capa
Vestis cilicina de caprarum pilis, quæ in modum Caracallæ, quam nunc Capam vocamus, perseverat usque in hodie, apud nos est.
In pago Parisiacensi Capa Salvatoris nostri in Monasterio Argentolii revelatione divina reperta est, inconsutilis et subrufi coloris, quam gloriosa mater ejus fecit ei, cum adhuc puer esset, prout repertæ cum ea litteræ indicabant.
Capamviris laicis tribuit Gaufredus Malaterra lib. 2. cap. 44 :
Ipse cum tredecim viris, gladiis cum Capis accinctis... ad portam castelli accedens, etc.Rogerus Hoved. in Henrico III. :
Percussus est cum gladio per Cappam et tunicam et camisiam, non sine sanguinis effusione.In Ricardo I :
Et fracta est Cappa Regis Anglorum, ex percussione Willelmi des Barres.Adde Matth. Paris pag. 15.
cottos vel mantellos cum Capisdeferre, contra Monachi
cottos, vel
mantellos sine Capa portarevetantur in Concilio Metensi ann. 888. cap. 6.
Capamsequiori sexui adscribunt etiam Scriptores. Idem Malaterra lib. 2. cap. 29 :
Vestium etiam tanta penuria illis erat, ut inter Comitem et Comitissam nonnisi unam Capam habentes, alternatim, prout unicuique major necessitas incumbebat, ea utebantur.Matthæus Paris ann. 1192 :
Vestem Sacerdotis in meretricis habitum convertit tunica viridi feminea indutus, Capam habens ejusdem coloris, peplum in capite muliebre portans, etc.Computum Stephani
de la FontaineRegii Argentarii ann. 1351 :
Pour fourrer une robe de 4. garnemens que Madame la Royne ot de livrée le jour de Myaoust, pour les 2. surcos, et cors de la Chape, 3. fourrures de menu ver.Tradit Gaufredus Vosiensis 1. part. cap. 55. extremo Regem Ludovicum VII. prohibuisse
mulieres publicas chlamyde seu Cappa uti Parisius, ut tali nota a legitime nuptis discernerentur.
Item amitæ nostræ abbatissæ sororum S. Claræ in Nuss Cappam et tunicam de rubeo cameloto.
Capaautem tunicæ laxioris et talaris species fuit, quæ cæteris vestibus superaddebatur, pallii instar : unde recte Isidorus lib. 19. Orig. cap. 31.
Capam dictamscripsit,
quia quasi totum capiat hominem. Anonymus in Vita S. Vodali Benedicti num. 10 :
Tollens pallium suum qui vulgo Cappa vocatur.:
etCil del chastel s'adoubent à droiture, Vestent hauberc, ceignent espées nues, Et par desuere ont les Chapes vestues.
des Ducs de Normandie:
Cum vero capæ totum hominem quodammodo ambirent et tegerent, iis utebantur potissimum, cum foras, aut peregre ibant. Goffridus Vindocinensis lib. 5. Epist. 3 :N'a gueres meillor terre sous la Chape dou ciel.
Si persona quælibet ad eum transiens invenitur, non ei aufertur Capa, sed de vita statim et membris agitur.Vitæ abbatum S. Albani :
Ad Synodum venient ;... et inter alios sedebunt, habitu tamen itineris non mutato, nisi velint, videlicet in Cappis et calcaribus.
Clericis suis huc illucque fuga dispersis etiam sine Cappa sua vix evasit.
Negotiatorum Capas se petiturum jactabant.:
Tos à guise de marcheans, Furent vestus de Chapes grans.
Capanegotiatoribus præsertim tribuitur, ut recte observat Cangius : at vero minus feliciter tuendam hanc sententiam Lupum Ferrariensem profert ; non enim vestis, sed loci cujusdam nomen ibi indicatur, quem D.
Bonamyin Dissert. edita tom. 17. Comment. Acad. Inscript. pag. 288.
Cappas, vulgo
Ceppoiappellat, ex diversis locorum positionibus aliisque argumentis disputat D.
Levesque de la Ravalieretom. 21. eorumd. Comment. pag. 175. Adhuc sub judice lis est.
Capa pluvialis, cujus in pluvia usus erat. Chron. Andrense :
Volens ab Eleemosynario nostro Capam pluvialem et sumptuosam ancis singulis extorquere... siquidem in nostro hospitali de filo grosso Capa solebat singulis texi, et domino de Fielnes transmitti.Vincentius Belvac. lib. 29. cap. 118 :
Ecce Natalis Clericus meus ante me astitit, Capa indutus pluviali, sicut mihi videbatur, pulcherrima, etc.Wibertus Archidiac. in Vita S. Leonis IX. PP. cap. 8 :
Super pluviali veste, quæ Capa vocitatur.MS. :
Une Chape à pluie afeubla.
In tota terra Carreou non sunt nisi tria arpentia libera, quorum duo reddunt duas Capas Pluviales Archiepiscopo quandocumque vadit Romam.Marten. tom. 4. Anecd. col. 611. D. ex Statutis Ecclesiæ Barcinon. :
Quilibet Canonicus qui receptus sit... teneatur infra primum annum, quo præbendam receperit manualem, facere unam Cappam Pluvialem seu processionalem de purpura.
Une robe laquelle les bergiers portent vestue pour cause de la pluye, du vent ou de la neige, appellée Chappe ou pays par delà.
Lacernas pluvialesvocat Interpres Juvenalis Sat. 9. v. 28. quas ille
pingues, quæ muniant a pluvia, non quæ ornent.
Capa ad aquam, in Computo anni 1202. apud D.
BrusselTract. de Feodis pag.
Capamcapitis tegmentum esse dixit Isidorus loco citato :
Capa dicta quod capitis est ornamentum,Certe capam os et vultum texisse docet
Infra :Affublé fu, s'ot le chaperon mis, Ostez la Chape, li Cuens Fromond a dit, Mult vos voi ors enbronchiés et pansif.
MS :Osta la Chape, si lor montra son vis.
Idem Poeta :Par les chans sont à lui esperon venu, Esmuchies de lor Chapes, rien à nul cognu.
Atque hinc percipimus cur Guillelmus de Podio Laurentii cap. 49. dicat Maffredum quemdam fuisseEn la Chape s'est embuschiés, Qu'il ne fu pris, ne encerchiés.
Capam et refugium infidelium et malignantium, quod ii videlicet apud Maffredum delitescerent, et absconderentur.
manicatædicuntur Matth. Paris ann. 1258 :
Cujus familia collateralis octo Capis, videlicet quinque clausis, et quinque Manicatis de optimo moreto superbivit redimita.Computum Stephani Fontani :
Manches de Chape, et le chaperon de Chape, 300. ll.Innocentius III. PP. in Concilio Lateran. can. 16. et lib. 1. Epist. pag. 298. vetuit ne Canonici et Clerici
Cappas Manicatasintra Ecclesiam ad divinum Officium deferrent. Idem prohibuere Galo Cardinalis in Constit. ann. 1208. cap. 3. 4. Odo Paris. in Statutis Synodalibus, Concilium Eboracence ann. 1195. can. 6. Monspeliense ann. 1214. con. 3. Avenion. ann. 1209. can. 12. Sarisberiense ann. 1217. can. 10. Statuta Synodalia Nicolai Episc. Andegav. ann. 1264. et 1269. Constitutiones Nicosienses can. 8. Synodus Cicestrensis ann. 1289. can. 9. Synodus Bajocensis ann. 1300. can. 33. etc.
Capispræterea assuta erant et cohærebant
caputia, et ita induebantur, ut cum maxime clausæ essent capæ, caput per collare, seu foramen collaris inferretur. Vide in Capitium et Caparo.
Capa, Monachorum præsertim fuit. Theodemarus in Epist. ad Carolum Magnum de Monachis Casinensibus :
Illud autem indumentum quod a Gallis Monachis cuculla dicitur, nos Capam vocamus.Eckeardus Junior de Casib. S. Galli cap. 1 :
Ingreditur penetralia claustri vacuis fur noctibus nudipes, Cappa quidem, uti Fratrum unus putaretur, indutus.Vita S. Vodali Benedicti n. 11 :
Ille tollens pallium suum, qui vulgo Capa vocatur, super eum projecit.
Quem tam pleniter misericordiæ studium possederat, ut si quem pauperum nuditatis injuria torpentem conspiceret, plerumque suis exutus vestibus, miseri contegeret artus, ita ut interdum sine tunica, sola Cappa contectus ad Monasterium remearet.Vita S. Benedicti Anian. inter eadem Acta sæc. 4. part. 1. pag. 213 :
Concessit etiam necessitatis cause propter quam Regula jubet, duas scilicet stamineas et femoralia, pelliceas quoque et tegumenta eorum, Cappas duas.
Et beatam virginem ab oratione excitat periculis opponendam... Ad hanc vocem illa ab oratione surrexit, et quasi ad colluctationem vocaretur, Cappam qua erat induta abjiciens, fores Ecclesiæ confidenter aperuit.
Brevior superpellicio vel tunica uno plena palmo, undique rotundaesse debet,
et ante non nimis alte fissa. Vide Concil. Trosleianum can. 6. Ordericum Vital. lib. 8. pag. 711. Vitam Alcuini num. 25. etc.
Cappam, pelles et pellicium de ovibus, caligas etConfersutulares magister tantum dabit.
Capapellis.
Nam videbatur sibi quod stans in edito, familiares suos ad se de periculo confugientes, reciperet, eisque super pluviali veste, quæ Cappa vocitatur, inclusis, sanguine eorum sibi vestes infici conspiceret.Eckehardus Junior de Casib. S. Galli cap. 5 :
Reliquiasque ejus, ut mos nobis est, Cappa illa aquilifera indutus vespere diei Sancti ipse domum reportabat.
Quando Cappis utuntur, prævideant qui eas gerunt ne parietibus se premant, nec transeundo per ostia, nec quando sedent, sub se habeant.
In ejusdem diei(O. SS.) hora vespertina. Vesperæ pro defunctis in capella : ubi illis finitis matutinæ similiter pro defunctis aguntur, ad quas Papa cum Cappa quasi cardinalari, sed ampliori, de laneo panno russato cuculatus accedit ; quem cardinales Cappis pavonatiis induti sequuntur.
Capas quoque in majoribus festis superinduimus,... quæ Capæ bene ab interiori parte patulæ sunt, et omnino præter necessariam fibulam inconsutæ,... fimbriis quoque subter ornatæ sunt.Honorius Augustodunensis lib. 1. cap. 227 :
Capa propria vestis est Cantorum.
d'Albretann. 1472. ex Cod. reg. 9673. 2. fol. 91. v° :
Item legavit conventui fratrum Minorum castri Jelosii unam suam hopalandam,... de qua vult fieri Capam missalem diaconalem et subdiaconalem ad servitium et pro cantando missas de Requiem.Stat. colleg. Fux. Tolos. ann. 1457. ex Cod. reg. 4223. fol. 204. v° :
Vesperæ defunctorum, sacerdote cum Cappa missaria seu pluviali armis nostris fulcita induto,... celebrentur.
Tunc misit Rex domno Abbati et sacro Conventui Capam pæne auream totam, in qua vix nisi aurum apparet, vel electrum, vel margaritarum textus, et gemmarum series : inferius autem undique Tintinnabula resonantia, ipsaque aurea pendent.Notum in veteri Lege summi Sacerdotis vestimentorum oras tintinnabulis insignes fuisse,
ut nota esset eorum conversatio, ut ait S. Augustinus lib. 2. Quæst. in Exod. cap. 119. Vide Tintinnabulum.
Gouletin Compendio jurium et consuetud.
Ordo processionis Universitatis. Crucem portat quidam Bacchalarius artium Cappa cathegorica indutus,hoc est, Cappa decenti et convenienti. Eadem notione
Catégoriquedicunt Galli ; quod a voce
Categoriæsumtum non dubito.
Nullus permittitur ad altare deservire, vel Epistolam legere, nisi in superpellicio et Cappa rotunda. Capas Rotundas et largas more Clericorum et Sacerdotum deferreut Episcopus Magalonensis prohibeat Judæos, admonet Innocentius IV. apud Baluzium tom. 7. Miscell. pag. 407. ne,
quod sæpe contingit, a peregrinis et advenis eis tanquam Sacerdotibus honor et reverentia indebita præbeatur.Quare subdit :
Mandamus quatenus præfatos Judeos, ut Capis hujusmodi omnino dimissis, habitum eis congruentem deferant, quo non solum a Clericis, verum etiam a Laicis distinguantur, etiam per substractionem communionis fidelium.
ut a sanis possint discerni, ne misceant se communicationi sanorum, in Statutis Synodal. Eccl. Constantiensis in Normannia cap. 19. apud Marten. tom. 4. Anecd. col. 806. de Presbyteris vero ibidem cap. 18. statuitur ut,
Si oporteat eos equitare, possint tunicalia sub Clausa Capa habere aperta ; sed in aperto clausa deferant. Qui autem de cetero transgressor hujus constitutionis extiterit ; vestis aperta portata in publico pauperibus erogetur : et hoc præcipimus executioni mandari.Vide ejusd. Anecd. tom. 3. col. 898. 1775. et tom. 4. col. 47.
Idem ab adolescentia Domini jugum ferens, quasi quædam præludia futuri sacerdotii Capam Clausulam in studio semper habens, etc.sed f. legendum
Clausa.
Gouletin Compendio jurium et consuetud. Universitatis Paris. fol. 13. verso.
Recensere in hoc loco necesse non habeo, quos ille sumptus et quam graves ille faciebat, dum universam Archiepiscopi familiam lautissimis epulis excipiebat, Cappam, uti vocant Professionalem, Archiepiscopo donabat.
Habes nunc forsitan mitram, habes juxta morem Romani Pontificis Rubeam Cappam, etc.
Sacerdotes... in Ecclesia et extra non utanturCappis Transverseriis, sed Cappis rotundis, vel mantellis.
Duobus aliis, qui facient Capas ad missam dominicam, cuilibet xij. den. dare teneatur.
De Cappa portanda in potationibus. Item quia sæpe solent dissentiones et scandala provenire circa Capam portandam pro potatione in festis beatorum Brioci et Guillelmi consuetis, ad obviandum eidem statuimus et ordinamus, quod quilibet canonicus præbendatus residens in ecclesia teneatur de cetero, secundum ordinem quo scribitur in distributionibus, incipiendo a primo usque ad novissimum, et deinde revertendo similiter, portare Capam illam in turno suo, et providere de potatione sub pœna centum solidorum.
Dom. decanus et capitulum receperunt in canonicum et fratrem Philippum de Briort,... et subsequenter idem Philippus fecit et præstitit juramentum consuetum, et promisit Capam suam solvere infra annum.Stat. S. Dion. Leod. ann. 1330. tom. 2. Monum. sacr. antiq. pag. 443 :
Item, quilibet canonicus ad præbendam receptus de primis et promptioribus fructibus præbendæ suæ solvet Cappam unam in valore novem librarum Turon.
Aschaffinburgensis ecclesiæ canonici tenuitatem suam in ecclesiasticis ornamentis, videlicet in Cappis purpureis et in aliis indumentis... considerantes... statuerunt, quod inutiles expensas, quas quilibet canonicus pro introitu suo... expendere consueverat, in meliores usus de cetero redigat, ac exinde ad honorem Dei et B. Petri, Cappam purpuream ecclesiæ conferat in estimatione marcæ et dimidiæ.
Disputer de la chape à l'Evesque. Id est, de re, quæ nec actori, nec reo, sed tertio competit. Chronicon Andrense pag. 629 :
Dicente, quod utraque pars pro Capa Ordinarii conflictum haberet, quia neutra pars jus patronatus in prædicta Ecclesia habere deberet.
De capa ordinarii litigare, Rem alienam agere. Charta ann. 1319. in Reg. 59. Chartoph. reg. ch. 357 :
Attenta quantitate negotii et quod partes ipsæ inanibus sumptibus pro hiis, quæ ad jus regium et ejus dispositionem solum pertinent, non ipsarum, consumebantur, et de Capa regia contendere videbantur, etc.
Infantes suos in sabbato sancto Paschæ et Pentecostes cum candelis et Capa quæ dicitur vestis candida, et Patrinis comitantibus, ad baptismum deferant, eosque veste innocentiæ indutos per singulos dies usque in octavum diem ejusdem sabbati ad Ecclesiam deferant, etc.Vide Capulla, Chrismale,
De pauperibus supradictis quendam optimum dictatorem et scriptorem in Capellam suam assumpsit, quo nomine Francorum Reges propter Capam S. Martini, quam secum ob sui tuitionem et hostium oppressionem jugiter ad bella portabant, Sancta sua appellare solebant.Walafridus Strabo de Reb. Eccles. cap. 31 :
Dicti sunt primitus Capellani a Capa B. Martini, quam Reges Francorum ob adjutorium victoriæ, in præliis solebant secum habere.Honorius in Sermone de S. Martino :
Hujus Capa Francorum Regibus ad bella euntibus pro signo anteferebatur, et per eam, hostibus victis, victoria potiebantur, unde et custodes illius Capæ usque hodie Capellani appellantur.Idem in Gemma animæ cap. 128 :
Capellani a Capa S. Martini appellati, quam Reges Francorum in præliis semper habebant, et eam deferentes Capellanos dicebant.Non solum igitur
Capam S. Martiniin Palatio, sed et in oratoriis castrensibus, quæ
Ecclesiæ portatilesdicuntur Nicephoro Callist. lib. 7. cap. 46. asservabant, atque adeo in præliis deferebant Capellani. Ubi Sozomenus lib. 1. cap. 8. de Constantino M. :
Καὶ σκήνην εἰς ἐκκλησίαν εἰκασμένην περιέφερεν, ἡνίκα τοὶς πολεμίοις ἐπεστράτευσεν.Ex his etiam perspicuum fit, Græcos ævi recentioris Capæ nomine appellasse sacras reliquias, quas in expeditionibus bellicis et in ipsis præliis, deferre solebant. Mauritius lib. 7. Strateg. :
Γενομένων δὲ αὐτῶν ἐν τῷ τῆς παρατάξεως τόπῳ, ἵσταται ὁ ἀρχων, καὶ μετ᾽ αὐτόν ὁ βανδοφόρος, ὄπισθεν δὲ αὐτοῦ ὁ τὴν κάπαν βαςτάζων, καὶ μετ᾽ αὐτὶν ὁ τὴν τοῦβαν.Constantinopolitanos Imperatores Sanctorum reliquias in præliis extulisse, auctor est etiam Theophylactus Simocatta lib. 4. cap. 16. Vide infra Capella, et Vexillum S. Martini.
vel sine penna, et capucio, vel almussa, in Statutis Massiliensibus MSS. ann. 1276.
Per 7. dies indutus processit stola sanctificata et indumentis, cum quibus benedictus fuerat, et cum Capa Romana, absque colobio tamen et casula.Tabularium S. Eparchii Inculism. :
Cortinas quoque et dosallos sive bonchallos, et ex obtimis palleis 20. Cappas Romanas, et multa plurima, quæ numerare longum est.
Cappas Romanas duas, unam videlicet ex rubeo cindato et fimbriis viridibus in circuitu ornatam, alteram ex Cane Pontico, quem vulgus Beuvrum nuncupat, similiter fimbriis sui coloris decoratam in orbe.
Portechape, appellabatur, hodie
Porte-manteau du Roy. In Computo Thesauri incip. a 1. Jan. 1312 :
Quinque Portantes Capam, tres Barillarii, et quatuor Butarii pro tunicis Pasch. et Pentecost. quilibet 10. sol.Statutum Hospitii Regis Philippi Magni ann. 1317 :
Il i aura 3. Portechappes qui mangeront à Court, et auront 4. deniers d'argent par jour pour tous ses chevaux, et seront prisiez.
Porte-chappein Lit. ann. 1374. tom. 6. Ordinat. reg. Franc. pag. 78. appellatur, qui hodie
Porte-manteau.
Oudin SaudrinVide infra Cappella 11.desmenti ledit Gebart et lui dist qu'il estoit sanglant coux, le bati, feri et injuria de injure de fait à tort et senz cause raisonnable, et avecques ce lui dist encor que se nostre saint pere le Pape savoit l'estat et la vie dont il vivoit, il le feroit mourir en la Chappe de plonc.
Cappamin Ecclesia, tom. 4. Concil. Hisp. pag. 674. in Regula consueta Toribii Archiep. Limæ. Vide Cappiger et Caparius suis locis.
Ut Canonici in Annunciatione B. M. V. qua Cappati hucusque fuerant, perpetuo superpelliceati incedant.Vide Concil. Terracon. ann. 1329. apud Marten. tom. 4. Anecd. col. 311.
Legavit cuilibet converso ibidem in Dalen existente Cappato, etc.Vide Capatus, suo loco.
Tam bene si casulam posuisset Cappifer albus Tam tria mox surgens mala vorasset Abel.
Capula, parva capa, capa, ornamentum capitis.Nestor Novariensis in lexico :
Capula, genus vestis.Eckehardus Junior de Casib. S. Galli cap. 5 :
Per nescio quam sub Capula incuriam sibimet ipsi manum transfixit.
Vidimus eum aliquando Incappatum, et calcaribus circa pedes redimitum.Italis
Kaplaken, Panni ex quibus vestimenta clericorum et monachorum conficiebantur. Vide Lappenb. Init. Foederat. Hanseat. Docum. pag. 158. not. 1. et 286. not. 3.
Cape. Ordinatio ann. 1223. de abevratoriis Rhodani, e MS. D.
Brunetfol. 66 :
Abevratorium protendatur... ab ipsa alba usque ad quandam Capam, quæ est ultra Rodanum ad consonam Nuera.
Ita sane, ut deinde inferatis... annualiter de grano et sica in campo Capa quarta traenda de area.Alia ann. 1106. ibid. col. 353 :
Terraticum de grano in campo Capam quartam, de sicale in campo Capam quintam, trahendas ad aream.Pro
Capa, legitur
Parsin Ch. ann. 1184. ibid :
Terraticum de prædicta terra, de grano et segale quartam partem, etc.Nisi legendum quis existimet
Copa. Vide Cupa 3.
Item plus unam Capam postium coralli magnam cum quatuor pedibus clausam cum clave ; et infra eandem caxam bona sequentia.Stat. Universit. Andegav. tom. 9. Ordinat. reg. Franc. pag. 502. art. 26 :
Cappa eciam examinanda tradetur.
Chape, Fornicem nempe, apud Froissart. vol. 3. cap. 17 :
Adonc l'escuyer me tira en un anglet de la Chape du Chastel d'Ortais. Cappe d'un four,ejus Camera seu fornix, in Chartul. sign.
EzechielCorb. ad ann. 1418. fol. 49. v°.
Emchapement, vox architectonica, id quo aliquid superinduitur. Lit. remiss. ann. 1379. in Reg. 115. Chartoph. reg. ch. 287 :
En cheant aval ledit plastras cheu sur un Emchapement d'icelle tourVide supra Camera 10.(de Vincennes) qui le fist aler plus loing d'icelle tour que l'en ne cuidoit.