reparare

1 reparare [CL] 1 to recover (something lost), make good, get back (in quot., transf., time). ad ~andum ‥ utrumque tempus perditum et hominem perversum ‥ reformandum Gir. SD 44; magistrum ‥ cujus vos ‥ custodie ad ~andum utcumque tempora perdita ‥ commisimus Ib. 70; ut ‥ preteritorum temporum vestrorum jacturam ‥ redimeret et ~aret Ib. 78. 2 to replace, make good (something damaged or its equivalent value), make restitution for. b to repair (damage or defect, also in transf. context). domus et orrea eorum ‥ destruxerunt cum eorum bonis ‥ et tamen nec ‥ puniti fuerunt, nec perdita ~averunt, nec ad ~andum aliquid solverunt Gascoigne Loci 134.  b c1122 ~asti et adhuc ~as, restauras, et innovas veteres et novas scissuras et portas murorum, utinam et morum Osb. Clar. Ep. 2 p. 51; 1342 injunctum est parochianis quod omnes defectus supradicti emendentur seu ~entur citra proximam visitacionem ‥ episcopi Vis. Totnes 110. 3 to recreate, make again or anew. ~at Anselmus aliud de eadem materia dictamen in aliis tabulis Eadmer V. Anselmi I 19 p. 30; [Deucalion et Pyrrha] genus humanum in utroque sexu ~averunt modo legitimo Natura Deorum 24; cena ~ata a Deo per gratiam sancti Edi, iterum tradita est sancto Kyarano (Aedus 15) VSH I 39. 4 to restore (to a previous physical condition). b to repair, restore (artefact); c (building or complex of buildings, structure). d to restore (to health or life, w. dat. or ad & acc.). per calorem agentem ‥ corpora ‥ cito perirent, nisi per restaurationem humidi ~arentur [Trevisa: but it were restorid aȝen] Bart. Angl. IV 4; in smaragdo lapide qui oculos sculpentium gemmas subtiles maxime ~at Upton 113.  b ex quibus [navibus] xl perierunt, ceterae cum magna difficultate ~atae sunt Bede HE I 2; a1158 pro ~andis libris armarii Ch. Westm. 251; carpentarius ‥ facit et ~at carucas Cust. Taunton 10; 1308 in cribris ad pistrinum ~andis Ac. Durh. 5; 1309 in cellis eorundem piscatorum ~andis Ib.; 1322 pro courtepiis talliandis et ~iandis Rec. Leic. I 340.  c 601 ut omni stipendio ‥ quattuor debeant fieri portiones, ‥ tertia pauperibus, quarta ecclesiis ~andis (Libellus Resp.) Bede HE I 27; quo regnante, omnia pene monasteria, olim sub antecessoribus desolata regibus, per ejus clementiam feliciter sunt ~ata Lantfr. Swith. 36; si opus fuerit murum ~abit DB I 154rb; urbibus ‥ vel veteribus ~atis vel novis excogitatis, replevit eas manu militari W. Malm. GR II 125; 1190 pro fossato predicti castelli emendando et domibus et palitio reperando Pipe 16; c1246 ad molendinum et stagnum ~anda Cart. Haughmond 11; s1239 propositio ‥: quod non permittit ~ari Soranam ecclesiam. responsio ‥: ecclesiam solam edificari permittit, sed civitatem non ‥ que judicio est destructa M. Par. Maj. III 557; 1318 J. F. ‥ fregit domum S. B. et M. uxoris ‥ . ideo consid' est quod dicti S. et M. recuperent, ‥ vel quod dictus J. ~et dictam domum in statu quo prius CBaron 126; 1375 abbas ‥ tenetur facere et ~are quandam ripam ‥ bonam et sufficienter reperatam ad deffendendum aquas de Wythum streme (AncIndict 59 m. 8) Pub. Works I 260; 1419 pro viis extra portas Londoniarum ~andis MGL I 581.  d mulier ‥ saluti ~atur Osb. Clar. V. Ed. Conf. 13; quos [sc. equos] prius occisos ad vitam mox reparavit (Fechinus 22) VSH II 84. 5 (transf.) to restore (to previous and better status or non-physical condition); b (w. abstr. obj.). c to restore (sinner, or other part of fallen creation, to state of grace or innocence), rehabilitate. virum hunc illustrem ‥ , fraude suorum circumventum, ~amus, ‥ patrie patrimonioque restituimus destitutum Gir. TH I 9 p. 242; que percipit lector, nonne perspicit habitator? quociens recordamur, animo ~amur. rebus ostenditur quod stilus loquitur Lucian Chester 59.  b egrescit ‥ ingenium nisi jugi lectione ~etur [v. l. preparetur] Gir. EH pref. p. 222; antiquitatis morem in statum pristinum ~avit Elmh. Cant. 336.  c Domine Deus ‥ qui es ‥ vita justorum, qui conlapsa ~as et ~ata conserves Nunnam. 77; dulcis enim Deus est, ditare paratus egenos, / solari miseros et reparare reos L. Durh. Dial. IV 542; querens quo reparetur Adam. / ‥ qui factus cecidit nec reparatur homo Id. Hypog. 66; olim dixit et facta sunt [Psalm. xxxii 9] modo passus est et ~ata sunt J. Ford Serm. 27.1; lateris unda repparo confitentes J. Howd. Cant. 46; omnia sacrificia legis Mosaice ‥ nihil aliud prefigurabant nisi sacrificium quod est salus universorum a morte ~andorum H. Hartlepool 195. 6 (assoc. w. praeparare) to prepare; b (commodity for sale); c (food or provisions, also w. ad & acc.). 1350 in dictis fenis ~andis, moyandis infra grangiam (MinAc) Surv. Durh. Hatf. 214.  b 1279 W. le M. fecit ~are lanam nomine suo Rec. Leic. I 181.  c 1300 in ‥ bobus et vaccis ‥ mactandis, salandis, et preparandis pro lardario ‥. in ‥ porcis mactandis, ~andis ad lardarium, et salandis MinAc W. Wales 132; pro eisdem bobus mactandis, ~andis ad lardarium et salandis Ib. 138; 1465 j schawfour pro cibis ~andis Ac. Durh. 244. 7 to set (in a prepared place), array. a1450 que [reliquie] postmodum ‥ sunt reperta et in dictis scriniis honorabiliter collocata. cetere vero monasterii reliquie in altare S. Hugonis sunt reverenter ‥ in locellis diversis ~ate, ac seris et clavibus ‥ conserrate Amund. I app. 433.

2 reparare, ~iare [ME repairen, OF repair(i)er < LL repatriare], to repair or resort (to, w. ad & acc.). b to take one's place. 1275 femina Gilberti qui felonus fuit ~iavit ad domum Gode Poggel, et pro hoc predicti W. et Th. ceperunt xl d. de eadem Hund. II 176b.  b infernus et mors ‥ expaverunt in propriis regnis agnitam tanti luminis claritatem. dum ‥ Christum ~antem [v. l. reparante] in suis sedibus viderunt, exclamaverunt ‥ “victi sumus a te” Eul. Hist. I 122.