time, when, as, while, sometimes = after, since.
• • A In adverbial clauses dependent on non-preterite predicates.
  • • 1 The time designated by cum being indefinite, when, if, whenever, always with indic., except in the instances A. 2.
    • • a Cum with pres. indic., often equivalent to si.
      • • α With principal predicate in pres.: nam omnes id faciunt quom se amari intellegunt, Plaut. Truc. prol. 17: facile, quom valemus, recta consilia aegrotis damus, Ter. And. 309; Plaut. Ep. 1, 2, 44 (147); id. Poen. 4, 2, 20 (842); id. Truc. 1, 1, 46 (67); Ter. Phorm. 241: cum semen maturum habet, tum tempestiva est, Cato R. R. 17; 41: quid? tum cum es iratus, permittis illi iracundiae dominationem animi tui? Cic. Rep. 1, 38, 59: cum permagna praemia sunt, est causa peccandi, id. Off. 3, 20, 79; id. de Or. 3, 23, 87: quidam vivere tunc incipiunt cum desinendum est, Sen. Ep. 23, 11.—
        • β With principal predicate in fut. (rare): ad cujus igitur fidem confugiet cum per ejus fidem laeditur cui se commiserit? Cic. Rosc. Am. 40, 116; id. Leg. 3, 10, 24; id. Fl. 17, 40; Verg. A. 12, 208.—
        • γ With principal predicate in logical perf. (mostly poet.): haud invito ad auris sermo mi accessit tuos, Quom te postputasse omnis res prae parente intellego, Ter. Hec. 483: qui cum levati morbo videntur, in eum de integro inciderunt, Cic. Fam. 12, 30, 2: (dolor) Cum furit ... Profuit incensos aestus avertere ( = prodest), Verg. G. 3, 457: nemo non, cum alteri prodest, sibi profuit, Sen. Ep. 81, 19; Cic. Att. 4, 18, 1; Liv. 8, 8, 11; Verg. A. 9, 435; id. G. 1, 288.—
      • b With logical perf. indic.
      • • α With principal predicate in pres. (very freq.), the perf. translated either by English pres. perf. or by pres.: omnia sunt incerta cum a jure discessum est, when we (once) disregard the law, Cic. Fam. 9, 16, 1: gubernatores cum exultantes loligines viderunt ... tempestatem significari putant, id. Div. 2, 70, 145: cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est ne, etc., Varr. R. R. 2, 2, 17: cum ejus generis copia defecit, ad innocentium supplicia descendunt, Caes. B. G. 6, 16, 5: (hostis) cum intravit ... modum a captivis non accipit, Sen. Ira, 1, 8, 2: quia enim, cum prima cognovi, jungere extrema cupio, Plin. Ep. 7, 10, 1; Cic. Or. 1, 33, 153; id. Div. 2, 26, 56; id. Brut. 24, 93; id. Cat. 4, 6, 12; id. Fam. 6, 3, 3; Auct. Her. 4, 50, 63; Caes. B. G. 4, 33; 5, 21; Liv. 22, 9, 8; 34, 31, 4; Val. Max. 8, 10 prooem.; 9, 6 init.; Sen. Ep. 3, 2; 21, 9; id. Cons. Helv. 13, 2; Curt. 3, 3, 18; Plin. 18, 7, 10, § 60; Quint. 4, 2, 122; 10, 7, 14.—In oblique clauses the perf. indic. may remain, or may be changed into perf. subj., even after preterites, Cic. Off. 1, 28, 26; 2, 20, 69.—
        • β With principal predicate in fut. (poet.), Ov. P. 1, 5, 47.—
        • γ With two logical perff. (rare): cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, Varr. R. R. 2, 2, 6: quae cum se disposuit ... summum bonum tetigit, Sen. Vit. Beat. 8, 5; id. Tranq. 17, 11; id. Ben. 1, 1, 5. —
      • c With fut.
      • • α With principal predicate in fut.: ita fere officia reperientur, cum quaeretur, quid deceat, etc., Cic. Off. 1, 34, 125; Auct. Her. 2, 7, 10; 2, 12, 17.— So with principal predicate in fut. imper: etiam tum cum verisimile erit aliquem commisisse ... latratote, Cic. Rosc. Am. 20, 57, id. Mur. 31, 65; id. Att. 3, 8, 4; Liv. 35, 19, 6.—
        • β With principal predicate in pres.: in talibus ... stabilitas amicitiae confirmari potest, cum homines cupiditatibus imperabunt, Cic. Lael. 22, 82; Val. Max. 4, 8 prooem.—
      • d With fut. perf.
      • • α With principal predicate in pres.: quam (spem), cum in otium venerimus, habere volumus, Cic. Att. 1, 7: nec irascimur illis cum sessorem recusaverint, Sen. Const. 12, 3; id. Cons. Marc. 7, 2.—
        • β With principal predicate in fut. indic.: cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione ... utemur, Auct. Her. 2, 10, 15: cum viderit secari patrem suum filiumve, vir bonus non flebit? Sen. Ira, 1, 12, 1.—In oblique clauses, dependent on preterites, it is changed to the pluperf. subj.: qui tum demum beatum terrarum orbem futurum praedicavit cum aut sapientes regnare, aut reges sapere coepissent, Val. Max. 7, 2, ext. 4.—
        • γ With principal predicate in fut. imper.: cum tempestates pluviae fuerint, videtote quot dies, etc., Cato R. R. 2, 3; 25 init.; 38.—
        • δ With two fut. perff.: cum bene cesserit negotiatio, multum militia retulerit, Sen. Cons. Helv. 10, 6.—
      • e In partic.
      • • α In definitions with pres, indic.: humile genus est (causae) cum contempta res adfertur, Auct. Her. 1, 3, 5: purgatio est cum factum conceditur, culpa removetur, Cic. Inv. 1, 11, 15: maxima est capitis deminutio cum aliquis simul et civitatem et libertatem amittit, Gai Inst. 1, 160; Auct. Her. 1, 46; 2, 4, 6; 4, 12, 17; 4, 53, 66 et saep. —
        • β Etiam cum (less freq. cum etiam), even when (nearly = etiamsi), always with indic. if dependent on other than preterite predicates. (1) With pres.: qui cavet ne decipiatur, vix cavet, quom etiam cavet, Plaut. Capt. 2, 2, 5 (255): in quo scelere, etiam cum multae causae convenisse ... videntur, tamen non temere creditur, Cic. Rosc. Am. 22, 62: qui incolunt maritimas urbis, etiam cum manent corpore, animo tamen excursant, id. Rep. 2, 4, 7; Curt. 6, 3, 10; Plin. Ep. 1, 8, 6.—(2) With fut.: etiam cum potentes nocere intendent, Sen. Const. 4, 1. —(3) With fut. perf.: cum etiam plus contenderimus, etc., Cic. Fam. 1, 8, 7; Sen. Ben. 4, 13, 3.—(4) In oblique clauses with imperf. subj., Cic. Fragm. Tog. Cand. 15.—
        • γ Anteclass. with indic. in addressing indefinite persons in rules, after imper.: sorba in sapā cum vis condere, arida facias, Cato R. R. 7 fin.— Always with indic. if a certain person is addressed; cf. Cic. Rep. 1, 38, 59 (l. A. 1. a. α supra); id. Verr. 2, 1, 18, § 47.—
    • 2 With subj. referring to indefinite time.
    • • a With the 2d pers. sing., used in an indefinite sense (you = one, any one).
      • • α With pres. subj.: acerbum'st pro benefactis quom mali messim metas, Plaut. Ep. 5, 2, 53 (718): quom faciem videas, videtur esse quantivis preti, Ter. And. 856; Plaut. Cas. 3, 2, 32 (562); id. Bacch. 3, 3, 38 (442); id. Merc. 3, 2, 7 (550) and 8 et saep.: difficile est tacere cum doleas, Cic. Sull. 10, 31: etiam interpretatio nominis habet acumen cum ad ridiculum convertas, id. de Or. 2, 63, 257; 2, 64, 259; 2, 67, 269; 2, 75, 305; 3, 38, 156; Sen. Ep. 75, 4 et saep.—
        • β With perf. subj.: difficile est cum praestare omnibus concupieris, servare aequitatem, Cic. Off. 1, 19, 64: quos (versus) cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio, id. Or. 55, 183; id. Lael. 21, 77; id. Inv. 1, 47, 88; Sall. C. 12, 3; 51, 24; 58, 16.—
      • b In the jurists, in a clause exemplifying a general rule: cum ergo ita scriptum sit Heres Titius esto, addicere debemus, Gai Inst. 2, 165; so id. ib. 4, 97; 3, 161; Auct. Her. 4, 31, 42.—
      • c In the phrase audio cum dicat (I. F. 1, b. infra): saepe soleo audire Roscium cum ita dicat se, etc., Cic. de Or. 2, 28, 129.—
      • d When, after cum, an imperfect or pluperfect is used as a logical tense (post-Aug.): non tulit gratis qui cum rogasset accepit, who has asked for the favor, and, etc., Sen. Ben. 2, 1, 4; 2, 3, 1; 2, 13, 2; id. Ep. 86, 8.—
      • e If the principal predicate is a potential subjunctive, an indefinite clause with a present or future after cum is always in the same mood: caveto quom ventus siet aut imber, effodias aut seras, Cato R. R. 28: quis tam dissoluto animo est qui, haec cum videat, tacere ac neglegere possit? Cic. Rosc. Am. 11, 32; id. Planc. 39, 94; id. Clu. 55, 153; id. Inv. 1, 4, 87; 1, 51, 95; Auct. Her. 4, 6, 9; 4, 32, 43.—
    • 3 Of definite time, always with indic. (for exceptions, v. 4. infra), when, if, while (for the distinction between cum and si, cf.: formam mihi totius rei publicae, si jam es Romae, aut cum eris, velim mittas, Cic. Att. 6, 3, 4: quae si prodierit, atque adeo cum prodierit—scio enim proditurum esse—audiet, id. Rosc. Am. 25, 100: si damnatus eris, atque adeo cum damnatus eris—nam dubitatio quae poterit esse? etc., id. Verr. 2, 3, 29, § 70; id. Or. 2, 75, 304; Sen. Ep. 83, 10).
    • • a Cum with pres. indic.
      • • α Principal predicate in pres.: certe, edepol, quom illum contemplo et formam cognosco meam ... nimis simili'st mei, Plaut. Am. 1, 1, 288 (440); so id. Poen. 1, 2, 71 (280); id. Pers. 4, 4, 15 (573); Ter. Hec. 405: Py. Ne fle. Ph. Non queo Quom te video, Plaut. Mil. 4, 8, 14 (1324); id. Am. 1, 1, 260 (412); id. Rud. 3, 4, 38 (743): potestne tibi ulla spes salutis ostendi cum recordaris in deos immortalis quam impius ... fueris? Cic. Verr. 2, 1, 18, § 47: cum hoc vereor, et cupio tibi ... parcere, rursus immuto voluntatem meam ( = while), id. Rosc. Am. 34, 95; Serv. ap. Cic. Fam. 4, 5, 4: equidem cum ... recordor, vix aetatem Alexandri suffecturam fuisse reor ad unum bellum, Liv. 9, 19, 12; Cic. Planc. 12, 29; id. Clu. 10, 29; Liv. 40, 46, 3: quod cum ita est, if this is so, Quint. 24, 58 (cf.: quodsi ita est, Cic. Mur. 2, 5); so, often, nunc cum: qui modo nusquam conparebas, nunc quom conpares, peris, Plaut. Aul. 4, 4, 2 (629); so id. ib. 1, 2, 35 (113) (was 1.3.35); 2, 2, 17 (194); id. As. 1, 2, 18 (144); Ter. Heaut. 448: nos de injusto rege nihil loquimur, nunc cum de ipsā regali re publicā quaerimus, Cic. Rep. 3, 35, 47; Liv. 44, 39, 7.—So with logical perf. for the pres., Quint. 4, 2, 122.—But Cicero always uses nunc cum with a subj. when the clause, while designating present time, generally in opposition to a former time, implies a reason for the principal action, now that: quodsi tum, cum res publica severitatem desiderabat, vici naturam, etc., nunc cum omnes me causae ad misericordiam ... vocent, quanto tandem studio, etc., Cic. Mur. 2, 3, 6; id. Fam. 9, 16, 7; id. Font. 15, 35 (25); id. Imp. Pomp. 10, 27; 17, 50; not found in later writers, except in the Gallic panegyrists, e. g. Eum. Grat. Act. 2 init.—
        • β With principal predicate in the logical perf., if (ante-class.): Curculio hercle verba mihi dedit quom cogito, Plaut. Curc. 4, 4, 27 (583): sed tandem, quom recogito, qui potis est scire, haec scire me? id. Stich. 2, 1, 29 (302); id. Mil. 4, 8, 64 (1374).—
      • b Cum with logical perf. indic.
      • • α Principal predicate in pres.: ergo quom optume fecisti, nunc adest occasio Benefacta cumulare, after doing excellently, Plaut. Capt. 2, 3, 63 (423): quo etiam major vir habendus est (Numa), cum illam sapientiam constituendae civitatis duobus prope saeculis ante cognovit, quam, etc. ( = siquidem, if he has; seeing that he has), Cic. de Or. 2, 37, 154; Verg. A. 9, 249.—
        • β With principal predicate in fut. (poet.): at cumst imposta corona, Clamabis capiti vina subisse meo (est imposta = erit imposta), Prop. 4 (5), 2, 30.—
      • c With fut.
      • • α With principal predicate in fut.: quom videbis tum scies, Plaut. Bacch. 1, 2, 37 (145); id. Am. 3, 3, 15 (970); id. Men. 5, 7, 7 (996); Ter. Phorm. 132; id. Heaut. 33: sed cum certum sciam faciam te paulo ante certiorem, Cic. Fam. 9, 23; 3, 11, 3; 12, 30, 5; 14, 3, 4; id. Q. Fr. 3, 8, 2; Liv. 3, 53, 10.—
        • β With principal predicate in fut. perf.: cum tu haec leges, ego jam annuum munus confecero, Cic. Fam. 2, 12, 1.—
        • γ With principal predicate in imper. fut.: mox quom imitabor Sauream, caveto ne succenseas, Plaut. As. 2, 2, 105 (361); id. Mil. 3, 3, 59 (933).—
        • δ With principal predicate in subj. (potential): cum testes ex Siciliā dabo, quem volet ille eligat, Cic. Verr. 2, 4, 22, § 48; id. Off. 1, 34, 122; 3, 10, 46; id. Att. 4, 9, 1; 4, 10, 2; 4, 17, 1 et saep.—
        • ε In oblique clauses, after preterites, changed into imperf. subj., Caes. B. C. 2, 40; after other tenses it is either changed into pres. subj. or remains unchanged, Cic. Fam. 1, 56, 2; 1, 7, 4; Sall. C. 58, 8.—
      • d With fut. perf.
      • • α With principal predicate in fut.: mox dabo quom ab re divinā rediero, Plaut. Poen. 1, 2, 193 (402); id. Am. 1, 1, 43 (195); 1, 2, 4 (466); Ter. Phorm. 186: cum haec docuero, tum illud ostendam, etc., Cic. Clu. 4, 9; id. Verr. 2, 1, 1, § 3; id. de Or. 2, 33, 143; 2, 59, 239; id. Att. 3, 23, 5 et saep.—In oblique clauses, after preterites, the fut. perf. is changed into pluperf. subj., Cic. Rosc. Am. 10, 28; 28, 78; Liv. 1, 56, 11; 5, 30, 1; after other tenses, and often in oblique oration, it remains unchanged, or is changed into perf. subj., Cic. Verr. 2, 5, 71, § 183; id. Fam. 2, 5, 2 dub.; Liv. 21, 13, 8; 3, 56, 10.—
        • β With principal predicate in imper. (almost always fut. imper.): quod quom dixero, si placuerit, Facitote, Ter. Eun. 1067: cum ego Granium testem produxero, refellito, si poteris, Cic. Verr. 2, 5, 59, § 154; id. Marcell. 9, 27; id. Fam. 16, 4, 3; Tac. A. 1, 22.—With pres. imper., Liv. 24, 38, 7.—
        • γ With principal predicate in subj. (potential): quae cum omnia collegeris, tum ipse velim judices satisne videatur, Cic. Fam. 5, 2, 4; id. Or. 13, 41 dub.—In oblique clauses, after non-preterites, the fut. perf. remains unchanged: oro, ne me hodie, cum isti respondero, putetis, etc., Cic. Phil. 2, 5, 10; id. Clu. 2, 6.—
    • 4 With subj. in definite time.
    • • a Sometimes in oblique construction (3. c. ε; 3. d. α).—
      • b Sometimes by attraction: curata fac sint quom a foro redeam domum, Plaut. Aul. 2, 3, 6 (273); 2, 3, 11 (278); id. Stich. 1, 2, 8 (65); id. Curc. 2, 2, 3 (253): non admirere cum ego ipse me id ex te primum audisse confitear? Cic. Planc. 24, 58. —
      • c In the semi-causal connection nunc cum, v. 3, a. a fin. supra.
  • B In adverbial anterior clauses dependent on preterite predicates, the time of the cum clause preceding that of the principal sentence (always with subj., except in the instances mentioned 2.; 3. α; and 5.), when, after.
  • • 1 With pluperf. subj. (so generally): quom socios nostros mandisset impius Cyclops, Liv. And. Fragm. ap. Prisc. 8, p. 817 (Lübbert conjectures, without sufficient reason, mandit sex): quom saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, Cato, Orig. ap. Gell. 3, 7, 19: portisculus signum cum dare coepisset, Enn. Ann. v. 234 Vahl.: quom testamento patris partisset bona, Afran. Com. Rel. v. 50 Rib.: quem quom ibi vidissent Hortensius Postumiusque, Lucil. ap. Non. p. 4, 32; Enn. Ann. v. 241 Vahl.; Turp. Com. Rel. v. 48 Rib.; Lucil. ap. Non. p. 394, 27 (the MSS. reading: quom venisset, Plaut. As. 2, 3, 15 (395), is corrupt): audivi summos homines cum quaestor ex Macedoniā venissem Athenas, Cic. de Or. 1, 11, 45: haec cum Crassus dixisset, silentium est consecutum, id. ib. 1, 35, 160: cum Thebani Lacedaemonios bello superavissent ... aeneum statuerunt tropaeum, id. Inv. 2, 23, 69: Dionysius cum fanum Proserpinae Locris expilavisset, navigabat Syracusas, id. N. D. 3, 34, 83: eo cum venisset, animadvertit ad alteram ripam magnas esse copias hostium, Caes. B. G. 5, 18: Tarquinius et Tullia minor ... cum domos vacuas novo matrimonio fecissent, junguntur nuptiis, Liv. 1, 46, 9 et saep. —
    • 2 With pluperf. indic.
    • • a Ante-class. in place of the class. subj.: idem me pridem quom ei advorsum veneram, Facere atriensem voluerat, Plaut. Cas. 2, 8, 28 (464): Quid ais? Quom intellexeras, id consilium capere, quor non dixti extemplo, Ter. And. 518.—
      • b If the pluperfect is a virtual imperfect, designating the time at which the main action took place, the principal predicate being likewise in the pluperfect, when the clause would require an indicative if placed in the imperfect (3. a. α): exspectationem nobis non parvam adtuleras cum scripseras Varronem tibi confirmasse, etc. ( = exspectabam cum legebam; cf. C. 3, a. α, 2.), Cic. Att. 3, 18, 1; cf. Cael. ap. Cic. Fam. 8, 9, 2, where the cum clause is relative; v. E.: Romae haud minus terroris ... erat quam fuerat biennio ante cum castra Punica objecta Romanis moenibus fuerant (C. 3. a. α, 1.), Liv. 27, 44, 1; so id. 5, 28, 1; 26, 40, 17; 44, 10, 1.—
      • c If the clause indicates that the time of the main action is a period, subsequent to that of the action designated by the pluperfect: nam tum cum in Asiā res magnas permulti amiserant, scimus Romae, solutione impeditā, fidem concidisse, Cic. Imp. Pomp. 7, 19: cum ea consecutus nondum eram ... tamen ista vestra nomina numquam sum admiratus, id. Fam. 3, 7, 5; id. Verr. 2, 5, 69, § 178; id. Inv. 2, 42, 124; Caes. B. G. 7, 35; Liv. 24, 7, 1 sq.; Nep. Dat. 6, 5; Curt. 9, 10, 12; Verg. A. 5, 42.—
    • 3 If both predicates denote repeated action, the anterior clause with cum has the pluperf. indic. or subj.
    • • a With pluperf. indic.
      • • α With principal predicate in imperf. indic. (so almost always in Cicero and Caesar; not in the poets, nor in Vell., Val. Max., Tac., Suet., or Plin.), whenever: cum ad aliquod oppidum venerat, eadem lectica usque ad cubiculum deferebatur, Cic. Verr. 2, 5, 11, § 27; 2, 1, 46, § 120; 2, 3, 67, § 156; 2, 4, 61, § 137; 2, 5, 10, § 27; id. Fl. 7, 16; 10, 21; id. Agr. 2, 26, 68; id. Or. 32, 113; id. Brut. 24, 93: (Cassi vellaunus) cum equitatus noster se in agros ejecerat, essedarios ex silvis emittebat, Caes. B. G. 5, 19; 3, 14; 3, 15; 4, 7; 5, 35; 7, 22; id. B. C. 1, 58; Sall. J. 92, 8; 44, 4: cum comminus venerant, gladiis a velitibus trucidabantur, Liv. 38, 21, 12; Nep. Epam. 3, 6; Sen. Ep. 11, 4; Curt. 3, 10, 8; 3, 10, 11; Quint. 7, 1, 4; Gell. 15, 22, 5; 17, 18, 3; Gai Inst. 4, 15; Pacat. 9.—
        • β With principal predicate in perf. indic.: Pacuvius qui Syriam usu suam fecit, cum vino ... sibi parentaverat, Sen. Ep. 12, 8; 108, 14.—
      • b With pluperf. subj., an imperf. indic. in principal sentence: cum fossam latam cubiculari lecto circumdedisset, ejusque transitum ... conjunxisset, eum ipse detorquebat, Cic. Tusc. 5, 20, 59; id. Verr. 2, 3, 41, § 94: cum cohortes ex acie procucurrissent, Numidae ... effugiebant, etc., Caes. B. C. 2, 41: cum in jus duci debitorem vidissent, undique convolabant, Liv. 2, 27, 8; 25, 3, 11; 5, 48, 2.—
    • 4 In anterior clauses with imperf. subj.
    • • • α When the principal clause expresses an immediate consequence ( = pluperf. subj.): Demaratus cum audiret dominationem Cypseli confirmari, defugit patriam ( = cum audivisset), Cic. Rep. 2, 19, 34; Caes. B. G. 5, 17 et saep.—
        • β Where both verbs relate to one transaction, especially in remarks and replies: (Epaminondas) cum gravi vulnere exanimari se videret, quaesivit salvusne esset clipeus, etc., Cic. Fin. 2, 30, 97: cum ex eo quaereretur quid esset dolus magnus, respondebat, etc., id. Off. 3. 14, 60; id. Or. 2, 69, 278; id. Rosc. Am. 25, 70; Liv. 3, 71, 4 et saep.—
        • γ When the principal action takes place during the action of the dependent clause: qui cum unum jam et alterum diem desideraretur, neque in eis locis inveniretur ... liberti Asuvii in eum invadunt, etc., Cic. Clu. 13, 38.—
    • 5 For the perf. indic. instead of pluperf. subj. v. C. 1. d. infra.
  • C In adverbial clauses of coincident time dependent on preterites ( = eo tempore quo), the clause with cum designating the time at which or during which the main action took place, when, as, while.[The theory of the use of tenses and moods in these clauses is not fully settled. The older grammarians require the indicative if cum denotes pure time, but the subjunctive if denoting cause or relations similar to cause. Zumpt and others acknowledge that the rule is frequently not observed, attributing this to the predilection of the Latin language for the subjunctive. Recently Hoffmann (Zeitpartikeln der Lateinischen Sprache, 1st ed. 1860; 2d ed. 1873) and Lübbert (Syntax von Quom, 1870) have advanced the theory that cum requires the indicative if denoting absolute time, but the subjunctive if denoting relative time. They define absolute time as time co-ordinate or parallel with, or logically independent of, the time of the principal action, which performs the function of a chronological date for the principal action, and they consider it as a criterion that the clause might have constituted an independent sentence; while relative time is logically subordinate to the principal action. Hoffmann condenses his theory in the following words: cum with indicative names and describes the time at which the action of the principal sentence took place; cum with the subjunctive, on the contrary, designates the point of time at which, or the space of time during which, the action expressed in the principal sentence commenced or ended. The chief objections to this theory are: (1) Its vagueness.—(2) The facts that in many instances cum with the subjunctive clearly dates the main action (C. 3. a. β, 2, and 4.; C. 3. a. 5.; C. 3. b. β, 3. and 5.; C. 3. b. γ infra); that many of the subjunctive clauses with cum may be transformed into independent sentences (C. 3. b. β, 2. and 3. infra); that many indicative clauses with cum are logically subordinate to the main action (C. 3. a. α, 2. infra), and that when both moods are used in two co-ordinated clauses with cum belonging to the same main sentence, Hoffmann must account for the difference of the moods by explanations not drawn from his theory (Cic. Agr. 2, 64, 64; id. Clu. 30, 83; id. Div. 1, 43, 97; id. Fin. 2, 19, 61; id. de Or. 67, 272; Caes. B. C. 2, 17; Liv. 6, 40, 17; 30, 44, 10).—(3) The impossibility of clearly drawing the line between logical co-ordination and subordination; and the fact that, wherever it is drawn, there will be many passages not accounted for (cf. 1. init. and many passages under C. 3. a. α, 3.; C. 3. a. δ; C. 3. b. γ, etc.).—(4) That the supposed use of cum with the imperfect indicative is inconsistent with the received doctrine that the imperfect always designates a time relative to another time—a difficulty not satisfactorily met by Hoffman's assumption of an aoristic imperfect.]GENERAL RULE.—The predicate after cum is in the perfect indicative (or historical present) if the action is conceived as a point of time coincident with the time of the main action. It is either in the imperfect indicative or in the imperfect subjunctive if the action is conceived as occupying a period of time within which the main action took place (e. g.: quid enim meus frater ab arte adjuvari potuit, cum ... furem se videre respondit? Quid in omni oratione Crassus ... cum pro Cn. Plancio diceret? Cic. de Or. 2, 54, 220; where dicebat might stand for diceret, but not responderet for respondit: cum ad tribum Polliam ventum est, et praeco cunctaretur, etc., Liv. 29, 37, 8; cf.: cum tecum Ephesi collocutus sum, Cic. Fam. 13, 55, 1; and: cum te Puteolis prosequerer, id. ib. 3, 10, 8: cum primum lex coepta ferri est, Liv. 3, 14, 4; and: cum ferretur lex, id. 5, 30, 4; also, Cic. Fam. 4, 3, 1, and Liv. 3, 58, 7).
  • • 1 Both predicates in the perf. indic. (or histor. pres.), both clauses denoting points of time (the principal predicate may be in any verbal form implying a perfect).
    • • a The clause expressing a momentary action: posticulum hoc recepit quom aedis vendidit, Plaut. Trin. 1, 2, 157 (195): scilicet qui dudum tecum venit cum pallam mihi Detulisti, id. Men. 2, 3, 46 (396); prol. 62; id. Poen. 4, 2, 82 (904); id. Ep. 2, 2, 33 (213); Ter. Hec. 572; id. Heaut. 262 et saep.: non tum cum emisti fundum Tusculanum, in leporario apri fuerunt, Varr. R. R. 3, 3, 8: in judiciis quanta vis esset didicit cum est absolutus, Cic. Tog. Cand. Fragm. 4: per tuas statuas vero cum dixit, vehementer risimus, id. de Or. 2, 59, 242: cum occiditur Sex. Roscius, (servi) ibidem fuerunt, id. Rosc. Am. 41, 120; id. Verr. 2, 2, 29, § 70; 1, 4, 11; 2, 2, 66, § 160; 2, 3, 47, § 112; id. Caecin. 29, 85; id. Sest. 55, 157; id. Phil. 2, 9, 21; id. Rep. 6, 22, 24; id. Fam. 9, 15, 2; id. Att. 2, 1, 5 et saep.: tunc flesse decuit cum adempta sunt nobis arma, Liv. 3, 55, 10; 10, 6, 8; 28, 42, 14; 42, 46, 1; Vitr. 2, 8, 12; 2, 1, 7; 2, 9, 15; 6, 7, 4: semel dumtaxat vultum mutavit, tunc cum ... anulum in profundum dejecit, Val. Max. 6, 9, 6; 8, 8, ext. 1; 9, 1, ext. 1; 9, 8, 1: rerum natura ... cum visum est deinde, (filium tuum) repetiit, Sen. Cons. Polyb. 10, 4; 11, 2; id. Q. N. 1, 11, 3; 6, 25, 4: accepimus et serpentem latrasse cum pulsus est regno Tarquinius, Plin. 8, 41, 63, § 153; 2, 24, 22, § 90; 2, 52, 53, § 139; Suet. Claud. 21; Hor. S. 2, 3, 61; Ov. Tr. 5, 11, 8; Tib. 3, 5, 18; Mart. 5, 49, 9.—So, cum primum, when first, the first time that, as soon as: jube vinum dari: jam dudum factum'st quom primum bibi, Plaut. As. 5, 2, 40 (890); id. Cas. prol. 17; Ter. Hec. 39; id. ib. 1; id. Eun. 510: Pompeius cum primum contionem habuit ... ostendit, etc., Cic. Verr. 1, 15, 45; id. Fam. 2, 9, 1; Liv. 3, 55, 10; 25, 6, 2; 25, 29, 4; 31, 3, 1; 40, 8, 1; 42, 34, 3; Curt. 6, 11, 23; but with imperf. subj. when referring to a per. of time: ipse cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit, Caes. B. G. 2, 2.—In the poets and later writers, the imperf. subj. often occurs where classic prose has the perf. indic.: effice ut idem status sit cum exigis qui fuit cum promitterem, Sen. Ben. 4, 39, 4: tum lacrimare debueras cum equo calcaria subderes, Curt. 7, 2, 6; Suet. Claud. 6; Ov. P. 4, 12, 28.—
      • b If the clause denotes a state, condition, or action of longer duration, it takes the perf. indic. if asserted as a complete fact without regard to what happened during its progress (virtual point of time): in quem Juppiter se convertit cum exportavit per mare ... Europen, Varr. R. R. 2, 5, 5: ne cum in Siciliā quidem (bellum) fuit ... pars ejus belli in Italiam ulla pervasit, Cic. Verr. 2, 5, 2, § 6: nempe eo (lituo) Romulus regiones direxit tum cum urbem condidit, id. Div. 1, 17, 30; id. Verr. 2, 3, 54, § 125; id. Lig. 7, 20; id. Rep. 3, 32, 44: non tibi, cum in conspectu Roma fuit, succurrit? etc., Liv. 2, 40, 7; 34, 3, 7; Nep. Iphicr. 2, 4; id. Pelop. 4, 3.—
      • c With perf. indic., by the time when, before, referring to facts which actually occurred before the action of the principal sentence: ab Anaximandro moniti Lacedaemonii sunt ut urbem ... linquerent, quod terrae motus instaret, tum cum ... urbs tota corruit, Cic. Div. 1, 50, 112; Liv. 22, 36, 4; 34, 31, 15; Prop. 2, 32 (3, 30), 53.—
      • d With perf. indic. when actions in immediate sequence are represented as coincident: ad quem cum accessimus, Appio, subridens, Recipis nos, inquit, etc., Varr. R. R. 3, 2, 2: me primus dolor percussit, Cotta cum est expulsus, Cic. Brut. 89, 303: itaque ne tum quidem cum classem perdidisti, Mamertinis navem imperare ausus es, id. Verr. 2, 5, 23, § 59: haec cum facta sunt in concilio, magna spe et laetitia omnium discessum est, Caes. B. C. 3, 87: cum Thessalos in armis esse nuntiatum est, Ap. Claudium ... senatus misit, Liv. 42, 5, 8: Gracchus cum ex Sardiniā rediit, orationem ad populum habuit, Gell. 15, 12, 1; Cic. Imp. Pomp. 1, 2; id. Deiot. 6, 17; id. Top. 16, 61; id. Div. 1, 43, 98; id. Fam. 5, 21, 2; Liv. 4, 44, 10; 4, 60, 8; 9, 25, 2; 22, 14, 12; Nep. Dat. 11, 1; Suet. Caes. 31; Gell. 1, 23, 5; Prop. 3, 20, 37 (4, 21, 7).—Hence a perf. indic. in co-ordination with pluperf. subj.: cum sol nocte visus esset ... et cum caelum discessisse visum est (decemviri ad libros ire jussi sunt), Cic. Div. 1, 43, 97.—
    • 2 With a perf. indic. (or histor. pres.), the principal predicate in imperf.
    • • a The action falling within the time of the principal predicate: set Stalagmus quojus erat tunc nationis, quom hinc abit? Plaut. Capt. 4, 2, 107 (887); id. Rud. 3, 6, 9 (847); Ter. Eun. 342: haec Crassi oratio cum edita est, quattuor et triginta tum habebat annos, etc., Cic. Brut. 43, 161: eo cum venio, praetor quiescebat, id. Verr. 2, 4, 14, § 32; 2, 5, 69, § 178; id. Fl. 13, 20; id. Pis. 1, 2; id. Lig. 1, 3; id. Phil. 2, 21, 52; 3, 4, 11; id. Fam. 13, 35, 2; id. Att. 6, 1, 13: cum Caesari in Galliam venit, alterius factionis principes erant Aedui, alterius Sequani, Caes. B. G. 6, 12; Sall. J. 71, 1: cum haec accepta clades est, jam C. Horatius et T. Menenius consules erant, Liv. 2, 51, 1; 21, 39, 4; 23, 49, 5; 28, 27, 14; 34, 16, 6; 45, 39, 1: merito me non adgnoscis, nam cum hoc factum est, integer eram, Sen. Ben. 5, 24, 3.—Post-class. writers generally use imperf. subj.: beneficium ei videberis dedisse cui tunc inimicissimus eras cum dares? Sen. Ben. 5, 19, 7: bona quoque, quae tunc habuit cum damnaretur, publicabuntur, Dig. 28, 18, § 1: pauper Fabricius (erat) Pyrrhi cum sperneret aurum, Claud. IV. Cons. Hon. 413.—
      • b The action strictly anterior to the principal sentence, rare (1. d.): nam quod conabar cum interventum'st dicere, nunc expedibo, Pac. ap. Non. p. 505, 3 (Trag. Rel. v. 65 Rib.): cum est ad nos adlatum de temeritate eorum, etc., cetera mihi facillima videbantur ... multaque mihi veniebant in mentem, etc., Cic. Fam. 3, 10, 1; Sall. C. 51, 32; Verg. A. 6, 515; id. E. 3, 14.—
    • 3 The predicate after cum conceived as a period or space of time (including repeated action) is either in the imperf. indic. or imperf. subj. [In ante-classical writers and Cicero the imperf. indic. very frequent, and largely prevailing over the subj., except that when the principal predicate denotes a point of time (with perf.), Cicero commonly uses the subj.; the imperf. indic. occurs in Cicero 241 times; in Caesar once with the force of a relative clause (B. G. 1, 40, 5), and 3 times of repeated action; in Nep. once of repeated action (Att. 9, 6); in Sall. twice (J. 31, 20; id. H. 1, 48, 6 Dietsch); in Liv. 22 times; in Verg. 4 times; in Ovid twice; in Tib. twice; in Prop. 3 times; in Val. Max. twice; then it disappears (except once each in Tac. and Mart.), but reappears in Gaius (3 times), Gellius (twice), and the Gallic panegyrists (several times)].
    • • a Both predicates denoting spaces of time, the principal predicate always in the imperf. indic. unless the mood is changed by other influences.
      • • α Cum with the imperf. indic. (1) In express or implied opposition to other periods of time, esp. with tum or tunc: eademne erat haec disciplina tibi quom tu adulescens eras? Plaut. Bacch. 3, 3, 17 (421): alium esse censes nunc me atque olim quom dabam? Ter. And. 545; Plaut. Capt. 2, 1, 50 (244); id. Most. 1, 3, 64 (220); id. Mil. 2, 2, 26 (181); Ter. And. 96; Enn. ap. Cic. Brut. 19, 76 (Ann. v. 222 Vahl.): qui cum plures erant, paucis nobis exaequari non poterant, hi postquam pauciores sunt, etc., Auct. Her. 4, 18, 25: qui (Pompeius) cum omnes Caesarem metuebamus ipse eum diligebat, postquam ille metuere coepit, etc., Cic. Att. 8, 1, 4: res per eosdem creditores per quos cum tu aderas agebatur, id. Fam. 1, 1, 1 (cf.: Senatus consultum factum est de ambitu in Afranii sententiam quam ego dixeram cum tu adesses, id. Q. Fr. 2, 9, 3): Trebellium valde jam diligit: oderat tum cum ille tabulis novis adversabatur, id. Phil. 6, 4, 11: non tam id sentiebam cum fruebar, quam tunc cum carebam, id. Red. Quir. 1, 3: etenim tunc esset hoc animadvertendum cum classis Syracusis proficiebatur, id. Verr. 2, 5, 43, § 111 (so 111 times in Cicero, including the instances where the principal predicate is in the perf.): cum captivis redemptio negabatur, nos vulgo homines laudabant, nunc deteriore condicione sumus, etc., Liv. 25, 6, 14; 10, 7, 2; 33, 34, 3; 34, 4, 10; 44, 36, 8; 45, 38, 1; Ov. P. 2, 6, 9; id. M. 13, 473; Val. Max. 6, 3, 1; 4, 1, 10; Mart. 12, 70, 10; Gai Inst. 1, 184; Eum. Grat. Act. 6; cf.: cur eum, cum in consilium iretur, Cluentius et Canutius abesse patiebantur? Cur cum in consilium mittebant, Stajenum judicem qui pecuniam dederant, non requirebant? Cic. Clu. 30, 83 (cum iretur, of the time when the judges retired; cum mittebant, of the previous time, when the parties were asked about the closing of the case; opp. cum iretur).—Poets, even in the class. per., sometimes use the subj. in dependence upon the indic.: hic subito quantus cum viveret esse solebat, Exit humo, Ov. M. 13, 441. —(2) The principal predicate denoting a mental act or reflection occasioned by, or accompanying the action of the clause with cum (mostly ante-class. and in Cicero): desipiebam mentis cum illa scripta mittebam tibi, Plaut. Ep. 1, 2, 35 (138); id. Aul. 2, 2, 1 (178); id. Ps. 1, 5, 86 (500): sed tu cum et tuos amicos in provinciam quasi in praedam invitabas, et cum eis praedabare, et ... non statuebas tibi rationem esse reddendam? Cic. Verr. 2, 2, 11, § 29: illas res tantas cum gerebam, non mihi mors, non exsilium ob oculos versabatur? id. Sest. 21, 47; id. Cat. 3, 1, 3; 3, 7, 16; id. Verr. 2, 2, 10, § 26; 2, 2, 13, § 33; 2, 2, 35, § 86; 2, 3, 86, § 198; 2, 5, 21, § 54; id. Fl. 1, 1; id. Deiot. 1, 3; 8, 23; id. Pis. 24, 56 and 57; id. Ac. 2 (Luc.), 28, 89; id. Or. 13, 41; id. Tusc. 2, 15, 43; id. Fam. 7, 9, 5 (22 times); Sall. H. 1, 48, 6 Dietsch (cf.: num P. Decius cum se devoveret, et equo admisso in mediam aciem Latinorum inruebat, aliquid ... cogitabat? Cic. Fin. 2, 19, 61; cum se devoveret explains the circumstances of inruebat; hence acc. to 3. a. β, 2. in subj.; cf. Madv. ad loc., who reads devoverat).—(3) If the predicate after cum has a meaning peculiar to the imperf. indic., which by the use of the subj. would be effaced: quod erat os tuum, cum videbas eos homines, quorum ex bonis istum anulus aureus donabas? (descriptive imperf.) Cic. Verr. 2, 3, 80, § 187; so, fulgentis gladios hostium videbant Decii, cum in aciem eorum inruebant, id. Tusc. 2, 24, 59: cum de plebe consulem non accipiebat ( = accipere nolebat, conative imperf.), id. Brut. 14, 55: cum vim quae esset in sensibus explicabamus, etc., id. Ac. 2 (Luc.), 12, 37 (the verbum dicendi refers to a certain stage in the discourse, for which Cicero uses the imperf. indic. in independent sentences, e. g. N. D. 3, 29, 71; 3, 6, 15; de Or. 1, 53, 230; 2, 19, 83; 2, 84, 341); so, equidem ... risum vix tenebam, cum Attico Lysiae Catonem nostrum comparabas, id. Brut. 8, 293: cum censebam, id. de Or. 1, 62, 264: cum dicebam, id. Fam. 6, 1, 5: cum ponebas, id. Fin. 2, 19, 63; so esp. in Cicero's letters the phrase cum haec scribebam = while I am writing this, to preserve the meaning of an epistolary tense, referring to a state, condition, or action in progress at the time of writing the letter: res, cum haec scribebam, erat in extremum adducta discrimen, id. Fam. 12, 6, 2; 3, 12, 2; 5, 12, 2; 6, 4, 1; id. Att. 5, 20, 5 et saep.; cum haec scriberem, scripsissem, scripsi, are not epistolary tenses, but refer to events happening after the letter or part of it was finished, = when I wrote, had written, id. ib. 2, 15, 3; 10, 4, 7; 4, 10, 2; id. Q. Fr. 3, 1, 6, § 19; Cael. ap. Cic. Fam. 8, 6, 5; 8, 13, 2; sometimes cum dabam = cum scribebam, Cic. Fam. 12, 16, 3 (but cf.: cum scriberem, as epistolary tense, in oblique discourse, id. Att. 15, 13, 7).—(4) The coincidence in time of two actions is made emphatic, = eo ipso tempore quo: tum cum insula Delos ... nihil timebat, non modo provinciis sed etiam Appiā viā jam carebamus, Cic. Imp. Pomp. 18, 55; id. Phil. 1, 15, 36; 13, 8, 17; id. Sull. 10, 31; id. Tusc. 2, 8, 20; id. Off. 3, 27, 100; id. Dom. 45, 118.—
        • β The predicate after cum is in the imperf. subj. (1) To impart to the clause a causal, adversative or concessive meaning besides the temporal relation: antea cum equester ordo judicaret, improbi magistratus in provinciis inserviebant publicanis (a logical consequence), Cic. Verr. 2, 3, 41, § 94: sed cum jam honores (Hortensii) et illa senior auctoritas gravius quiddam requireret, remanebat idem (dicendi genus) nec decebat idem, id. Brut. 95, 327; id. Phil. 1, 1, 1; id. Rosc. Am. 15, 42; 16, 45; id. Pis. 10, 2; Liv. 25, 13, 1; 26, 5, 1.—(2) To indicate circumstances under which the main action took place, and by which it is explained: Flaminius, cum tripudio auspicaretur, pullarius diem differebat, etc., Cic. Div. 1, 35, 77: equidem cum peterem magistratum, solebam in prensando dimittere a me Scaevolam, id. de Or. 1, 24, 112; id. Inv. 2, 17, 52; Liv. 41, 1, 2 (cf. 3. b. β, 3.).—(3) To describe the locality of the main action: quom essem in provinciā legatus, quam plures ad praetores et consules vinum honorarium dabant, Cato ap. Isid. Orig. 20, 3, 8: Zenonem cum Athenis essem audiebam frequenter, Cic. N. D. 1, 21, 59; 1, 28, 79; id. Tusc. 2, 14, 34; id. Fam. 3, 8, 5; id. Att. 2, 11, 1; 12, 5, 4; 16, 14, 1; id. Verr. 2, 4, 12, § 29; Liv. 5, 54, 3 (cf. 3. b. β, 4.).—(4) To designate the time of the main action as a condition: cum ageremus vitae supremum diem, scribebamus hoc, Cic. Fin. 4, 27, 54: cum jam in exitu annus esset, Q. Marcius ... magistratu abiturus erat, Liv. 39, 23, 1 (cf. 3. b. β, 5.).—
        • γ If both the clause with cum and the principal predicate denote repeated action, the predicate with cum in class. prose is in the imperf. indic. or subj. according to the rules under α and β; the principal predicate being always in the imperf. indic.; but in ante-class. writers cum has always the imperf. indic. (1) Imperf. indic.: tum mi aedes quoque arridebant, quom ad te veniebam, tuae, Plaut. As. 1, 3, 55 (207); id. Am. 1, 1, 45 (197); id. Rud. 4, 7, 25 (1251) sqq.; Ter. Eun. 310; Cinc. de Re Mil. ap. Gell. 16, 4, 5; Asell. ap. Gell. 2, 13, 4; Cic. Att. 2, 7, 4; Cic. Verr. 2, 2, 13, § 34; Caes. B. C. 1, 79, 2; Gai Inst. 2, 101; Pacat. Pan. 9 fin.: cum a nostro Catone laudabar vel reprehendi me a ceteris facile patiebar, Cic. Or. 13, 41; so Nep. Att. 9, 6.—To distinguish from adversative relations, as Cic. Rosc. Com. 3, 9; id. Att. 12, 39, 2; id. de Or. 1, 14, 62; Caes. B. C. 3, 44, 6; Gai Inst. 2, 254.—If only the clause with cum, but not the principal predicate, denotes repeated action, the latter is in the perf., the former in imperf. indic., Caes. B. C. 2, 17; Cic. Arch. 5, 10.—(2) Imperf. subj., mostly denoting circumstances to explain the main action: cum dilectus antiquitus fieret ... tribunus militaris adigebat, etc., Cinc. de Re Mil. ap. Gell. 16, 4, 2: Hortensius cum partiretur tecum causas, prorogandi locum semper tibi relinquebat, Cic. Brut. 51, 190; id. Div. 1, 45, 102; id. de Or. 1, 54, 232; id. Brut. 62, 222; Liv. 3, 66, 2; 5, 25, 12: ex hoc effectos panes, cum in colloquiis Pompeiani famem nostris objectarent, vulgo in eos jaciebant (causal), Caes. B. C. 3, 48; Cic. Fin. 2, 19, 62; so, according to class. usage, Sen. Ep. 86, 11; Curt. 5, 2, 7; 6, 5, 18; 7, 3, 13; Suet. Caes. 65; contrary to class. usage, Val. Max. 3, 6, 6; Sen. Ep. 30, 7; 77, 8; Tac. H. 2, 91; Spart. Had. 18. —
        • δ In other instances (which are rare), both moods occur, either without any discrimination, or for special reasons. (1) Ante-class.: nam quom modo exibat foras, ad portum se aibat ire, Plaut. Rud. 2, 2, 2 (307). —(2) Class.: ut, cum L. Opimii causam defendebat, C. Carbo nihil de Gracchi nece negabat, sed id jure factum esse dicebat, Cic. de Or. 2, 25, 106 (cf.: nuper cum ego C. Sergii Oratae ... causam defenderem, nonne omnis nostra in jure versata defensio est? id. ib. 1, 39, 178; in each of these sentences the clause with cum sustains exactly the same relation to the principal predicate; but the former has the imperf. in the principal sentence, and in this connection Cic. prefers the indic. after cum): similiter arbitror ... illum (oratorem) de toto illo genere non plus quaesiturum esse, quid dicat, quam Polycletum illum, cum Herculem fingebat, quem ad modum pellem aut hydram fingeret (fingebat, for euphony, in view of the foll. fingeret), id. de Or. 2, 16, 70; cf.: nec vero ille artifex cum faceret Jovis formam ... contemplabatur aliquem, e quo similitudinem duceret, id. Or. 2, 9.—Without assignable reason: casu, cum legerem tuas litteras, Hirtius erat apud me, Cic. Att. 15, 1, 2; cf.: Hasdrubal tum forte cum haec gerebantur, apud Syphacem erat, Liv. 29, 31, 1: cum haec Romae agebantur, Chalcide Antiochus ipse sollicitabat civitatium animos, etc., id. 36, 5, 1; cf.: cum haec in Hispaniā gererentur, comitiorum jam appetebat dies, id. 35, 8, 1 (Weissenb. gerebantur): cum haec agebantur, Chalcide erat Antiochus, id. 36, 15, 1; cf.: cum haec agerentur jam consul viā Labicanā ad fanum Quietis erat, id. 4, 41, 8; 35, 2, 1.—(3) post-Aug. writers almost always use imperf. subj., disregarding the class. usage: ipsa fruebatur arte cum pingeret (cf. α, 2.), Sen. Ep. 9, 7; id. Cons. Marc. 23, 3; Plin. Pan. 34: tunc erat mendacio locus cum ignota essent externa ... nunc vero, etc. (opposition of times), Sen. Q. N. 4, 2, 24; so id. Ep. 97, 9; Mart. 2, 61, 1; cf. Don. ad Ter. And. 545 (3. a. α, 1. supra): cum haec proderem habebant et Caesares juvenes sturnum, etc., Plin. 10, 41, 59, § 120.—
      • b If the principal predicate denotes a point of time, and the predicate with cum a period of time, the former is in the perf. indic. unless changed by construction; the latter
      • • α In the imperf. indic., according to the rules a. α, except 2. (1) When the time of the cum clause is opposed to other periods of time: res quom animam agebat tum esse offusam oportuit, Plaut. Trin. 4, 3, 85 (1092); id. Truc. 4, 2, 20 (730); id. Ep. 3, 3, 50 (431) (3, 4, 21); id. Most. 5, 1, 68 (1108): quod cum res agebatur nemo in me dixit, id tot annis post tu es inventus qui diceres? Cic. Phil. 2, 9, 22; id. Rep. 2, 23, 43; id. Div. 1, 41, 92; 1, 45, 101; id. Ac. 2 (Luc.), 28, 90; id. Quint. 19, 60; 17, 54; 19, 61; id. Verr. 2, 3, 90, § 210 et saep.; Liv. 22, 60, 25; Verg. A. 4, 597; Tib. 1, 10, 8; 1, 10, 19; Prop. 2, 1, 31; 5 (4), 10, 24.—The subj. may be used if the principal action is represented as a consequence or result: o, Astaphium, haut isto modo solita's me ante appellare, Sed blande, quom illuc quod aput vos nunc est, aput me haberem, Plaut. Truc. 1, 2, 60 (154) (Lübbert conjectures habebam); Cic. Off. 2, 1, 2 and 3; id. Fin. 4, 27, 54; id. Rosc. Am. 4, 11; id. Verr. 2, 3, 57, § 130; id. Mur. 3, 8; Liv. 5, 53, 9; 10, 6, 9; 43, 21, 1; 44, 39, 7.— Hence the mood may change in co-ordinate clauses: tum, cum haberet haec res publica Luscinos, Calatinos, etc., homines ... patientiā paupertatis ornatos, et tum, cum erant Catones, Phili, etc., tamen hujusce modi res commissa nemini est (haberet, concessive), Cic. Agr. 2, 24, 64.—(2) To make emphatic the coincidence of time, = eo ipso tempore (a. α, 4.): cum is triumphus de Liguribus agebatur, Ligures ... coloniam ipsam ceperunt, Liv. 41, 14, 1; Cic. Sest. 26, 56; id. Phil. 2, 36, 90; id. Div. 2, 1, 3; id. Verr. 2, 5, 37, § 97; id. Att. 1, 4, 1.—(3) To preserve the peculiar force of the imperf. indic. (a. α, 3.): cum iste jam decedebat, ejus modi litteras ad eos misit, etc. (conative imperf.), Cic. Verr. 2, 2, 70, § 172: cum Africanus censor tribu movebat centurionem ... inquit, id. de Or. 2, 67, 272 (cf.: cum (censor) M. Antistio equum ademisset, id. ib. 2, 71, 287).—
        • β With the imperf. subj. (1) Always when cum means while (time during which): quomque caput caderet, carmen tuba sola peregit et, etc., Enn. ap. Lact. ad Stat. Th. 11, 56 (Ann. v. 508 Vahl.): magistratus quom ibi adesset, occepta'st agi, Ter. Eun. 22 (Lübbert conjectures adsedit); Enn. ap. Macr. S. 6, 1 (Ann. v. 106 Vahl.): Alexandrum uxor sua, cum simul cubaret, occidit, Cic. Inv. 2, 49, 144: armati, cum sui utrosque adhortarentur ... in medium inter duas acies procedunt, Liv. 1, 25, 1; Varr. R. R. 2, 81; Auct. Her. 4, 52, 65; Cic. Brut. 3, 10; id. Clu. 62, 175; Caes. B. G. 2, 19; id. B. C. 3, 57; Liv. 1, 30, 8; 10, 30, 3 et saep.—(2) To connect a logical (causal, etc.) relation with the temporal meaning (a. β, 1.): cum ille Romuli senatus ... temptaret ut ipse gereret sine rege rem publicam, populus id non tulit, Cic. Rep. 2, 12, 23: an pater familiarissimis suis succensuit cum Sullam et defenderent et laudarent? (causal), id. Sull. 17, 49: tum cum bello sociorum tota Italia arderet, homo non acerrimus ... C. Norbanus in summo otio fuit (concessive), id. Verr. 2, 5, 4, § 8: quibus rebus cum unus in civitate maxime floreret, incidit in eandem invidiam, etc. (adversative), Nep. Cim. 3, 1: sed cum jam appropinquantium forma lemborum haud dubia esset ... tunc injecta trepidatio est, Liv. 44, 28, 10; Cic. Verr. 2, 3, 90, § 211; id. Clu. 31, 84; id. Mur. 3, 8; id. Phil. 3, 2, 3; id. Tusc. 1, 2, 4; Auct. Her. 4, 24, 33; Caes. B. C. 2, 7; Liv. 25, 9, 10; 21, 41, 12.—(3) To explain the main fact by circumstances: quem quidem hercle ego, in exilium quom iret, redduxi domum, Plaut. Merc. 5, 4, 19 (980): consule me, cum esset designatus tribunus, obtulit in discrimen vitam suam, Cic. Sest. 28, 61: haec epistula est, quam nos, in aedibus Apronii cum litteras conquireremus, invenimus, id. Verr. 2, 3, 66, § 154: Socrates, cum XXX. tyranni essent, pedem portā non extulit, id. Att. 8, 2, 4: Brundusii cum loquerer cum Phaniā, veni in eum sermonem ut dicerem, etc., id. Fam. 3, 5, 3: itaque, cum populum in curias triginta divideret, nomina earum (Sabinarum) curiis imposuit, Liv. 1, 13, 6: Ap. Claudius, ovans cum in urbem iniret, decem milia pondo argenti, etc., in aerarium tulit, id. 41, 28, 6; Cic. Clu. 20, 55; id. Phil. 12, 8, 20; id. Scaur. 47; id. Inv. 2, 31, 96; id. Tusc. 2, 22, 53; id. Div. 1, 52, 119; id. Off. 2, 8, 27; id. Or. 2, 55, 225 sq.; id. Fam. 1, 9, 13; 6, 6, 5; Liv. 1, 39, 4; 3, 63, 6; 4, 53, 11 et saep.—(4) To describe the place of the main action (a. α, 3.): cum essem in castris ad fluvium Pyramum, redditae mihi sunt uno tempore a te epistulae duae, Cic. Fam. 3, 11, 1; so with cum essem (essemus, etc.), id. ib. 2, 19, 1; 3, 4, 1; 13, 56, 1; id. Att. 1, 10, 1; 14, 19, 1; id. Ac. 1, 1, 1; id. Rep. 1, 39, 61; Varr. R. R. 3, 13; Caes. B. G. 4, 11 et saep.: Eumenes rex ab Romā cum in regnum rediret ... mactatus est ( = on the journey), Liv. 42, 40, 8: Agesilaus cum ex Aegypto reverteretur ... in morbum implicitus decessit, Nep. Ages. 8, 6.—The perf. indic. (cum fui, etc.) refers to temporary visits to a place: Gallo narravi, cum proxime Romae fui, quid audissem, Cic. Att. 13, 49, 2: proxime cum in patriā meā fui, venit ad me, etc., Plin. Ep. 4, 13, 3.—(5) To designate the time by natural occurrences (a. α, 4.): ipsi comprehensi a me, cum jam dilucesceret, deducuntur, Cic. Cat. 3, 3, 6: cum advesperasceret, cum lucesceret, id. Fam. 15, 4, 8: cum lux appropinquaret, id. Tull. 9, 21: cum dies instaret, id. Inv. 2, 31, 96: cum comitiorum tempus adpeteret, Liv. 28, 10, 1: cum dies comitiorum adpropinquaret, id. 3, 34, 7; 10, 13, 2.—But when a date is given as a point of time, the perf. indic. is used: cum ea dies venit, Liv. 4, 44, 10; 6, 20, 4.—(6) When the action of the cum clause is interrupted or ended by the main action: cum hanc jam epistulam complicarem, tabellarii a vobis venerunt, etc., Cic. Q. Fr. 3, 1, 5, § 17: L. Octavius, cum multas jam causas diceret, adulescens est mortuus, id. Brut. 68, 241: cum plures jam tribus dicto esse audientem pontifici duumvirum juberent ... ultimum de caelo quod comitia turbaret intervenit, Liv. 40, 42, 10: cum maxime conquereretur apud patres ... repente strepitus ante curiam ... auditur, id. 8, 33, 4: haec cum maxime dissereret, intervenit Tarquinius, id. 1, 50, 7; so with cum maxime, Cic. Fam. 1, 5, a, 2; Liv. 23, 24, 6; 30, 33, 12.—(7) If the clause with cum has the force of a participial adjunct of the principal predicate (cum diceret = dicens, or dicendo): Caesarem saepe accusavit, cum adfirmaret illum numquam, dum haec natio viveret, sine curā futurum ( = adfirmans, or adfirmando), Cic. Sest. 63, 132: Antigonus in proelio, cum adversus Seleucum dimicaret, occisus est ( = dimicans), Nep. Reg. 3, 2: impulit ut cuperem habere, cum diceret, Varr. R. R. 3, 2, 8; Cic. Q. Fr. 2, 9 (11), 3; id. Clu. 42, 119; 56, 153; id. pro Corn. Maj. Fragm. 16; id. Mil. 5, 12; id. de Or. 1, 57, 243; id. Or. 37, 129; id. Fin. 1, 5, 16; id. Inv. 2, 34, 105; Val. Max. 1, 2, ext. 1; Ov. P. 1, 9, 42.—(8) In the historians, in a summary reference to events already related: cum haec in Achaiā atque apud Dyrrhachium gererentur ... Caesar mittit, etc., Caes. B. C. 3, 57: cum civitas in opere ac labore adsiduo reficiendae urbis teneretur, interim Q. Fabio ... dicta dies est, Liv. 6, 1, 6: cum hic status in Boeotiā esset, Perseus ... misit, id. 42, 56, 10; 33, 36, 1; 34, 22, 3; 38, 8, 1; 42, 64, 1; 45, 11, 1.—
        • γ In all other cases the imperf. subj. is regularly used in class. prose, even if the action of the clause with cum is logically independent of the principal sentence: illum saepe audivi, hic, cum ego judicare jam aliquid possem, abfuit, Cic. Brut. 71, 248: senatus consultum est factum de ambitu in Afranii sententiam, in quam ego dixeram, cum tu adesses. id. Q. Fr. 2, 7 (9), 3; so always (class.) with cum maxime, precisely when, just when: cum maxime haec in senatu agerentur, Canuleius ... (ad populum) ita disseruit, Liv. 4, 3, 1: cum maxime Capua circumvallaretur, Syracusarum oppugnatio ad finem venit, id. 25, 23, 1.—In a very few instances the imperf. indic. occurs without apparent reason: an vero cum honos agebatur familiae vestrae ... succensuit pater tuus cum Sullam defenderent (probably to distinguish the two cum clauses), Cic. Sull. 17, 49 (cf.: cum jus amicitiae, societatis, adfinitatis ageretur, cum, etc., eo tempore tu non modo non ... retulisti, sed ne ipse quidem, etc., id. Quint. 16, 53): ille versus, qui in te erat collatus cum aedilitatem petebas, id. Q. Fr. 1, 3, 8: cum ex oppido exportabatur (Dianae statua) quem conventum mulierum factum esse arbitramini? ... Quid hoc totā Siciliā est clarius quam omnes convenisse cum Diana exportaretur ex oppido? etc., id. Verr. 2, 4, 35, § 77.—Poets and post-class. writers frequently disregard the class. usage, the former by using either mood instead of the other, the latter by the un-Ciceronian use of the subj.; v. Prop. 2, 9, 15; 5 (4), 4, 10; Tib. 1, 10, 16; Verg. A. 7, 148; 12, 735; Mart. 13, 122; Curt. 8, 12, 16; 9, 2, 24; Quint. 11, 1, 89; Plin. 36, 6, 5, § 46; Dig. 28, 1, 22, § 1; Gell. strangely uses an imperf. indic. where class. writers would use a subj.: sed ego, homines cum considerabam, alterum fidei, alterum probri plenum, nequaquam adduci potui ad absolvendum, Gell. 14, 2, 10; cf.: cum secum reputavit, Tac. A. 15, 54.
  • D In adverbial clauses denoting identity of action (if the principal sentence and the clause with cum denote not different actions, but one action, which, expressed by the latter clause, is by the principal sentence defined in its meaning and import, the clause with cum always takes the indic., except once or twice post-class., and almost always the same tense as the principal sentence), when, by, in, etc.
  • • 1 The predicate in present: amice facis Quom me laudas, Plaut. Most. 3, 2, 31 (720); id. Poen. 3, 2, 12 (589); 3, 5, 15 (760); Ter. And. 18; id. Ad. 96 et saep.: bene facitis cum venitis, Auct. Her. 4, 50, 63: quae cum taces, nulla esse concedis, Cic. Rosc. Am. 19, 54; 21, 58; id. Clu. 47, 132; Liv. 25, 6, 5 et saep.—
    • 2 With fut. (rare): cum igitur proferent aliquid hujusmodi ... inventum proferent, Cic. Inv. 1, 40, 75; id. Fl. 39, 99; Plin. Ep. 7, 24, 9.—
    • 3 With fut. perf. (rare): quod cum dederis, illud dederis ut is absolvatur, Cic. Div. in Caecil. 7, 23; id. Lig. 12, 36; id. Part. Or. 39; Auct. Her. 4, 30, 41.—
    • 4 With perf.: fecisti furtum quom istaec flagitia me celavisti et patrem, Plaut. Bacch. 1, 2, 60 (168); 1, 2, 52 (160); id. Cas. 4, 4, 18 (831) (22); id. Capt. 2, 3, 52 (412); Ter. Phorm. 32 et saep.: loco ille motus est cum ex urbe est depulsus, Cic. Cat. 2, 1, 1; id. Verr. 2, 5, 23, § 59; id. Fam. 11, 29, 2; id. Rosc. Am. 14, 39; Liv. 5, 49, 8; 9, 8, 4; Val. Max. 3, 7, ext. 1; Curt. 6, 10, 9; Quint. 1, 10, 47 et saep.—
    • 5 With histor. pres.: Orestes cum se defendit, in matrem confert crimen, Auct. Her. 1, 15, 25.—
    • 6 With imperf.: cum grandiorem aetatem ad consulatum constituebant, adulescentiae temeritatem verebantur, Cic. Phil. 5, 17, 47; 14, 10, 28; id. Fl. 33, 83; id. Lig. 6, 18; id. Fam. 6, 1, 3; id. Off. 3, 10, 40; id. Sen. 6, 15 et saep.—
    • 7 Imperf. with perf. (poet. and post-class.; very rare): quid quod et ominibus certis prohibebar amori Indulgere meo, tum cum mihi ferre jubenti Excidit et fecit spes nostras cera caducas, Ov. M. 9, 595 sq.; Val. Max. 9, 1, 5.—
    • 8 With pluperf. (very rare): exspectationem nobis non parvam attuleras cum scripseras, etc., Cic. Att. 3, 18, 1; id. Sest. 16, 37.—*
    • 9 Pluperf. and imperf.: quod quidem tibi ostenderam cum a me Capuam reiciebam, Cic. Att. 8, 11, D, 5.—
    • 10 Imperf. subj. (post-class.): tunc venena edebat bibebatque, cum immensis epulis non delectaretur tantum, sed gloriaretur, Sen. Cons. Helv. 10, 10.—
    • 11 Often relatively added to nouns when a relative clause must be supplied: illa scelera ... cum ejus domum evertisti, cujus, etc., which you committed when (by), Cic. Pis. 34, 83; id. Imp. Pomp. 12, 33; id. Verr. 2, 5, 13, § 33; Liv. 5, 3, 4; 23, 9, 11; 29, 17, 9.
  • E In relative clauses, = quo tempore, quo, etc.
  • • 1 Dependent on nouns designating time, the mood follows the general rules of relative clauses.
    • • a The principal sentence is a formal statement of indefinite time, with the copula (tempus fuit cum, or fuit cum, analogous to sunt qui, etc.); generally with subj., but sometimes indic., when sunt qui would take this mood.
      • • α With pres. or fut. indic.: nunc est profecto (i. e. tempus), interfici quom perpeti me possum (the ante-class. writers construe sunt qui with indic.), Ter. Eun. 551; id. And. 152: jam aderit tempus quom sese etiam ipse oderit, Plaut. Bacch. 3, 3, 12 (416); Ter. Hec. 543.—
        • β With pres. subj.: nunc est ille dies quom gloria maxima sese nobis ostendat, si vivimus, sive morimur, Enn. ap. Prisc. 10, p. 880 P. (Ann. v. 383 Vahl.); so Plaut. Capt. 3, 3, 1 (516): erit illud profecto tempus et illucescet aliquando dies cum ... amicissimi benevolentiam desideres, Cic. Mil. 25, 69; Val. Max. 6, 2, 9.—
        • γ With preterites, indic., Plaut. Truc. 2, 4, 29 (380): fuit quoddam tempus cum in agris homines bestiarum more vagabantur, Cic. Inv. 1, 2, 2 (cf.: fuerunt alia genera qui ... dicebant, id. de Or. 3, 17, 62): fuit cum hoc dici poterat (potuisset would be hypothetical), Liv. 7, 32, 13.—
        • δ With preterites, subj., Ter. Heaut. 1024: quod fuit tempus cum rura colerent homines, Varr. R. R. 3, 1: ac fuit cum mihi quoque initium requiescendi concessum arbitrarer, Cic. Or. 1, 1, 1; so id. Brut. 2, 7; Caes. B. G. 6, 24.—
      • b Attributively with nouns denoting time (tempus, dies, etc.), in ordinary sentences.
      • • α With pres. or fut. indic.: incidunt saepe tempora cum ea commutantur, Cic. Off. 1, 10, 31: longum illud tempus cum non ero, etc., id. Att. 12, 8, 1; id. Verr. 2, 5, 69, § 177; id. Quint. 2, 8; id. Sen. 23, 84.—With potential subj., Cic. Att. 3, 3.—
        • β With past tenses, indic., Plaut. Am. prol. 91; id. Rud. 2, 6, 12 (496); Ter. And. 883: atque ille eo tempore paruit cum parere senatui necesse erat, Cic. Lig. 7, 20: memini noctis illius cum ... pollicebar, id. Planc. 42, 101; id. Phil. 2, 18, 45; 2, 35, 88; id. Imp. Pomp. 15, 44; id. Sest. 7, 15; 29, 62; id. Sull. 18, 52; id. Fam. 11, 8, 1; 11, 27, 3; id. de Or. 1, 11, 45; Sall. J. 31, 20; Ov. Tr. 4, 10, 6; Prop. 1, 10, 5; 1, 22, 5; Gell. 1, 23, 2 et saep.—So with nouns implying time: illa pugna quom, etc. ( = in quā), Plaut. Poen. 2, 26 (474); Marcellino Consule, cum ego ... putabam ( = anno Marcellini, quo, etc.), Cic. Att. 9, 9, 4: patrum nostrorum memoriā cum exercitus videbatur ( = tempore quo), Caes. B. G. 1, 40; Cic. Fam. 13, 1, 2; Liv. 6, 40, 17.—
        • γ With preterites in subj., Ter. Hec. 652: accepit enim agrum iis temporibus cum jacerent pretia praediorum, Cic. Rosc. Com. 12, 33; so id. Off. 2, 19, 65: numerandus est ille annus cum obmutuisset senatus? id. Pis. 12, 26; so id. Verr. 2, 4, 35, § 77; id. Rep. 2, 37, 62; id. Font. 3, 6; Liv. 3, 65, 8: haec scripsi postridie ejus diei cum castra haberem Mopsuhestiae (cf. habebam, as epistolary tense), Cic. Fam. 3, 8, 10.—If the clause does not define the noun, but is a co-ordinate designation of time, it follows the rule of adverbial clauses: eodem anno, cum omnia infida Romanis essent, Capuae quoque conjurationes factae, while, Liv. 9, 26, 5; Cic. Rep. 2, 36, 61; id. de Or. 2, 3, 12; Liv. 8, 15, 1; 1, 41, 6.—
      • c Appositively added to temporal adverbs and to dates (heri, hodie, medius, tertius, olim, antea, quondam, nuper, olim, postea) following the rules of adverbial clauses: Crassus hodie, cum vos non adessetis, posuit idem, etc., Cic. de Or. 2, 10, 41: omnia quae a te nudius tertius dicta sunt, cum docere velles, etc., id. N. D. 3, 7, 18; id. Sest. 48, 103; id. Att. 4, 3, 2; id. Inv. 2, 1, 1; id. Rep. 1, 39, 61; Caes. B. C. 2, 17 et saep.—So with dates (always subj.. except with cum haec scribebam, or dabam): posteaquam Pompeius apud populum ad VIII. Id. Febr., cum pro Milone diceret, clamore convicioque jactatus est, Cic. Fam. 1, 5, b, 1; 3, 3, 1; 3, 4, 1; 4, 2, 1; id. Att. 14, 19, 1.—
    • 2 The principal sentence defines a period of time during which the action of the clause has or had lasted, always with indic., and after the words defining the period, = per quod tempus, when, that, during which, while, etc.
    • • a With pres., = Engl. pres. perf.
      • • α With cardinal, definite or indefinite. (1) Time in acc. (ante-class.): hanc domum Jam multos annos est quom possideo, that I have been the owner, Plaut. Aul. prol. 4; cf. id. Merc. 3, 1, 37 (535).—(2) Time in nom.: anni sunt octo cum ista causa in istā meditatione versatur, Cic. Clu. 30, 82; id. Or. 51, 171; id. Fam. 15, 14, 1; id. Div. 2, 36, 76.—
        • β With ordinals: vigesimus annus est, cum omnes scelerati me unum petunt, Cic. Phil. 12, 10, 24; Verg. A. 5, 627; 3, 646.—
        • γ With diu: jam diu'st quom ventri victum non datis, Plaut. Am. 1, 1, 146 (298); Gell. 1, 25, 12.—
      • b Perf. with negation, the principal predicate in pres. or logical perf., = Engl. pres. perf.: quia septem menses sunt quom in hasce aedes pedem Nemo intro tetulit, Plaut. Most. 2, 2, 39 (469); id. Men. 3, 1, 3 (448); Prop. 3, 8, 33 (2, 16, 33). —
      • c With pluperf., the principal predicate in imperf.: permulti jam anni erant cum inter patricios magistratus tribunosque nulla certamina fuerant, Liv. 9, 33, 3.—
      • d With imperf., the principal predicate in perf. or pluperf.: dies triginta aut plus in ea navi fui, Quom interea semper mortem exspectabam miser, Ter. Hec. 421: unus et alter dies intercesserat, cum res parum certa videbatur, Cic. Clu. 26, 72.—
    • 3 The principal sentence specifying a period of time which has or had elapsed since the action took place, = ex ejus tempore, since or after, always with indic.; the principal predicate pres. or logical perf., cum with perf. indic.
    • • a With cardinals.
      • • α Time in acc. (ante-class.): annos factum'st sedecim Quom conspicatus est primo crepusculo Puellam exponi, Plaut. Cas. prol. 39; so probably id. Pers. 1, 3, 57 (137); id. Trin. 2, 4, 1 (402); id. Merc. 3, 1, 37 (535).—
        • β With nom.: nondum centum et decem anni sunt cum de pecuniis repetundis lata lex est, Cic. Off. 2, 21, 75; id. Fam. 15, 16, 3; id. Att. 9, 11, A, 2.—
      • b With diu or dudum: nam illi quidem haut sane diu'st quom dentes exciderunt, Plaut. Merc. 3, 1, 42 (540); id. As. 2, 1, 3 (251); id. Trin. 4, 3, 3 (1010).—
      • c Peculiarly, cum referring to an action which was to be done after a period of time, before, at the end of which: omnino biduum supererat cum exercitui frumentum metiri oporteret, Caes. B. G. 1, 23. —
    • 4 In inverted clauses, the principal sentence determining the time of the clause, cum ( = quo tempore) having the force of a relative; cum with the indic. always following the principal sentence; never in oblique discourse; very freq. in class. and post-class. writings (ante-class. only Plaut. Men. 5, 8, 3 (1052); Ter. Hec. 115; id. Eun. 633); principal sentence often with jam, vix, vixdum, nondum, tantum quod, and commodum; cum often with subito, repente, sometimes interim, tamen, etiamtum.
    • • a Principal sentence defining time by temporal expressions.
      • • α Principal sentence with pluperf. (1) Cum with perf. or histor. pres.: dies nondum decem intercesserant cum ille alter filius necatur, Cic. Clu. 9, 28; id. Verr. 1, 2, 36; id. Or. 2, 21, 89; Ov. M. 9, 715; Plin. Pan. 91, 1.—(2) Cum with histor. inf., Sall. J. 98, 2.—
        • β Principal sentence with imperf. (1) Cum with perf. or histor. pres.: nondum lucebat cum Ameriae scitum est, Cic. Rosc. Am. 34, 97; Liv. 21, 59, 5; 41, 26, 2; 22, 1, 1; 9, 33, 3; 9, 37, 5; Verg. G. 2, 340; Curt. 4, 3, 16; 5, 12, 6 al.—(2) Cum with imperf., Curt. 6, 7, 1.—
        • γ Principal sentence with perf., cum with perf.: dies haud multi intercesserunt cum ex Leontinis praesidium ... venerunt, Liv. 24, 29, 1; 40, 48, 4.—
      • b Principal sentence not containing expressions of time; most freq. with pluperf. or imperf. in principal sentence, and perf. or histor. pres. in clause with cum, but (far more rarely) many other combinations occur.
      • • α Principal sentence with imperf., cum with perf.: non dubitabat Minucius quin, etc., cum repente jubetur dicere, Cic. Verr. 2, 2, 29, § 72: jamque hoc facere noctu adparabant cum matres familiae repente ... procucurrerunt, Caes. B. G. 7, 26, 3; Cic. Verr. 2, 3, 14, § 36; Liv. 1, 36, 1 (57 times); Verg. A. 1, 36 (26 times); Vell. 2, 28, 2; Sen. Ira, 1, 18, 3; Tac. A. 3, 1 (31 times); Curt. 3, 10, 1 (19 times); Plin. Ep. 6, 24, 2.—
        • β Principal sentence with pluperf., cum with perf. or histor. pres.: jam Sora capta erat cum consules primā luce advenere, Liv. 9, 24, 13 (32 times); Cic. Clu. 9, 28 (14 times); Sall. J. 60, 6; Verg. A. 1, 586 (13 times); Tac. A. 1, 19 (13 times); Curt. 3, 10, 1 (18 times). —And cum with potential subj.: vix erat hoc plane imperatum cum illum spoliatum ... videres, Cic. Verr. 2, 4, 40, § 86.—
        • γ Principal sentence with perf., Cic. Sest. 37, 39 (5 times); Liv. 2, 46, 3 (8 times).—
        • δ Principal sentence with histor. inf., Liv. 5, 46, 1; Tac. A. 1, 11; 11, 16; Curt. 5, 9, 1; 9, 5, 1.—
        • ε Principal sentence with histor. pres., Liv. 4, 32, 1 (3 times); Ov. M. 4, 695 (5 times).—
        • ζ Cum with imperf., Cic. Verr. 1, 6, 17 (3 times); Sall. J. 51, 2; Liv. 44, 10, 6; Tac. A. 1, 51; 11, 26.—
        • η Cum with histor. inf., Liv. 2, 27, 1; Tac. A. 2, 31 (6 times); Curt. 4, 4, 9.—
        • θ Cum with pluperf., Liv. 2, 46, 3 (3 times); Ov. M. 14, 581; Verg. A. 2, 256 sq.—
        • κ With logical perf., or logical perf. and pres. (rare): quam multi enim jam oratores commemorati sunt ... cum tamen spisse ad Antonium Crassumque pervenimus, Cic. Brut. 36, 138: jamque fuga timidum caput abdidit alte (coluber), Cum medii nexus extremaeque agmina caudae Solvuntur, Verg. G. 3, 422.—
    • 5 In clauses added loosely or parenthetically to a preceding clause or to a substantive in it (the mood governed by the rules for relative clauses).
    • • a When, on an occasion, on which, etc.
      • • α With perf. indic.: Hortensium maxime probavi pro Messalā dicentem, cum tu abfuisti, Cic. Brut. 96, 328; id. Phil. 11, 8, 18; id. Dom. 9, 22; 53, 136; id. Fam. 13, 75, 1; Spart. Had. 3; Flor. 1, 18, 9 (1, 13, 19).—
        • β With imperf. indic.: num infitiari potes te illo ipso die meis praesidiis circumclusum commovere te non potuisse, cum tu nostrā ... caede contentum esse dicebas? Cic. Cat. 1, 3, 7; id. Sest. 63, 131; id. Cael. 24, 59.—
        • γ Cum with pres. indic., a past tense in principal sentence (mostly poet.): nox erat et placidum carpebant fessa soporem Corpora ... cum medio volvuntur sidera lapsu, Cum tacet omnis ager, etc., Verg. A. 4, 522; 8, 407; 12, 114; id. E. 8, 15; Hor. S. 1, 10, 31; Plin. Ep. 6, 16, 22.—
        • δ Imperf. subj.: qui ... accensi nullā deinde vi sustineri potuere, cum compulsi in castra Romani rursus obsiderentur, in consequence of which ( = ita ut), Liv. 3, 5, 8.—
        • ε So freq. cum quidem, always with indic.: sed uterque noster cedere cogebatur, cum quidem ille pollicitus est, se quod velletis esse facturum, Cic. Phil. 9, 4, 9; id. Fl. 22, 53; id. Pis. 9, 21; 34, 83 and 84; id. Leg. 2, 6, 14; id. Sen. 4, 11; Suet. Caes. 50; Spart. Had. 9; id. Ael. Ver. 4.—
      • b Cum tamen, at which time however, and yet, while nevertheless, representing the principal sentence as concessive, analogous to qui tamen (v. tamen).
      • • α With indic., like qui tamen, always, except for particular reasons: fit gemitus omnium et clamor, cum tamen a praesenti supplicio tuo continuit populus Romanus se, etc., Cic. Verr. 2, 5, 29, § 74; id. Pis. 12, 27; Liv. 6, 42, 11; Verg. A. 9, 513; Tac. H. 1, 62; so, cum nihilo magis, Nep. Dat. 10, 3; passing over into inverted cum clauses (4. b.), as Sall. J. 98, 2; Liv. 27, 20, 11.—
        • β With subj., Cic. Phil. 2, 18, 45; id. Fam. 1, 9, 10; Liv. 4, 31, 6 (where the clause with cum is adverbial).—
    • 6 Cum interea (interim).
    • • a Adverbial (rare).
      • • α Temporal with subj.; with subj. imperf., while, Cic. Verr. 2, 3, 25, § 62; with pluperf. subj., after, id. ib. 2, 2, 9, § 25; id. Fam. 15, 43.—
        • β Adversative, with subj., whereas during this time. (1) Pres.: simulat se eorum praesidio conflteri, cum interea aliud quiddam jam diu machinetur, Cic. Verr. 1, 6, 15; Val. Max. 2, 9, 1; Sen. Q. N. 1, prol. 14.—(2) With perf. subj.: cum tu interim vero numquam significaris sententiam tuam, Cic. Pis. 4, 9; id. Rosc. Am. 5, 11 dub.; Val. Max. 7, 8, 6.—(3) With imperf. subj., Cic. Sull. 5, 6; Plin. Pan. 76, 1.—
      • b Relative, always with indic., in class. writings always referring to a period during which, belonging,
      • • α To the attributive clauses (v. 2. supra). (1) In pres.: anni sunt octo ... cum interea Cluentianae pecuniae vestigium nullum invenitis, Cic. Clu. 30, 82; Liv. 5, 54, 5; Plaut. Stich. 1, 1, 33 (33).— (2) In imperf., Ter. Hec. 422 (2. c.).—
        • β To the inverted clauses (4.): tanta erat in his locis multitudo cum interim Rufio noster ... hominem percussit, Cic. Att. 5, 2, 2.—So probably: cum interim Gallus quidam processit, Quadrig. ap. Gell. 9, 13, 7; Cic. Fam. 3, 6, 5; id. Pis. 38, 92 sq.; id. Tusc. 4, 3, 6; Sall. J. 12, 5; 49, 4; Liv. 3, 37, 5; Val. Max. 8, 1, 3; 9, 7, 2; Sen. Ira, 2, 33, 4; Tac. H. 1, 60; with indefinite pres. indic. in both terms, Sen. Cons. Marc. 11, 5.—
        • γ To the additional clauses (5.). (1) With perf. indic., Plaut. Men. 3, 1, 3 (448); Flor. 4, 2, 69; 4, 12, 33; with inf. in oblique discourse, Liv. 4, 51, 4; 6, 27, 6.—(2) Post-Aug., and in Nep., = cum tamen (5. b.), while nevertheless, whereas, with pres. or perf. indic.: post Leuctricam pugnam Lacedaemonii se numquam refecerunt ... cum interim Agesilaus non destitit patriam juvare, Nep. Ages. 7, 1: cum interim Oedipodis ossa ... colis, Val. Max. 5, 3, ext. 3; 3, 4, 5; 4, 4, 1; Quint. 10, 1, 18; 10, 1, 11; 12, 10, 67; Tac. H. 4, 42; Suet. Claud. 6; Flor. 4, 12, 33.
• F In clauses completing the idea of the governing verb.
• • • 1 After verbs of perception (videre, perspicere, audire, etc.; audivi cum diceres, etc. = audivi te dicentem).
    • • a Dependent on verbs of seeing and feeling.
      • • α With indic.: nam ipsi vident eorum quom auferimus bona ( = nos auferre or auferentes), Plaut. Truc. 1, 2, 16 (110); id. Poen. 3, 4, 13 (723); id. Am. 5, 1, 19 (1071); id. Bacch. 3, 3, 65 (469); id. Mil. 2, 6, 26 (506): conspectum est cum obiit, Liv. 5, 25, 3.—
        • β With subj.: is ... numquam est conspectus cum veniret, Cic. Sest. 59, 126: vidi ... Cum tu terga dares, Ov. M. 13, 224.—
      • b After verbs of hearing, always with subj.: L. Flaccum ego audivi cum diceret Caeciliam exisse, etc., Cic. Div. 1, 46, 104; id. Par. 6, 1, 45; id. de Or. 2, 6, 22; 2, 28, 129; 2, 33, 144; 2, 37, 155; 2, 90, 365; id. Brut. 27, 85; id. Fin. 5, 19, 54; id. Fam. 3, 7, 4; Sen. Ben. 5, 24, 1.—
      • c After memini, with indic. (sc. tempus): memini quom ... haud audebat, Plaut. Capt. 2, 2, 53 (303): memini cum mihi desipere videbare, Cic. Fam. 7, 28, 1.—With subj.: memini cum velles residere ferventissimo sole, Sen. Ben. 5, 24, 1.—
    • 2 After verba adfectuum, with the force of quod, always with indic. (mostly ante-class.).
    • • a Verbs of thanking: habeo gratiam tibi Quom copiam istam mi et potestatem facis, Plaut. Capt. 2, 3, 14 (374); id. Curc. 5, 3, 21 (699); id. As. 3, 2, 2 (546); id. Most. 2, 2, 2 (432); id. Poen. 1, 2, 46 (255); 5, 4, 84 (1257) (99); Ter. And. 771; id. Ad. 139: tibi maximas gratias ago, cum tantum litterae meae potuerunt, ut eis lectis, etc., Cic. Fam. 13, 24, 2.—
      • b Of congratulation: quom tu's aucta liberis ... gratulor, Plaut. Truc. 2, 4, 33 (384); 2, 6, 35 (516): L. Caesar, O mi Cicero, inquit, gratulor tibi cum tantum vales apud Dolabellam, etc., L. Caesar ap. Cic. Fam. 9, 14, 3; and ib. Att. 14, 17, A, 3.—
      • c Of rejoicing and grieving: quom istaec res tibi ex sententiā Pulcre evenit, gaudeo, Plaut. Rud. 5, 3, 10 (1366); id. Poen. 5, 5, 48 (1327): cum vero in C. Matii familiaritatem venisti, non dici potest quam valde gaudeam, Cic. Fam. 7, 15, 2; Sall. J. 102, 5.—
      • d Dependent on optative sentences: di tibi bene faciant semper quom advocatus bene mi ades, Plaut. Mil. 5, 26 (1419); id. Poen. 3, 3, 54 (668); 3, 3, 74 (688); Ter. Ad. 917.
• G Elliptical usages (without predicate).
• • • 1 Cum maxime.
    • • a With ut: hanc Bacchidem Amabat, ut quom maxime, tum Pamphilus ( = ut amabat tum quom maxume amabat, as much as he ever did), Ter. Hec. 115: etiamne ea neglegamus, quae fiunt cum maxime, quae videmus? Cic. Har. Resp. 15, 32.—Hence,
      • b By abbreviation: nunc cum maxime or cum maxime alone, now especially, just now: tum cum maxime, just then: nunc cum maxume operis aliquid facere credo, Ter. Ad. 518; id. Phorm. 204; id. Heaut. 788: quae multos jam annos et nunc cum maxime filium interfectum cupit, Cic. Clu. 5, 12: castra amissa, et tum cum maxime ardere, Liv. 40, 32, 1; Curt. 3, 2, 17; Sen. Ira, 1, 16, 3; id. Ben. 3, 3, 3; id. Ep. 55, 1; 55, 11; 81, 7; Tac. Or. 16; 37; Eum. pro Schol. 4; Mamert. 2.—With maxime in adverbial clauses, just while, especially when, Cic. Att. 2, 15, 3; id. Off. 1, 13, 41; id. Fam. 1, 5, a, 2; Liv. 1, 50, 7; 2, 59, 7; 3, 25, 4; 3, 31, 3; 4, 3, 1; 8, 33, 4 et saep.—
    • 2 Similarly with other superlatives (post-class.): foliis ternis, aut, cum plurimum, quaternis, at the utmost, Plin. 25, 10, 74, § 121; 18, 7, 10, § 60: cum tardissime, id. 18, 7, 10, § 51: cum longissime, Suet. Tib. 38.
• H For co-ordinate clauses with cum ... tum, v. tum, I. A. 3.
• II Causal, since, because, as.
• • A Anteclass., chiefly with indic.
  • • 1 With pres. indic.: hoc hic quidem homines tam brevem vitam colunt, Quom hasce herbas hujus modi in suom alvom congerunt, because, Plaut. Ps. 3, 2, 34 (823); id. Truc. 1, 2, 50 (144); 2, 4, 8 (359): edepol, merito esse iratum arbitror, Quom apud te tam parva'st ei fides, since, id. Ps. 1, 5, 62 (476); id. Most. 1, 1, 28 (28); id. Truc. 2, 1, 32 (240); Ter. Phorm. 208; id. Hec. 568.—
    • 2 With perf. indic.: praesertim quom is me dignum quoi concrederet Habuit, me habere honorem ejus ingenio decet, Plaut. As. 1, 1, 66 (81); Ter. And. 488.—
    • 3 With subj.
    • • a By construction of principal sentence: adeon, me fuisse fungum ut qui illi crederem, Quom mi ipsum nomen ejus Clamaret, etc., Plaut. Bacch. 2, 3, 51 (285); id. Capt. 1, 2, 37 (146); Ter. Hec. 341; id. Eun. 566; 863.—
      • b Independent of such construction: jam istoc probior es meo quidem animo quom in amore temperes, Plaut. Ep. 1, 2, 8 (111) (bracketed by Goetz; Brix conjectures temperas): nil miror si lubenter tu hic eras, Quom ego servos quando aspicio hunc lacrumem quia dijungimur, id. Mil. 4, 8, 18 (1328) Lorenz (Brix: quin ego ... lacrumo; cf. Lübbert, Grammat. Stud. II. pp. 133, 137): Nam puerum injussu eredo non tollent meo, Praesertim in eā re quom sit mi adjutrix socrus, Ter. Hec. 704; so id. Ad. 166.
  • B Class. and post-class., always with subj.
  • • 1 With pres. subj.: cum istā sis auctoritate, non debes arripere maledictum ex trivio, Cic. Mur. 6, 13: cum vita sine amicis insidiarum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare, id. Fin. 1, 20, 66: quae cum ita sint, videamus, etc., id. Clu. 44, 123: quod cum ita sit, etc., id. Fam. 3, 1, 1; id. Mur. 1, 2; id. Arch. 5, 10; id. Off. 3, 3, 13; id. Rosc. Am. 8, 22; Liv. 7, 9, 5; 21, 21, 5 et saep.—
    • 2 With perf. subj.: cum inimicitiae fuerint numquam, opinio injuriae beneficiis sit exstincta ... rei publicae providebo, Cic. Prov. Cons. 20, 47; id. de Or. 1, 49, 214; the perf. subj. is often retained after a principal predicate in a past tense, id. Clu. 60, 167; id. Fam. 3, 8, 4.—
    • 3 With imperf. subj.
    • • a Denoting both cause and coincidence of time: vacuum fundum, cum ego adessem, possidere non potuisti, Auct. Her. 4, 29, 40; Cic. Or. 8, 25: cum tanta multitudo lapides et tela conicerent, in muro consistendi potestas erat nulli, Caes. B. G. 2, 6; id. B. C. 3, 1; Liv. 39, 31, 3; 4, 8, 3; 25, 11, 1.—
      • b Denoting cause without time: cum esset egens, sumptuosus, audax ... ad omnem fraudem versare suam mentem coepit, Cic. Clu. 26, 70: quod oppidum cum esset altissimo et munitissimo loco, ad existimationem imperii arbitratus sum, comprimere eorum audaciam, id. Fam. 15, 4, 10; Caes. B. C. 3, 37.—
    • 4 With pluperf. subj.: Caesar cum constituisset hiemare in continenti, neque multum aestatis superesset, obsides imperat, etc., Caes. B. G. 5, 22.
  • C With adverbs of emphasis.
  • • 1 Praesertim cum, or cum praesertim, = especially since, the more so because: quae cum ita sint, quid est quod de ejus civitate dubitetis, praesertim cum aliis quoque civitatibus fuerit adscriptus? Cic. Arch. 5, 10: cur enim tibi hoc non gratificor nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientiā liceat uti, id. Fam. 1, 10, 1: cum praesertim vos alium miseritis, id. Imp. Pomp. 5, 12; id. Rosc. Am. 8, 22; id. Prov. Cons. 7, 16 (cum praesertim rarely refers to time, with indic., Sen. Ep. 85, 6).—
    • 2 Quippe cum represents the conclusion as selfevident, since of course, since obviously: nihil est virtute amabilius, quippe cum propter virtutem etiam eos, quos numquam videmus, quodammodo diligamus, Cic. Lael. 8, 28: numquam ego pecunias istorum, etc., in bonis rebus duxi, quippe cum viderem, etc., id. Par. 1, 1, 6; id. Leg. 1, 1, 5; 1, 20, 54; id. Fin. 3, 12, 41; 5, 28, 84; Liv. 4, 27, 8; 4, 57, 10.—Sometimes with indic. if cum refers to time, when of course, if, of course: tu vero etiam si reprehenderes ... laetarer: quippe cum in reprehensione est prudentia cum εὐμενείᾳ, Cic. Att. 16, 11, 2.—In later writers with indic., because when: omnia experiri necessitas cogebat: quippe cum primas spes fortuna destituit, futura praesentibus videntur esse potiora, Curt. 4, 1, 29.—
    • 3 Utpote cum, seeing that, explanatory, with subj.: me incommoda valetudo quā jam emerseram, utpote cum sine febri laborassem, tenebat Brundusii, Cic. Att. 5, 8, 1; Cels. 1 prooem.; Sen. Cons. Marc. 21, 2.
• III Adversative, while, whereas, denoting a logical contrast with the principal sentence.
• • A Ante-class., chiefly,
  • • 1 With indic.: hei mihi, insanire me aiunt, ultro quom ipsi insaniunt, Plaut. Men. 5, 2, 80 (832); id. Stich. 1, 37 (37) [?]; id. Bacch. 5, 2, 5 (1124); Ter. Phorm. 23; 340.—
    • 2 Subj.
    • • a By construction of principal predicate: tibi obtemperem quom tu mihi nequeas? Plaut. Most. 4, 2, 16 (900) (4, 1, 50).—
      • b Independent of construction: edepol, Cupido, quom tam pausillus sis, nimis multum vales, Naev. ap. Non. p. 421, 25 (Lübbert conjectures quom tu's tam pausillus): eo vos madefacitis, quom ego sim hic siccus? Plaut. Ps. 1, 2, 52 (183).
  • B Class. and post-class., always with subj.
  • • 1 With pres. subj.: cum de bonis et de caede agatur, testimonium dicturus est is qui et sector est et sicarius, Cic. Rosc. Am. 36, 103; id. Clu. 24, 65; id. Leg. 1, 7, 22: et cum tibi, viro, liceat purpurā in veste stragulā uti, matrem familias tuam purpureum amiculum habere non sines? Liv. 34, 7, 3; Sen. Prov. 4, 10; id. Clem. 1, 18, 2; id. Ben. 2, 16, 1.—
    • 2 With perf. subj.: an tu, cum omnem auctoritatem universi ordinis pro pignore putaris, eamque ... concideris, me his existimas pignoribus terreri? Crass. ap. Cic. de Or. 3, 1, 4: indignatur exul aliquid sibi deesse, cum defuerit Scipioni dos? Sen. Cons. Helv. 12, 7; id. Ira, 3, 12, 7; freq. pres. and perf. subj. retained, if dependent on preterites, Cic. Brut. 71, 250; id. Agr. 3, 2, 5.—
    • 3 With imperf. subj.: ita, cum maximis eum rebus liberares, perparvam amicitiae culpam relinquebas, Cic. Deiot. 3, 10: hunc Egnatium censores, cum patrem eicerent, retinuerunt, id. Clu. 48, 135: eorum erat V. milium numerus, cum ipsi non amplius octingentos equites haberent, Caes. B. G. 4, 11; Liv. 1, 55, 3; Cic. de Or. 1, 1, 1; 1, 53, 227; 2, 50, 203; id. Clu. 5, 12; id. Ac. 1, 10, 38 sq.; Liv. 39, 49, 1; Val. Max. 1, 6, 11; 3, 2, 10 fin.—
    • 4 With pluperf. subj.: Socratis ingenium immortalitati scriptis suis Plato tradidit, cum ipse litteram Socrates nullam reliquisset, Cic. de Or. 3, 16, 60; id. Ac. 2 (Luc.), 1, 2; id. Prov. Cons. 11, 27; Val. Max. 1, 8, 11.
• IV Concessive, although, denoting a reason for the contrary of the principal sentence.
• • A Ante-class., mostly with indic.
  • • 1 Indic.: qui it lavatum In balineas, quom ibi sedulo sua vestimenta servat, Tam subripiuntur, Plaut. Rud. 2, 3, 52 (382); Ter. Eun. 243; Plaut. Poen. 1, 2, 26 (235); id. Truc. 1, 2, 89 (183) (95); id. Stich. 1, 2, 67 (124).—
    • 2 With subj.: nihilominus ipsi lucet, quom illi accenderit, Enn. ap. Cic. Off. 1, 16, 51 (Trag. Rel. v. 389 Rib.).
  • B Class. and post-class., always with subj.
  • • 1 Pres. subj.: testis est Graecia, quae cum eloquentiae studio sit incensa, jamdiuque excellat in eā ... tamen omnis artis vetustiores habet, Cic. Brut. 7, 26: nam (Druentia) cum aquae vim vehat ingentem, non tamen navium patiens est, Liv. 21, 31, 11.—
    • 2 Imperf. subj.: ego autem, cum consilium tuum probarem, et idem ipse sentirem, nihil proficiebam, Cic. Fam. 4, 1, 1: non poterant tamen, cum cuperent, Apronium imitari, id. Verr. 2, 3, 34, § 78; id. de Or. 1, 28, 126; id. Brut. 7, 28; 91, 314; id. Inv. 2, 31, 97; id. Clu. 40, 110; Caes. B. G. 5, 40; Liv. 5, 38, 5; Nep. Att. 13, 1; so, quae cum ita essent ... tamen, although this was so, Cic. Clu. 34, 94; id. Fam. 2, 16, 2.—
    • 3 With pluperf. subj.: cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen est perscripta, Cic. Fam. 1, 2, 4: patrem meum, cum proscriptus non esset, jugulastis, id. Rosc. Am. 11, 32.
• V In hypothetical clauses, always with imperf. or pluperf. subj., = si, but defining an assumed or fictitious time.
• • • 1 With imperf. subj.: quis ex populo, cum Scaevolam dicentem audiret in eā causā, quicquam politius aut elegantius exspectaret? Cic. Brut. 55, 194: etiam tum quiesceretis cum rem publicam a facinorosissimis sicariis esse oppressam videretis? id. Sest. 38, 81; id. Rosc. Am. 31, 86; id. Verr. 2, 1, 10, §§ 28 and 29.—
    • 2 With pluperf. subj.: quod esset judicium cum de Verris turpissimo comitatu tres recuperatorum nomine adsedissent? Cic. Verr. 2, 3, 12, § 30: mors cum exstinxisset invidiam, res ejus gestae sempiterni nominis gloriāniterentur, id. Balb. 6, 16.

1. cum (altl. quom), Coni. (ein alter Acc. gen. neutr. von qui), I) zu Angabe der Zeit, A) im allg.: 1) wenn, als, is qui non defendit iniuriam, cum potest, iniuste facit, Cic.: bes. mit vorausgehendem tum, tunc, nunc, iam, od. einem die Zeit bestimmenden Substant., wie tempus, annus, mensis u.a., fructus ingenii tum maxime capitur, cum in proximum quemque confertur, Cic.: cum primum, sobald als, Cic. – m. Praes. hist. od. aorist. Perf. od. Imperf., auch mit Infin. hist., wenn in der lebhaften Darstellung das Verhältnis der Sätze umgekehrt wird, dies haud multi intercesserant, cum legati venerunt, Liv.: dies nondum decem intercesserant, cum ille necatur, Cic.: caedebatur, cum nullus gemitus audiebatur, Liv.: iam dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere atque acrius instare, Sall.: häufig mit repente, subito, interim, interea u.a. verb., cum repente iubetur dicere, Cic. – 2) so oft als, so oft etwa, wenn etwa, cum ad aliquod oppidum venerat, in cubiculum deferebatur, Cic. – mit Coniunctiv, veniebat in theatrum, cum ibi concilium populi haberetur, Nep. – 3) seit, multi anni sunt, cum Fabius in aere meo est, Cic.

B) insbes., mit dem Nbbegr. 1) einer relativen Bestimmung, bes. nach Substst. wie tempus, dies u.a., als, wo, fuit quoddam tempus, cum homines vagabantur, Cic.: fuit, cum hoc dici poterat, Liv. – m. Coniunctiv, wenn der Zeitbegriff nach seiner Beschaffenheit näher erklärt werden soll, fuit tempus, cum rura colerent homines, Varro: fuit, cum arbitrarer, Cic.: saepe audivi, cum diceret, Cic. – 2) eines kausalen Zusammenhangs, wenn, cum imperium abrogabat, poterat videri facere id iniuste, Cic.: tibi maximas gratias ago, cum tantum litterae meae potuerunt, Cic. – 3) eines hypothetischen Zusammenhangs, wenn, nulla est haec amicitia, cum alter verum audire non vult, alter ad mentiendum paratus est, Cic.: in hominem dicendum est, cum oratio argumentationem non habet, Cic.: praeclare facis, cum puerum diligis, Cic.: dah. auch in konzessivem Zusammenhange, wenn, wenn auch, pauci potentes cum tabulas... emunt, tamen divitias vincere nequeunt, Sall. – Bes. in der Verbindung cum... tum, die zwei Sätze aneinander reiht. Steht in beiden Sätzen nur ein Verbum, so ist der Indicat. regelmäßig; hat jeder einzelne aber sein eigenes Verbum, so findet sich in dem mit cum eingeleiteten gewöhnlich der Coniunctiv. Im ersten Falle übersetzen wir cum... tum durch sowohl... als auch, nicht nur... sondern auch, im zweiten Falle durch wenn auch... so doch, sowohl... als auch ganz besonders, te cum semper valere cupio, tum certe, dum hic sumus, Cic.: cum plurimas commoditates amicitia contineat, tum illa praestat omnibus, Cic.: das zweite Glied auch noch durch etiam, vero, maxime, praecipue, imprimis u.a. verstärkt, Cic.: auch können sowohl die mit cum gebildeten Sätze (Cic. ep. 6, 4, 1) als auch die mit tum gebildeten (Cic. ep. 9, 13, 2) gehäuft werden; bisweilen wird das zweite Glied auch durch simul angereiht, Liv. 3, 50, 10. – dah. steht cum maxime ellipt., gerade, besonders, vorzüglich, auch noch, cum maxime volo, Ter.: nunc cum maxime, Cic.: hanc amabat, ut cum maxime, Ter.: paret cum maxime mortuo, er gehorcht ihm auch noch, wenn er tot ist, Cic.: quae fiunt cum maxime, was häufig noch geschieht, Cic.

II) zur Angabe der Ursache, mit Coniunctiv, A) im allg., da, cum valetudo et vita sine amicis insidiarum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare, Cic.: cum in communibus suggestis consistere non auderet, contionari ex turri alta solebat, Cic.: cum interemisset Clitum, vix a se manus continuit, Cic.: dah. quippe cum, utpote cum, zum Ausdruck einer subjektiven Ansicht des Redenden, Cic.

B) insbes., mit dem Nbbgr. 1) des zeitlichen Zusammenhangs, bes. in der Erzählung, wo im Nebensatz das Imperf. od. Plusquamperf. steht, als, da, Zenonem, cum Athenis essem, audiebam frequenter, Cic.: Antigonus cum pugnaret, occisus est, Nep.: Epaminondas cum vicisset Lacedaemonios, quaesivit, Cic. – 2) eines konzessiven Zusammenhangs, da doch, obgleich, Druentiae flumen, cum aquae vim vehat ingentem, non tamen navium patiens est, Liv.: cum rho dicere nequiret, exercitatione fecisse, ut etc., Cic.: Socratis ingenium immortalitati Plato scriptis suis tradidit, cum ipse litteram Socrates nullam reliquisset, Cic. – ➳ Im Plaut. schreibt man quom, in allen übrigen Schriftstellern cum, bisweilen quum; vgl. Georges Lexik. d. lat. Wortf. S. 183.

2. cum, Praep. m. Abl. (auf Inschrn. auch cun u. con u. quom, in Hdschrn. auch quom geschr.) = ξύν od. σύν, mit, samt, nebst, nicht ohne (Ggstz. sine), zuw. verb. unā cum, simul cum (s. unā u. simul), zusammen mit, zugleich mit, I) im Raume: a) zur Ang. des Zusammenseins, der Gesellschaft, der Begleitung, semper ille antea cum uxore, tum sine ea, Cic. Mil. 55. – u. so esse, vivere, agitare, habitare, cenare, dormire cum alqo, w. s.: ire, abire, redire cum alqo, w. s.: mittere, dimittere, praemittere cum alqo, w. s.: alqm secum habere, secum ducere und ähnliche Verba, wo das Nähere zu finden sein wird. – m. Lebl., cum omnibus suis carris sequi, Caes.: cum impedimentis venire, Caes.: alqm cum litteris dimittere, Sall.: in tabernaculo sellam auream cum sceptro ac diademate iussit poni, Nep.: semper aliquid secum afferunt tuae litterae, Cic.: quidquid vides currit cum tempore, Sen. – u. im Unwillen (s. Fabri Sall. orat. Licin. § 18. p. 436), abi hinc cum donis tuis tam lepidis, Ter.: abi hinc cum tribunatibus et rogationibus tuis, Liv.: abi hinc cum immaturo amore ad sponsum, Liv. – ➳ Auch in Verbindungen wie Liber pater et cum Castore Pollux, Hor., oder negaretis hoc mihi cum dis, Liv., od. dux cum principibus capiuntur, Liv., od. Demosthenes cum ceteris erant expulsi, Nep. ist der Begriff der Begleitung festzuhalten.

So nun bes.: α) bei Ang. der Begleitung eines Befehlshabers od. Untergebenen, eines Wächters od. Schützers, mit = in Begleitung, im Geleite von usw., eā (auf diesem Wege) cum Magone equites Hispanorum praemissos, Liv.: duumviros navales cum classe Pisas ire, Liv.: rex Hellespontum cum exercitu transiit, Liv.: consul iam cum legionibus mare traiecit, Liv.: reliquos cum custodibus in aedem Concordiae venire iubet, mit (unter) Bedeckung, Sall.: in hanc opimam mercedem, agite, cum dis bene iuvantibus arma capite, im Geleite der h. G., Liv.: so auch cum dis volentibus, Cato. – β) bei Ang. des gemeinschaftl. Besitzes mit jmd., unum imperium unumque magistratum habere cum ipsis, Liv.: alia omnia sibi cum collega (esse) ratus, alle anderen Obliegenheiten habe er mit dem K. gemeinschaftlich, Liv. – γ) bei Ang. des gemeinschaftlichen Wirkens mit jmd., mit = in Gemeinschaft mit, in Verbindung mit, im Verein mit, unter Mitwirkung von, verbunden mit, praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebant, Sall.: Varro cum iis quas habebat legionibus ulteriorem Hispaniam tueatur, Caes.: in postremo C. Marius cum equitibus curabat, Sall.: Bocchus cum peditibus invadunt, Sall.: bellum gerere cum Aegyptiis ad versus regem, Nep.: cum alqo contra alqm arma ferre, Nep. – ebenso facere, stare cum alqo, w. s. – δ) bei Ang. des Verkehrs, mit = im Verkehre, im Umgange mit, in Verbindung mit, cum alqo se delectare od. se oblectare, Cic.: is quicum (= quocum) familiaritas fuerat, societas erat, Cic. (so auch 1. pāx, foedus cum alqo, s. pax, foedus): nihil cum potentiore iuris humani relinquitur inopi, Liv.: cum patrono Epicureo mihi omnia sunt, Cic.: mihi ante aedilitatem nihil erat cum Cornificio, Cic.: u. (mit Lebl.) quid mihi, inquit, cum ista summa sanctimonia ac diligentia? Cic. – orationem habere cum multitudine, Cic.: agere cum alqo, w. s.: reputare cum animo, secum und dgl., w. s. – und v. feindl. Verkehre, mit, pugnare, dimicare, certare, confligere, contendere cum alqo, w. s.: queri cum alqo, querelae cum alqo, w. s. – ε) bei Ang. der Vereinigung, Verknüpfung, der Übereinstimmung, sowie der Trennung, Abweichung u. dgl., zB. iungere, coniungere, conectere cum alqo u. dgl., w. s. – sentire, consentire, congruere cum alqo u. dgl., w. s. – distractum esse, dissidere, discrepare, dissentire, differre cum alqo u. dgl., w. s.

b) zur Ang. des Versehenseins mit etw., mit, in = versehen, bekleidet, ausgerüstet, ausgestattet, bewaffnet, begabt, behaftet mit usw., α) v. leb. Wesen: cursitare cum Sicyoniis (in siz. Schuhen), Cornif. rhet.: cum pallio purpureo versabatur in conviviis, Cic.: cum tunica pulla sedere solebat et pallio, Cic.: cives Romanos cum mitella saepe vidimus, Cic.: cum purpurea veste processit, Cic.: cum ramis oleae ingressi curiam, Liv.: quaestores cum fascibus mihi praesto fuerunt, Cic.: illum dicis cum armis aureis, mit der g. Rüstung (= der die g. Rüstung trägt, anhat), Plaut.: alqm pingere cum clipeo, Plin.: esse cum libro (ein Buch in der Hand haben), Cic.: esse cum catenis, K. tragen, Plaut.: esse cum telo, eine Waffe bei sich führen (was in Rom verboten war), Cic.: domi Caesaris deprehensum esse cum sica, Cic.: cum gladio cruento comprehensum esse in illo ipso loco, Cic.: in alqm cum ferro invadere, Cic.: cum telis impetum facere in alqm, Cic.: collocari cum gladiis, Cic. – porcus cum capite humano natus, Liv.: agnus biceps cum quinque pedibus natus, Liv.: Auximi nata puella cum dentibus, Liv. – iste adulescens cum hac dis irata fronte, Cic.: cum febri domum redire, Cic.: cum gravi vulnere ferri ex proelio, referri in castra, Liv. – legatos cum auctoritate (Vollmacht) mittere, Cic.: esse cum imperio, unumschränkte Gewalt-, den Oberbefehl haben (dagegen esse in imperio = ein höheres Staatsamt bekleiden), Cic.: ebenso nemine cum imperio aut magistratu tendente quoquam quin deverteret Rhodum, Suet: alqm cum imperio habere apud exercitum, Nep.: privatus sit an cum potestate, Cic. (vgl. Korte Cic. ep. 1, 1, 7. Zumpt Cic. Verr. 3, 74. p. 890). – erat T. Iuventius non indoctus et magna cum iuris civilis intellegentia, Cic.: abire cum gloria poterant, si etc., Curt. – β) v. Lebl.: salinum cum sale, Plaut.: olla cum aqua, Cato: fisci complures cum pecunia Siciliensi, Cic.: scrinium cum litteris, Sall.: duo pocula non magna, verum tamen cum emblemate, Cic.: currus cum falcibus et elephanti cum turribus, Gell. – bei Ang. des Ertrags, ager efficit cum octavo, cum decimo, bringt das achte, zehnte Korn, achtfältig, zehnfältig, Cic.: ut ex eodem semine aliubi cum decimo redeat, aliubi cum quinto decimo, Varro: cum centesima fruge agris fenus reddente terrā, Plin. – v. Zuständen, gloria est frequens de aliquo fama cum laude, Cic.: ut viginti annorum militiam cum illa virtute, cum illa fortuna taceam, Liv.

c) bei Ang. des Mittels u. Werkzeugs, mit, zB. ista cum lingua culos lingere, Catull.: extemplo silentio facto cum voce maxima conclamat, Claud. Quadrig. fr.: caede caudam cum tabula aliqua non ponderosa, Veget. mul. – u. so der gramm. t.t., scribi cum littera quadam, zB. terra in augurum libris scripta cum R uno, Varro LL. 5, 21.

II) in der Zeit, a) übh. bei Ang. des Gleichzeitigen, mit, bei, gleichzeitig mit, unmittelbar nach (zuw. auch verb. pariter cum, simul cum; s. die Auslgg. zu Ter. adelph. 5, 3, 55. Korte Sall. Iug. 68, 2 u. Lucan. 5, 678), abs te abii hinc hodie cum diluculo, Plaut.: cum prima luce Pomponii domum venire, Cic.: cum primo mane Leptim vehi, Auct. b. Afr.: so cum primo lumine solis, Verg.: u. bei den Dichtern oft cum sidere, Catull., cum luce, Ov., cum sole, Verg. – pariter cum ortu solis castra metari, Sall.: pariter cum occasu solis expeditos educere, Sall.: simul cum sole expergisci, Cic.: simul cum occasu solis egredi, Sall. – exiit cum nuntio Crassus, Caes.: cum his nuntius Romam ad consulendum redit, Liv.: simul cum domo designavit templo Iovis fines, Liv. – Ggstz., ut quaeratur, quid ante rem, quid cum re, quid post rem evenerit, Cic. top. 51.

b) bei Ang. gleichzeitiger Nebenumstände (sowohl äußerer Umstände als Gemütszustände), mit, unter, nicht ohne (Ggstz. sine, s. Suet. Cal. 16, 3 legata ex testamento Iuliae Augustae cum fide ac sine calumnia repraesentata persolvit), alqm cum cruciatu necare, Caes.: risus omnium cum hilaritate coortus est, Nep.: cum clamore in forum curritur, Liv.: cum silentio (in der Stille, lautlos, geräuschlos) audiri, ad alqm convenire, Liv. – obsides summa cum contumelia extorquere, Caes.: magno cum periculo suo (für sie) in eam turbam incĭderunt, Liv.: summa cum celeritate ad exercitum redire, Hirt. b. G.: multis cum lacrimis obsecrare, Caes.: alqd magno cum gemitu civitatis auferre, Cic.: cum gratulatione et ingenti favore populi domum reduci, Liv.: semper magno cum metu incipio dicere, Cic. – so oft in den Verbindungen cum (magna) cura, cum (bona) gratia, cum (bona) pace, cum (bona) venia, s. cūra, grātia, 1. pāx, venia. – zuw. auch bei Ang. von unmittelbar aus einer Handlung hervorgehenden Wirkungen u. Folgen, zu, zur, zum, quo die ad Alliam cum exitio urbis foede pugnatum, Liv.: illo itinere venit Lampsacum cum magna calamitate et prope pernicie civitatis, Cic.: magno cum periculo provinciae futurum, ut etc., Caes.: magna cum offensione civium suorum redire, Nep.: maxima cum offensione patrum abire consulatu, Liv.: summa cum offensione Pompeii domi remanere, Cic. – endlich auch bei Ang. eines gleichzeitig als Bedingung od. Beschränkung eintretenden Nebenumstandes, nur mit, doch nur mit (s. Fabri Sall. Iug. 86, 3), zB. liberalitas si cum mercede (benigna est), conducta est, Cic.: quibus videmus optabiles mortes fuisse cum gloria, Cic.: omnia cum pretio honesta videntur, wenn es nur Geld einträgt, Sall. – so bes. cum eo, quod od. ut od. ne, unter der Bedingung (Beschränkung), daß od. daß nicht usw., dergestalt-, doch so-, außerdem daß od. daß nicht usw. (griech. ἐπὶ τούτῳ, ἐφʼ ᾧτε u. bl. ἐφʼ ᾧτε m. folg. Infin.), sit sane, quoniam ita tu vis, sed tamen cum eo, credo, quod sine peccato meo fiat, Cic.: Antium nova colonia missa cum eo, ut Antiatibus permitteretur, Liv.: obsequar voluntati tuae cum eo, ne dubites id opus geometrarum magis esse quam rusticorum, Col.: cum eo tamen, ne quis, qui valere et sanescere volet, hoc cotidianum habeat, Cels.; vgl. Brolén de eloc. Cels. p. 44. – u. cum eo, quod = außerdem daß, hoc cum eo quod candidos facit dentes, tum etiam confirmat, Scrib. 60: u. cum eo, ut = mit dem Umstande, daß usw., so daß zugleich, Liv. 8, 14, 2; 30, 10, 21; 36, 35, 3. – ➳ cum wird dem Abl. der Personalpron. immer (s. Cic. or. 154), dem Abl. des Relativpron. häufig angehängt, also mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum, quocum (quîcum), quācum, quocum, quibuscum; nicht selten aber auch (bei Livius, Vellejus u. Curtius immer) cum quo, cum qua, cum quibus. Vgl. Greef im Philol. 32, 711 ff. – Spätlat. mit Acc., cum uxorem suam, Rossi inscr. Chr. 144.

1 cum [CL] One ex. of use w. acc. Æthelw. III 3: occurrit Uuexstan dux cum centurias populi. Cf. clam c. 1 (w. ref. to persons or sim): a (in association or company) with. b (in residence) with (as servant, ward, etc.). c (included) among. d (in relation or contact) with. e (in conflict or rivalry) with. f (in co-operation or partnership) with. g in the possession of. h (w. pl.) among, according to (the usage of). a Daria cum duro patitur tormenta Chrisanto Aldh. VirgV 1228; pergere cum pueris Ib. 1897; cum ‥ verbum ei vitae una cum omnibus qui aderant ejus comitibus praedicarent Bede HE I 25; 8‥ com muliere rixosa, ‥ mid secfullan wife WW; 933 sciat se ‥ cum Juda proditore ‥ periturum CS 694; xix villani cum v bordariis habent vij carucas DB I 5; cum mali non sint cum ipso [Deo], propter quid dicitur hoc de bonis? ‥ dicendum quod hec prepositio ‘cum’ non notat associationem—non enim creatura associatur Creatori—sed notat cooperationem et communem intentionem . ‥ non sic autem est de malis . ‥ sed distinguendum quod ‘esse cum’ dicitur dupliciter, sc. aut cum eis ‘qui sunt mali’ aut ‘in quantum sunt mali’ Hales Sent. I 366–7; 1285 ville ‥ guyldabiles ‥ cum hundredo ad regem Aids II 23; 1290 eo quod fuerunt cum illis (v. conspiratio b); s1301 (v. cornu 4c); pax Domini sit semper vobiscum Miss. Sarum 634; 1397 nisi mecum vel uxore mea ‥ voluerit commorari Lit. Cant. III 56.  b dominus illius [S. Patricii] nominabatur Milchu, et porcarius cum illo erat Nen. HB 194; filius Johannis de E. ‥ est nepos Radulfi M. et cum eo per dominum regem RDomin 18; 1326 quidam domicellus, qui dixit se esse cum comite Kancie Lit. Cant. I 173; 1440 lego cuilibet mulierum generosarum cum uxore mea ad tunc existencium x m. FormA 433.  c eant alii cum xij et superjurent ei inmunditiam (Leg. Hen. 74. 2a) GAS 591.  d si ‥ loquerentur cum illo Bede HE V 10; 987 (11c) ut ‥ suus heres veram amicitiam habeat cum domino aecclesiae CD 661; non expedit homini ut agat cum Deo quemadmodum par cum pari Anselm (CurD I 19) II 86; c1228 quid ibi fecerint cum episcopo nescit Feod. Durh. 250; c1239 precipimus ‥ ne aliqui retineant plures curas animarum cum quibus ‥ non est super hoc dispensatum Conc. Syn. 272 (cf. StatOx 308: 1503 statuta ‥ quibuscum dispensandi potestas ‥ conventioni ‥ reservatur); nunquam fuit ei desponsata nec rem habuit cum illa Bracton 302; 1376 de Johanna H. pro leyr cum ij hominibus Hal. Durh. 135; 1353 (v. barganare a); s1402 quid faceres mecum si super me haberes victoriam? Eul. Hist. Cont. III 390.  e Gildas EB 15 (v. congredi 2a); s711 B. praefectus cum Pictis pugnavit Bede HE V 24; Fl. Worc. I 176 (v. committere 1); longitudine capillorum cum feminis certabant W. Malm. HN 453; s1391 W. Ynglis miles cum quodam Anglie milite duellabat Plusc. X 11.  f 836 ego W. rex ‥ cum meis episcopis ‥ et magistratibus illut monasterium ‥ liberamus sic CS 416; 1195 (v. bederipa); principium illius J. ‥, quia ‥ contra Cluniacenses ‥ et cum Cisterciensibus ‥ facit, ad memoriam revocavi Gir. GE I 49 p. 132; c1228 utrum ‥ monachi aliquando habuerunt forestarium cum forestariis episcopi vel per se Feod. Durh. 257 (cf. ib. 244: parciemur vobiscum de salmonibus nostris); 1272 (v. conjunctim b); 1288 debet cum paribus suis ‥ pistrinum facere CoramR 98 r. 19; 1308 de beneficiis Hibernie cum magistro J. ‥ vos poteritis plenius informari (Lit. Collectorum Apostol.) EHR XLI 353.  g 1345 nullum manuopus secum inventum fuit SelCKB VI 50; 1408 duxit ‥ Rogerum hic in curia una cum manuopere cum eo capto (Breve Regis) G. S. Alb. III 510.  h diacones cum Grecis non frangunt panem sanctum Theod. Pen. 2. 2. 14; solvat dominus lahslit cum Dacis, witam cum Anglis [AS: mid Denum ‥ mid Englum] (Quad.) GAS 345 (cf. (Cons. Cnuti) ib.: aput Danos ‥ apud Anglos). 2 with (things): a (attached or combined); b (contained); c (brought or transferred); d (taken in charge); e (found in possession); f (treated as distinguishing feature); g (forming basis of surname). a 679 dono terram ‥ cum omnibus ad se pertinentibus campis, pascuis, meriscis ‥ CS 45; collum nectunt cum crure gemella Aldh. VirgV 1211; lavant homines manus suas cum faciebus suis Nen. HB 216; inter omnes simul cum manerio sunt xxx hidae DB I 172a; de hoc manerio de sunt [sic] xxv soc[amanni] qui aderant TRE cum omni consuetudine DB II 109b; Eadmer HN 19 (v. cors 2a); 1427 j virgam ‥ ad mensurandos pannos cum j capsula viridi de corio MunAcOx 284; 1470 de ferro lxx tonella valoris iiij librarum cum dimidia (TreatyR) Foed. XI 675.  b ignibus apposuit sanctam cum corpore tumbam Aldh. VirgV 1776; 1300 (v. bermannagium); 1384 in pictura ij feretrorum cum reliquiis Ac. Durh. 425; 1433 batellus ‥ carcatus ‥ cum x barellis cum lana (KRMem) Bronnen 1057.  c O. tenuit de rege E. et quo voluit cum terra ire potuit DB I 18; nusquam cum ea terra se vertere poterat DB I 172b; venerunt ‥ cum opimis ‥ muneribus B. V. Dunst. 27; homines de Rotomago qui veniebant cum vino (Quad.) GAS 232; 1412 de uno tenente in H. qui fugit ultra Humbram cum catallis et firma sua Ac. Durh. 183; 1430 visitabunt matricem ecclesiam suam ‥ cum suis oblacionibus Feod. Durh. 26.  d sto super eas [oves] ‥ cum canibus [AS: mid hundum] Ælf. Coll. 91; 1332 (v. canis 2b); 1464 pro gagiis ‥ verletorum et grassionum cum equis domini regis ExchScot 259.  e 1209 inventus fuit ‥ in foresta cum arcu sine corda SelPlForest 6; 1268 si aliquis latro captus fuerit cum manuopere, ita quod vocari possit infongenthef (Compositio) Thorne 1916.  f 1308 (v. crinis 1d); 1316 pro restauro ‥ unius equi clari badii cum stella in fronte RGasc IV 1679.  g 1195 Ricardus cum Rubeis Oculis RScacNorm II 169; Henno cum Dentibus, sic a dentium magnitudine dictus Map NC IV 9; c1220 xxiiij acras que fuerunt Roberti cum Baculo Feod. Durh. 57; 1260 Walterus cum Uno Oculo CalPat 89; 1275 Johannis cum Canibus [alias Withoundes] CourtR Wakefield I 101; [teste] Thoma cum Barba State Tri. Ed. I 31. 3 (instrumental or sim.) with (the aid of), by means of or by action involving: a (material object or substance); b (abstraction). c (marked or adorned) with, bearing a representation of. d by (a system or standard of measurement). e at (expense), by expenditure of. a cum forti famulas dextra defendit inermes Aldh. VirgV 2262; mundi rotam rorantibus / umectabant cum imbribus Carm. Aldh. 1. 48; circumdetur ejus humerus ‥ cum stola ab episcopo Egb. Pont. 18 rub.; [Brutus] implevit eam [Britanniam] cum suo genere Nen. HB 152; minantem boves cum stimulo [AS: mid gadisene] Ælf. Coll. 90; ad ipsos cum nostro stilo redeatur Gosc. Transl. Aug. 1. 22C; a1185 (v. baculus 6); 1200 supertunicam ‥ furratam cum agno CurR I 230; 1244 (v. cotlanda a); 1266 titubavit cum pedibus suis SelCCoron 7; c1285 seminate sunt xij acre cum drageo Fees 1299; 1367 pro xxx multonibus ‥ mactatis cum leporariis regis KR Ac 396/2 f. 33; 1383 de arboribus prostratis cum vento MinAc 925/2 m. 5; 1588 communiam cum aqua marittima sepissime submersam et devoratam Pat 1319 m. 24.  b ut ‥ / ‥ venenata sanctum cum fraude sugillent Aldh. VirgV 926; ut ‥ cum ipsa tibi nostra electione placeamus Egb. Pont. 105; cum summa festinatione in Normanniam ‥ transvectus Gir. EH I 39; 1202 cum vi sua portavit eum in domum SelPlCrown 15; 1237 cum vi et armis ‥ venerunt ‥ et cum averiis suis ‥ prata [querentium] ‥ paverunt cum warda facta CurR XVI 74; 1262 (v. celeritas); 1409 correccionem ‥ disputancium cum impertinentibus argumentis StatOx 203.  c sequitur Dominum pictus cum stigmate Christi Aldh. CE 4. 9. 13; 1204 (v. broudare); 1208 j justam cum imaginibus operatam (Invent.) LTR Mem PR 122; 1365 j lectum cum avibus, ij lecti cum boterflies Ac. Durh. 128; 1368 cum orfreis ‥ seminatis cum stellis Invent. Norw. 76.  d DB I 337b (v. arsio c); 1392 vendit cervisiam cum olla Ac. Durh. 337; 1462 nova ferlota, cum qua grana venduntur et deliberantur ExchScot 133.  e c1200 concessit mihi ponere gablum meum super murum suum petrinum cum custu suo AncD C 5830; 1344 vix eundem [cancellum] construere potest competenter cum x libris Vis. Totnes 111; 1379 que quidem stabula ‥ potest reparari cum xxvj s. viij d. IMisc 222/11. 4 (w. ref. to attendant circumstances) with, in: a (event or sim); b (emotion or sim.). a Bede HE II 5 (v. consilium 1b); 785 (12c) cum consensu meorum optimatum CS 260; cum tempore prisco Æthelwulf Abb. 628; 840 (11c) illis terra sua reddita est cum pace CS 430; c1080 istas ‥ terras cum magno honore et pace teneat Regesta p. 125.  b debito cum timore et amore respondere Bede HE IV 3 p. 211; si quis mediocrium aliquem ictu cum ira percusserit (Ps.-Cnut de Foresta) GAS 623; cum ‥ gravi cordis dolore Gir. TH I 32. 5 (in conformity) with. si et illi eadem cum illo sentire vellent Bede HE II 13; Ib. V 25 (v. aequalis 1a); ad East-Seaxum illa civitas cum veritate pertinet Asser Alf. 4; est quia cum vento mobilis empta fides Garl. Tri. Eccl. 13; Ps.-Gros. 498 (v. consimilis); 1270 in panno empto ‥ similiter cum supercingulis emptis MinAc 768/5 m. 4; c1350 equivalet ‥ cum (v. 1 carata). 6 (in comp.) together, in combination or association with (in new formations esp. w. ref. to colleagues, e. g. coabbas, conconsularis, combaillivus, concustos, conphilosophus). For spelling cum- comburere 2a, commilito, communa 3c, communio 6a, companagium, 2 compati, conjunctim, consignificatio. ‘con’ praepositio aut ipsa in compositione corrumpitur, ut ‘commoveo ‥, corroboro ‥, colloquor’ ‥, aut accedentes orationum partes corrumpit ‥: ‘confiteor ‥, congredior ‥, conicio’ Aldh. PR 140; Gros. Gram. 56 (v. 2 dis-).

2 cum [CL], quum 1 when: a (w. ind); b (w. subj.). c (w. ind. and quotiens) whenever. a cum me vita fovet, sum clari sideris instar Aldh. Aen. 44 (Ignis) 7; Alexander cum vitam funere clausit Id. VirgV 989; etiam cum interiora appetit, ad haec ‥ minor redit Bede HE II 1 p. 74; Alcuin Rhet. 14 (v. crimen 1); s991 quum me ab ergastulo carnis exisse didiceris Chr. Rams. 100; cum moneta renovatur, dat xx s. unusquisque monetarius DB I 26; omnino circumscriptum est quod, cum alicubi totum est, non potest simul esse alibi Anselm (Prosl. 13) I 110; Brinton Serm. 14 (v. 2 convocatio 2); Wycl. Log. II 30 (v. coordinatio b); Mon. Francisc. I app. 598 (v. coruscare b).  b post mundum, cum cesset cyclos Olympi Aldh. VirgV 1658; cum fracto venti federe / bacharentur in aethere Carm. Aldh. 1. 23; cum essem annorum septem Bede HE V 24; s1422 cumque in extremis laboraret, hos sermones ‥ loquutus est Ps.-Elmh. Hen. V 127.  c 1269 ad quam [vicariam], cum quociens eam vacare contigerit, ad vos pertinebit ejusdem presentacio Cart. Glast. I 60. 2 since, because: a (w. ind); b (w. subj.). a barbari reversi sunt magno opere, cum Guorthigirnus amicus illis erat Nen. HB 188; 749 (12c) nec hoc praetermittendum est, cum necessarium constat aecclesiis Dei CS 178; 1227 quum volumus ‥ justiciam exhiberi (Lit. Regis) EHR IV 516.  b ut tamen electos qui nectunt foedera nuptis / ‥ / carpere non cupiat ‥, / praesertim antiquae cum narret littera legis / illustrem patres vitam duxisse priores Aldh. VirgV 244; Dial. Scac. I 7D (v. cuprum a); c1182 cum haberemus ‥ aream quandam fere sterilem ‥, episcopus ‥ contulit nobis ‥ lx li. ‥ ad aream prescriptam reedificandam Ch. Sal. 44; M. Scot Phys. 1 (v. crispatura); imperator ‥ non ideo recipiens ensem ‥ vibrat eum ut ostendat se ‥ inferiorem papa, cum non teneatur ‥ ensem recipere Ockham Pol. I 57 (56) (cf. (v. coronare 2a)). 3 (w. subj.): a while, whereas (expressing attendant circumstances). b though. a 1257 cum ‥ archiepiscopus ‥ quamdam convocationem ‥ fieri fecerit ‥, inhibuimus ‥ prefato archiepiscopo ne dictam convocationem faciat Cl 142 (v. 2 convocatio 1c); s1294 cum ‥ haberent modicum vini ‥, quod pro rege salvare decreverant, non adquievit ‥ rex W. Guisb. 252; 1298 (v. convolare 2b); 1308 sciatis quod, cum nuper concesserimus ‥ Arnaldo ‥ ballivam de C. ‥ tenendam ‥ pro tanto quantum aliquis alius ‥ dare vellet, nos, eidem A. volentes facere uberiorem graciam ‥ concessimus ei quod ipse ballivam predictam ‥ tenere possit in forma qua prius eam tenuit RGasc IV 69.  b [Herewardus] ad nulla respondit que Gallice interrogabatur, cum optime id intelligeret Lib. Eli. II 106; Neckam NR II 155 (v. consors 1b); Gir. GE II 34 (v. corrigere 3c); 1203 vendidit catalla ipsius H. cum non esset convictus de morte illa SelPlCrown 32. 4 (w. tum) both ‥ and. Cf. tum ‥ tum. jocundissimus cum in multis tum in eo maxime ‥ fructus J. Sal. Pol. 385A; 13‥ tempestas ‥ naves ‥ diripuit, cum has confringens, tum has submergens Mem. S. Edm. I app. 368.

1 cum, (3) prép. [gouvernant lʼabl.], avec : ¶ 1 [idée dʼaccompagnement, de société] : habitare cum aliquo Cic. Att. 14, 20, 4, habiter avec qqn ; vagari cum aliquo Cic. Att. 8, 2, 3, errer avec qqn ; habere rem cum aliquo Cæs. G. 2, 3, 5, avoir une chose en commun avec qqn || una cum, v. una ¶ 2 [accompagnement dans le temps] : cum prima luce Cic. Att. 4, 3, 4, au point du jour ; simul cum, v. simul ; exit cum nuntio Cæs. G. 5, 46, il part aussitôt la nouvelle reçue ¶ 3 [accompagnement, qualification, manière dʼêtre] : magno cum luctu et gemitu totius civitatis Cic. Verr. 2, 4, 76, au milieu de la désolation et des gémissements de la cité entière (1, 49 ; Liv. 9, 31, 8, etc.) ; cum dis bene juvantibus Liv. 21, 43, 7, avec lʼaide favorable des dieux || stare cum pallio purpureo Cic. Verr. 2, 4, 86, se tenir debout en manteau de pourpre ; esse cum telo Cic. Mil. 11, avoir une arme sur soi, être armé ; vidi argenteum Cupidinem cum lampade Cic. Verr. 2, 2, 115, jʼai vu le Cupidon dʼargent portant son flambeau, cf. 4, 109 ; venire Romam cum febri Cic. Att. 6, 9, 1, venir à Rome ayant (avec) la fièvre ; si esset cum iisdem suis vitiis nobilissimus Cic. Clu. 112, si avec tous ses vices il était en outre de la plus haute noblesse ; esse cum imperio Cic. Fam. 1, 1, 3, avoir un commandement ; si cum signis legiones veniunt Cic. Att. 14, 5, 1, si les légions viennent enseignes déployées ; suaviter et cum sensu Cic. de Or. 2, 184, délicatement et avec tact || ager cum decumo effert Cic. Verr. 2, 3, 113, le champ produit dix pour un, dix fois autant( Varro R. 1, 44, 1 ; Plin. 18, 95 ) ; cum centesima fruge fenus reddente terra Plin. 5, 24, la terre donnant en moisson un revenu de cent pour un || cum eo quod, ajoutant que, avec cette réserve que : sit sane, sed tamen cum eo, quod sine peccato meo fiat Cic. Att. 6, 1, 7, soit, mais à la condition pourtant quʼil nʼy ait rien là-dedans à me reprocher ; cum eo quod... accidit ut Quint. 10, 7, 13, avec cette réserve quʼil arrive que... (2, 4, 30 ; 12, 10, 47) ; cum eo ut subj., avec cette circonstance que( Liv. 30, 10, 21 ) ; avec cette stipulation que( Liv. 8, 14, 8 ) (que ne... pas, cum eo ne Col. Rust. 5, 1, 4 ) ¶ 4 (accompagnement et conséquence) : ut beneficium populi Romani cum vestra atque omnium civium salute tueatur Cic. Mur. 2, afin quʼil conserve pour votre salut et celui de tous les citoyens la faveur que lui a faite le peuple romain ( Rep. 2, 16 ; Cat. 1, 33 ; Verr. 2, 1, 63) ; C. Flaminius cecidit apud Trasumennum cum magno rei publicæ vulnere Cic. Nat. 2, 8, C. Flaminius succomba à Trasimène, portant ainsi un coup terrible à la république ¶ 5 [instrumental] : [poét.] cum lingua lingere Catul. 98, 3, lécher avec la langue ¶ 6 [construction de certains verbes marquant relations avec qqn] agere cum ; res est alicui cum ; loqui cum ; stare, facere cum, etc., v. ces verbes ; [lutte, rivalité] certare, pugnare cum ; [liaison] jungere cum ; [divergence] dissidere, differre, etc. ; [construction de verbes composés de cum ] : comparare, consentire, conferre, cum, etc.

➳ cum se lie à la suite des pronoms personnels (touj. dans Cic. ) : mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum ; à la suite du pron. relat., le plus souvent : quocum (quicum), quacum, quocum, quibuscum.

2 cum (2) ( quom ) conj. (ancien acc. relatif, adverbialisé), de sens temporel, construite avec lʼindic. ; avec le subj. le sens temporel sʼefface ; la subordonnée prend une valeur subjective avec des nuances diverses.

A [emploi relatif] :

I indic., ¶ 1 [constr. archaïques] : istuc sapienter fecit, quom... dedit Pl. Bacch. 338, il a fait preuve là de sagesse en donnant ; isto tu pauper es, quom nimis sancte piuʼs Pl. Rud. 1234, cʼest par là que tu es pauvre, en étant trop scrupuleusement honnête, cf. Ps. 822 ; Ter. Phorm. 966 ; propter hanc rem quom Pl. Capt. 216, en raison de cette circonstance que [sur ab eo cum Varro L. 7, 79, v. Gaffiot, 1906 , p. 114 n. 1 ] ¶ 2 fuit quoddam tempus cum homines... vagabantur Cic. Inv. 1, 2, il y eut une certaine époque où les hommes erraient çà et là..., cf. Pl. Aul. 4 ; Merc. 533 ; Trin. 402, etc. ; Lucr. 6, 295 ; Cic. Fam. 11, 27, 4 ; Off. 1, 31 ; Lig. 20 ; Planc. 65 ; fuit cum hoc dici poterat Liv. 7, 32, 13, il y eut un temps où lʼon pouvait dire...; renovabitur prima illa militia, cum... solebat Cic. Verr. 2, 5, 33, on rappellera ces débuts de son service militaire, où il avait coutume... || [en part., après une date] depuis que : anni sunt octo, cum... Cic. Clu. 82, il y a huit ans que ; nondum centum et decem anni sunt, cum... lata lex est Cic. Off. 2, 75, il nʼy a pas encore cent dix ans que la loi fut portée...; vigesimus annus est cum me petunt Cic. Phil. 12, 24, voilà vingt ans quʼils mʼattaquent ¶ 3 qqf. cum = tum + une particule de liaison (cf. qui ) : cum interim Liv. 4, 51, 4, mais cependant, dans le même temps.

II subj. [nuance consécutive] : fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent Cæs. G. 6, 24, 1, il fut jadis un temps (tel que) où les Gaulois étaient supérieurs en courage aux Germains ; in id sæculum Romuli cecidit ætas, cum Græcia... esset Cic. Rep. 2, 18, lʼépoque de Romulus tomba en un siècle (tel que) où la Grèce était..., cf. Pl. Capt. 516 ; Ter. Haut. 1024 ; Varro R. 3, 1, 1 ; Cic. Com. 33 ; Off. 3, 50 ; Mil. 69 ; de Or. 1, 1 ; Br. 7 || nec quom... rear Pl. Most. 158, il nʼy a pas de circonstances où je croie, cf. Ter. Haut. 560.

B conjonction ; souvent en corrélation avec tum, tunc, nunc, etc.

I ind., ¶ 1 quand, lorsque, au moment où : cum hæc scribebam, putabam... Cic. Fam. 6, 4, 1, au moment où jʼécrivais cela, je pensais (3, 13, 2 ; Att. 5, 2, 1 ; Br. 2, 1, 1, etc.) || cum id argumentis docuerat, tum etiam exemplorum copia nitebatur Cic. de Or. 1, 90, quand il en avait donné des preuves, alors il recourait aussi à une foule dʼexemples ; mihi causam adtulit casus gravis civitatis, cum... poteram Cic. Div. 2, 6, ce qui mʼa déterminé, ce sont les malheurs de la cité, quand je pouvais... ( Mur. 6 ; Verr. 2, 4, 77 ; Fin. 2, 61 ; de Or. 2, 70 ; Agr. 2, 100 ; Fam. 11, 8, 11 ; 8, 9, 2 ; Cæs. G. 4, 17, 4 ; G. 7, 35, 4 [α]) ; resistito gratiæ, cum officium postulabit Cic. Mur. 65, tiens tête au crédit, quand le devoir le demandera ; officia reperientur, cum quæretur... Cic. Off. 1, 125, on trouvera les devoirs, quand on cherchera... ; cum hæc docuero, tum illud ostendam Cic. Clu. 9, quand jʼaurai montré cela, alors je ferai voir ceci ; ceteri senes cum rem publicam defendebant, nihil agebant ? Cic. CM 15, les autres vieillards, en défendant lʼÉtat, ne faisaient-ils donc rien ? de te, cum tacent, clamant Cic. Cat. 1, 21, à ton sujet, en se taisant, ils crient ; satis mihi dedisti, cum respondisti... Cic. Tusc. 2, 28, tu mʼas assez accordé, en répondant... || cum primum Cic. Nat. 2, 124, aussitôt que ; dies nondum decem intercesserant, cum alter filius necatur Cic. Clu. 28, dix jours ne sʼétaient pas encore écoulés que le second fils est tué ; vix agmen novissimum... processerat, cum Galli... non dubitant Cæs. G. 6, 8, 1, à peine lʼarrière-garde sʼétait-elle avancée... que les Gaulois nʼhésitent pas à... || avec inf. hist. : jamque dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere Sall. J. 98, 2, et le jour était déjà écoulé que les barbares pourtant ne se donnaient aucune relâche, cf. Liv. 2, 27, 1 || antériorité marquée après cum, mais non en français : cum mihi proposui regnantem Lentulum..., perhorresco Cic. Cat. 4, 12, toutes les fois que je me représente Lentulus sur le trône, je vois en frissonnant... ( Læl. 94 ; Tusc. 5, 77 ; Div. 2, 145, etc.; Cæs. G. 6, 16, 5 ) ; cum remiserant dolores pedum, non deerat in causis Cic. Br. 130, quand la goutte lui laissait quelque relâche, il ne se dérobait pas aux plaidoiries ¶ 2 notion causale latente : sine trahi (amiculum), cum egomet trahor Pl. Cist. 115, permets que ce mantelet traîne, quand moi-même je me traîne ; facta eloquar multo melius quam illi, quom sum Juppiter Pl. Amph. 1134, jʼexposerai tout ce qui sʼest passé beaucoup mieux quʼeux, alors que je suis Jupiter ; at senex ne quod speret quidem habet ; at est eo meliore condicione quam adulescens, cum id quod ille sperat hic consecutus est Cic. CM 68, mais, dira-t-on, le vieillard nʼa même pas lieu dʼespérer ; eh bien ! il est ainsi en meilleure condition que le jeune homme, alors que, ce que lʼautre espère, lui lʼa obtenu, cf. de Or. 2, 154 ; Arch. 10 ; Rep. 3, 47 ; Clu. 131 ; Pomp. 33 ; Phil. 5, 14 ; Virg. B. 3, 16 ¶ 3 notion adversative-concessive latente : sat sic suspectus sum, cum careo noxia Pl. Bacch. 1004, je suis assez soupçonné comme cela, quand [pourtant] je suis innocent de toute faute ; cf. Aul. 113 ; Rud. 383 ; Ter. Eun. 243 ; Phorm. 23, etc. ; Lucr. 1, 566 ; 1, 726 ; o beatos illos qui, cum adesse ipsis non licebat, aderant tamen... Cic. Phil. 1, 36, heureux ces gens qui, lorsquʼils ne pouvaient être là en personnes, étaient là pourtant..., cf. Verr. 2, 3, 125 ; Cæc. 42 ; Mur. 77 ; || cum interea, cum interim, quand cependant : Pl. Pers. 174 ; Men. 446 ; Ter. Hec. 39 ; Cic. Verr. 2, 5, 162 ; || inf. hist. après cum interim : Liv. 3, 37, 5, etc. ¶ 4 avec les v. de sentiment : salvos quom advenis, gaudeo Pl. Most. 1128, alors que tu arrives bien portant, je me réjouis ( Amph. 681 ; Men. 1031 ; Rud. 1365, etc.); magna lætitia nobis est, cum te di monuere uti... Sall. J. 102, 5, cʼest pour nous une grande joie de voir que les dieux tʼont donné lʼinspiration de ; tibi gratulor, cum tantum vales apud Dolabellam Cic. Fam. 9, 14, 3, je te félicite du moment que tu as tant de crédit auprès de Dolabella ; cum isto animo es, satis laudare non possum Cic. Mil. 99, du moment que tu as ces sentiments, je ne saurais assez te louer, cf. Fam. 13, 24, 2 ; Verr. 2, 2, 149 ; Fin. 3, 9 ; Off. 2, 22.

II subj., ¶ 1 [notion causale] : du moment que, vu que, étant donné que, puisque : cum amicitiæ vis sit in eo ut..., qui id fieri poterit si... ? Cic. Læl. 92, puisque lʼessence de lʼamitié consiste à..., comment ce résultat pourra-t-il se produire si...? ( Cat. 1, 15 ; Font. 35 ; Ac. 2, 66 ; Phil. 14, 12 ; Or. 27 ; Fin. 1, 34, etc.); cum præsertim Cic. Br. 3, étant donné surtout que (præs. cum Arch. 10 ) ; quippe cum Cic. Br. 69 ; Læl. 28 ; Off. 2, 34 ; Leg. 1, 5, etc., puisque (qqf. utpote cum Cic. Att. 5, 8, 1 ; ut cum Quint. 10, 1, 76 ) || cum... tum : id, cum ipse per se dignus putaretur, tum auctoritate et gratia Luculli impetravit Cic. Arch. 7, il lʼobtint, dʼabord parce quʼil en était jugé digne par lui-même, et ensuite grâce à lʼinfluence et au crédit de Lucullus, cf. Domo 32 || [liaison de deux faits] du moment que : cum in convivium venisset... non poterat Cic. Verr. 2, 4, 48, du moment quʼil était venu (quʼil se trouvait) dans un festin il ne pouvait... ( Rep. 2, 59 ; Off. 2, 41 ; de Or. 1, 232 ; Cæs. G. 5, 19, 2 (β) ; G. 7, 16, 3 ; C. 2, 41, 6 ; 3, 24, 2 ; Liv. 2, 27, 8 ; 23, 3, 10 ; 44, 29, 3 ; Tac. Ann. 1, 10, 7 ; 3, 10, 14) ¶ 2 [notion adversative-concessive] quoique, quand pourtant : Græcia, cum jamdiu excellat in eloquentia, tamen... Cic. Br. 26, la Grèce, quoique depuis longtemps elle excelle dans lʼéloquence, cependant... ( Verr. 2, 3, 78 ; de Or. 1, 126 ; Br. 28 ; 314 ; Clu. 110, etc.) || [simple opposition] alors que, tandis que : solum (animantium) est particeps rationis, cum cetera sint omnia expertia Cic. Leg. 1, 22, il est le seul (des animaux) qui participe de la raison, tandis que les autres en sont tous dépourvus ( Verr. 2, 5, 95 ; 178 ; Clu. 65 ; Mur. 11 ; Tusc. 5, 13 ; de Or. 3, 60, etc.; Cæs. G. 4, 12, 1 ; 4, 24, 3 ; Liv. 23, 27, 5 ; 28, 14, 19 ; Tac. H. 1, 39) || cum interea, cum interim, quoique cependant, tandis que cependant, alors que cependant : simulat... cum interea... machinetur Cic. Verr. 1, 1, 15, il feint... quoique cependant il machine...( Varro R. 3, 16, 2 ; Lucr. 5, 394 ; Cic. Verr. 2, 2, 25 ; 3, 62 ; Pis. 9 ; Sulla 16 ; Fam. 15, 4, 3 ) || cum... tum : quæ cum sint gravia, tum illud acerbissimum est quod... Cic. Mur. 56, ces choses ont beau être pénibles, le plus dur, cʼest que..., cf. 55 ; Fam. 15, 9, 1 ; Off. 3, 5 ¶ 3 [acception voisine de lʼinstrumental] : cum neget..., nonne tollit...? Cic. Nat. 1, 29 = negando, nonne tollit, en déclarant que ne pas..., ne supprime-t-il pas... ? cf. Font. 44 ; Top. 10 ; Agr. 2, 19, etc. || [acception voisine de in + gérondif] = quand il sʼagit de : nonne ille artifex, cum faceret Jovis formam, contemplabatur aliquem... ? Cic. Or. 9, cet artiste, quand il sʼagissait pour lui de faire (en faisant) la statue de Jupiter, ne contemplait-il pas un modèle...? cum peterem magistratum, solebam... Cic. de Or. 1, 112, en faisant acte de candidature, jʼavais lʼhabitude ( Br. 143 ; 190 ; Fin. 3, 19, etc.) ; nusquam cunctabundus, nisi cum in senatu loqueretur Tac. Ann. 1, 7, nʼayant nulle part dʼhésitation sauf dans ses paroles au sénat ¶ 4 [acception participiale] : cum ageremus vitæ supremum diem, scribebamus hæc Cic. Fin. 2, 96, cʼest en vivant mon dernier jour que je tʼécris ceci (cf. dederam ad te litteras exiens e Puteolano Cic. Att. 15, 1 a, 1, je tʼai écrit hier en partant de ma maison de Putéoles) ; cum hanc jam epistulam complicarem, tabellarii a vobis venerunt Cic. Q. 3, 1, 17, jʼétais déjà en train de fermer cette lettre, quand des messagers arrivèrent de votre part (cf. cenato mihi et jam dormitanti epistula est reddita Cic. Att. 2, 16, 1, jʼavais dîné et je commençais à mʼendormir, quand on mʼa remis ta lettre) ; cum hæc agerem, repente ad me venit Heraclius Cic. Verr. 2, 4, 137, je mʼoccupais donc ainsi, quand un beau jour Héraclius vint me voir ; mihi, cum de senectute vellem aliquid scribere, tu occurrebas dignus... Cic. CM 2 (= mihi volenti...), ayant lʼintention dʼécrire sur la vieillesse, cʼest à toi que je pensais, comme à lʼhomme digne... ; adulescentium greges vidimus certantes pugnis, calcibus..., cum exanimarentur priusquam victos se faterentur Cic. Tusc. 5, 77, nous avons vu des troupes de jeunes gens luttant des poings, des pieds..., perdant la vie plutôt que de sʼavouer vaincus ; per stadium ingressus esse Milo dicitur, cum humeris sustineret bovem Cic. CM 33, Milon sʼavança, dit-on, dans le stade en portant un bœuf sur ses épaules ; cum quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset Cic. Tusc. 5, 57, ayant pris (après avoir pris) le pouvoir à vingt-cinq ans || [en part. après audire ] : sæpe soleo audire Roscium, cum ita dicat... Cic. de Or. 1, 129, souvent jʼentends Roscius disant ceci..., jʼentends dire ceci à Roscius... (de Or. 2, 22 ; 144 ; 155 ; 365 ; Br. 205 ; Verr. 2, 3, 3 ; Clu. 29 ; Domo 93 ; Nat. 1, 58 ; Div. 1, 104, etc.) || cum... tum : cum peracutus esset ad excogitandum... tum erat... Cic. Br. 145, tout en étant très fin pour découvrir..., il était... ; cum artifex ejus modi sit, ut..., tum vir ejus modi est ut... Cic. Quinct. 78, tout en étant un tel artiste que... il est aussi un homme tel que... ( Fam. 9, 16, 1 ) ¶ 5 [subj. potentiel du passé] : vix erat hoc plane imperatum, cum... videres Cic. Verr. 2, 4, 86, lʼordre était à peine donné complètement quʼon eût pu voir...

III tours particuliers : a) cum maxime, quand (alors que) précisément : tum, cum maxime fallunt, id agunt ut viri boni esse videantur Cic. Off. 1, 41, au moment où précisément ils trompent, ils travaillent à se faire passer pour hommes de bien ; cum hæc maxime cognosceremus, repente adspicimus Cic. Verr. 2, 2, 187, nous étions précisément en train de prendre connaissance de ces faits, quand soudain nous apercevons... || [emploi adverbial] : nunc cum maxime Cic. CM 38 ; Clu. 12 ; Liv. 29, 17, 7 ou cum maxime Cic. Off. 2, 22 ; Verr. 2, 4, 82, précisément en ce moment, maintenant plus que jamais ; [ dans le passé] : cum maxime hoc significabat... Cic. de Or. 1, 84, alors surtout il faisait entendre que... ou tum maxime Liv. 27, 4, 2 ou tum cum maxime Liv. 33, 9, 3 ; 40, 13, 4 ; 40, 32, 1 ; 43, 7, 8 ou tunc cum maxime Curt. 3, 2, 17 || [avec un adv. au superl.] : cum plurimum Liv. 33, 5, 9 ; Plin. 25, 121, au plus ; cum longissime Suet. Tib. 38, à la plus grande distance alors ; b) cum... tum [employés comme adv. de corrélation], dʼune part... dʼautre part : cum summi viri, tum amicissimi mors Cic. Læl. 8, la mort dʼun homme si éminent et à la fois si cher à ton cœur ; cum meo judicio, tum omnium Cic. Br. 183, dʼaprès mon sentiment, comme aussi dʼaprès le sentiment de tous ; cum omnium rerum simulatio vitiosa est, tum amicitiæ repugnat maxime Cic. Læl. 92, lʼhypocrisie en toutes choses est un vice, mais cʼest avec lʼamitié quʼelle est surtout incompatible ; cum... tum vero Cic. Sen. 25 ; tum maxime (in primis Cic. Br. 298) Att. 11, 6, 1 ; tum etiam Cic. Rep. 2, 1, dʼune part... dʼautre part vraiment, dʼautre part surtout, dʼautre part aussi ; cum alia multa, tum hoc Cic. Fl. 94, entre autres choses, ceci ; parmi beaucoup dʼautres choses, celle-ci en particulier ; cum multa, tum etiam hoc Cic. Verr. 2, 4, 147, entre autres choses, ceci surtout ; cum multis in rebus, tum in amicitia Cic. Læl. 48, dans maints objets et en particulier dans lʼamitié ; cum sæpe alias, tum Cic. Br. 144, en maintes autres circonstances, et en particulier.

➳ pour toute cette syntaxe de cum, v. Gaffiot, 1906 ; Gaffiot, 1909 ; Gaffiot, 1908b.

cum . praep. abl.
同。偕。Venit pater — filio 父偕子來。Venit puer cum lagena 孩带缾來。Cum eo, ut parcas puero 只要汝寬免孩子。Mecum, tecum 同我。同你。 Secum, nobiscum 同己。同我們。 Quocum vel cum quo 同彼。Portare secum 身上帶。

Suggest a Translation
See an image

cum . conj.
此時。旣然。 — domum venissem, mortuum esse comperi 至家方知彼已亡。 Gratias ago — tantum meae litterae potuerunt 旣然我札有如此之效謝汝。 Dies decem incesserant — alter filius necatur 十日旣過其二子卽殺。Cum consensu senatus cum judicio tuo 又因議事廳之允又因汝之見。 Cum te vicisse putes tunc tibi discrimen subeundum est 汝方自爲勝卽到險之隙。

Suggest a Translation
See an image

cum (1) (with pers. pron., and with unemphatic relat. pron., -cumenclit.; in compounds, com-), praep.with abl.

• for *scom; SEC-, with, together with, in the company of, in connection with, along with, together, and: cum veteribus copiis sese coniungere, Cs.: antea cum uxore, tum sine eā: si cenas mecum, in my house, H.: errare cum Platone: cum lacte errorem suxisse: qui unum magistratum cum ipsis habeant, Cs.: foedera quibus etiam cum hoste devincitur fides: sentire cum rege, on the side of, L.: volentibus cum magnis dis: vivitur cum iis: cum quibus amicitias iunxerant, L.: ut te di cum tuo incepto perduint, T.: oratio habenda cum multitudine: ita cum Caesare egit, Cs.: agere cum civibus: quid mihi cum istā diligentiā?: tempus cum coniuratis consultando absumunt, L.: quibuscum belium gerunt, Cs.: cum Volscis aequo Marte discessum est, L.: cum coniuge distractus: cum Catone dissentire: hanc rationem dicendi cum imperatoris laude comparare: voluptatem cum cupiditate deliberare, against. —Of time, at, with, at the same time with, at the time of: cum primā luce domum venisse: pariter cum occasu solis, S.: cum sole reliquit, V.: exit cum nuntio Crassus, Cs.—With abl.of circumstance, manner, etc., with, in, under, in the midst of, among, to, at: cum ratione insanire, T.: cum dis bene iuvantibus arma capite (i. e. dis adiuvantibus), L.: cum summā rei p. salute: magno cum periculo provinciae, Cs.: magno cum gemitu civitatis: speculatus omnia cum curā, L: illud cum pace agemus, peacefully: bonā cum veniā audiatis: cui sunt inauditae cum Deiotaro querelae tuae?the remonstrances you made: servare fidem cum hoste, the faith pledged to.—Esp., after idem: tibi mecumin eodem est pistrino vivendum (i. e. in quo vivo): in eisdem flagitiis mecum versatus. —In the phrase, cum eo, with the circumstance, under the condition: sit sane, sed tamen cum eo, credo, quod sine peccato meo fiat: colonia missa cum eo, ut Antiatibus permitteretur, si, etc., L.— With primis, with the foremost, eminently, especially: homo cum primis locuples.—With an ordinal number, of increase, -fold: ager efficit cum octavo, cum decimo, eightfold.—Praegn., with, possessing, holding, wearing, owning: haud magnā cum re, Enn. ap. C.: iuvenes cum equis albis, upon: consul cum volnere gravi, L.: cum tunicä pullā sedere: vidi Cupidinem cum lampade, holding: cum eisdem suis vitiis nobilissimus, with all his faults.—In compounds com- was unchanged before b, p, m, and in comes and its derivatives; mwas usu. assimilated before r, sometimes before l, but was usu. dropped before n; before other consonants mbecame n, but conicio was written for coniicio. Before a vowel (or h) mwas dropped.

cum or (earlier) quom (not quum) (2) conj.

• 1 CA-.
• II. Prop., of time (cum temporale), constr. with indic.in an independent assertion; with subj.in a subordinate statement.—Fixing a point of time, when, at the time when: Lacrumo, quom in mentem venit, now that, T.: auditis, cum ea breviter dicuntur: eo cum venio: Postera cum lustrabat terras dies, V.: cum contionem habuit: cum proxime Romae fui: cum Italia vexata est: cum stellas fugarat dies, V.: quom non potest haberi, cupis, T.: tempus cum pater iacebat: eo tempore, cum necesse erat: memini noctis illius, cum pollicebar: tunc, cum adempta sunt arma, L.: etiam tum, cum verisimile erit, latratote, not until: cum peroraro, tum requiratis: cum signum dedero, tum invadite, L.: sese, cum opus esset, signum daturum, Cs.: sua bona, cum causae dicendae data facultas sit, tum se experturum, L.— Fixing or defining a period of time, when, while, during the time that, as, as long as, after: Alium esse censes nunc me, atque olim quom dabam?T.: risum vix tenebam, cum comparabas, etc.: tum, cum illum exterminari volebam, putabam, etc.: Hasdrubal, cum haec gerebantur, apud Syphaeum erat, L.—Of repeated action, when, whenever, at times when, as often as, always ... when, if: omnes, quom valemus, recta consilia aegrotis damus, T.: cum permagna praemia sunt, est causa peccandi: Cum furit ... Profuit aestūs avertere, V.: cum cogniti sunt, retinent caritatem: cum rosam viderat, tum incipere ver arbitrabatur, never until.—In clauses stating a fact, the point or period of time fixed by the main sentence (cum inversum), when, at the time when, and at this time, and meanwhile, and yet: longe iam abieram, quom sensi, T.: dies nondum decem intercesserant, cum filius necatur: Vix ea fatus erat, cum scindit se nubes, V.: multum diei processerat, cum etiamtum eventus in incerto erat, S.: nondum lucebat, cum scitum est: iamque hoc facere apparabant, cum matres procurrerunt, Cs.: Et iam phalanx ibat ... flammas cum puppis Extulerat, V.: anni sunt octo, cum interea invenitis, etc.: cum interim milites domum obsidere coeperunt: nondum centum anni sunt, cum lata lex est.—Describing a time by natural events, when, while, as soon as: ipsi, cum iam dilucesceret, deducuntur: cum lux adpropinquaret.—In narration, describing the occasion or circumstances of an action (cum historicum), when, on the occasion that, under the circumstances that, while, after.—With imperf: Magistratus quom ibi adesset, occeptast agi, T.: Marius, cum secaretur, vetuit se adligari: Caesar cum ab hoste non amplius abesset ... legati revertuntur, Cs.: heri, cum vos non adessetis: cum ad tribum Polliam ventum est, et praeco cunctaretur, ‘cita,’ inquit, etc., L.: Socrates, cum XXX tyranni essent, pedem portā non extulit, as long as: vidi, Cum tu terga dares, O.: is cum interrogaretur ... respondit.—With maxime, just as, precisely when: Caesar, cum maxime furor arderet Antoni, exercitum comparavit: cum maxime agmen explicaretur, adoriuntur, L.— With perf: hic pagus, cum domo exisset, Cassium interfecerat, Cs.: cum domos vacuas fecissent, iunguntur nuptiis, L.: cum fanum expilavisset, navigabat Syracusas. — Of repeated occasions, when, whenever, on every occasion that, as often as.—With imperf: dispersos, cum longius procederent, adoriebatur, Cs.: saepe, cum aliquem videret, etc., on seeing, N.: numquam est conspectus, cum veniret. — With pluperf: Cum cohortes ex acie procucurrissent, Numidae effugiebant, Cs.: qui cum in convivium venisset: quantum obfuit multis, cum fecissent, etc.—Describing a time named in the principal sentence, when, such that, in which: Si ullum fuit tempus quom ego fuerim, etc., T.: fuit antea tempus, cum Galli superarent, Cs.: vigesimo anno, cum tot praetores in provinciā fuissent: eodem anno, cum omnia infida essent, L.: biduum supererat, cum frumentum metiri oporteret, in which, Cs.: fuit cum arbitrarer, etc.: audivi cum diceret, etc.—
• IIII. Meton., of identical actions, when, in that, by the fact that: Qui quom hunc accusant, Naevium accusant, T.: quae cum taces, nulla esse concedis: quod cum facit, iudicat, etc.: senatum intueri videor, cum te videor, L.: loco ille motus est, cum ex urbe est depulsus: quod cum dederis, illud dederis, ut, etc.: illa scelera, cum eius domum evertisti (which you committed) in uprooting: purgatio est cum factum conceditur, culpa removetur.—In hypothesis, assuming a fact, when, if: ad cuius fidem confugiet, cum per eius fidem laeditur, etc.—Contrary to fact, when, if, if at such a time: haec neque cum ego dicerem, neque cum tu negares, magni momenti nostra esset oratio: quod esset iudicium, cum tres ... adsedissent?—Explaining a feeling, etc., that, because, for: Dis habeo gratiam, Quom adfuerunt liberae, T.: gratulor tibi, cum tantum vales. — As connective, correl. with tum, while, when; cum ... tum, as ... so, both ... and, and besides, while ... especially: Quom id mihi placebat, tum omnes bona dicere, T.: cum omnes eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat coëgerant, Cs.: qui cum multa providit, tum quod te consulem non vidit: movit patres cum causa, tum auctor, L.—In the adverb. phrase cum maxime, with ellips. of predicate, in the highest degree, most: hanc Amabat, ut quom maxime, tum Pamphilus, as much as ever, T.: ea, quae fiunt cum maxime, i. e. at this very moment: sed cum maxime tamen hoc significabat, precisely this: quae multos iam annos, et nunc cum maxime, cupit.—
• IIIIII. Praegn., giving a cause or reason (cum causale), when, since, because, inasmuch as, seeing that, in that, in view of the fact that: haud invito sermo mi accessit tuos, Quom ... intellego, T.: Deos quaeso ut sit superstes, Quom veritust facere, etc., T.: an pater familiarissimis suscensuit, cum Sullam laudarent?for praising: quae cum ita sint, videamus, etc.: cum longinqua instet militia, commeatum do, L.: cum tanta multitudo tela conicerent, potestas erat, etc., Cs.: cum esset egens, coepit, etc.: Caesar cum constituisset hiemare in continenti, obsides imperat, Cs.—So often nunc cum, now that, since in fact: nunc vero cum sit unus Pompeius.—Often with praesertim, especially since, more than all when: nam puerum non tollent ... Praesertim quom sit, etc., T.: cum praesertim vos aliam miseritis.—With quippe, since evidently, since of course: nihil est virtute amabilius ... quippe cum propter virtutem diligamus, etc. — In contrasts, when, while, whereas, while on the contrary, and yet(cum adversativum): finem faciam dicundi, quom ipse finem non facit? T.: quo tandem ore mentionem facitis ... cum fateamini, etc.: cum maximis eum rebus liberares ... culpam relinquebas: simulat se confiteri, cum interea aliud machinetur.—In concessions, when, although, notwithstanding(cum concessivum): nil quom est, nil defit tamen, T.: pecuniam facere cum posset, non statuit: cum aquae vim vehat ingentem (Druentia), non tamen navium patiens est, L.: patrem meum, cum proscriptus non esset, ingulastis: quam causam dixerat, cum annos ad quinquaginta natus esset?