restaurare

restaurare [CL] 1 to restore to a former state: a (living being); b (body, w. ref. to med. or mental condition); c (artefact, structure, or place); d (institution, law, or custom); e (created order or abstr.); f (converted unit). a post haec restauror praeclaro lumine Phoebi Aldh. Aen. 57 (Aquila) 8; probasti malos angelos de humana natura ~andos Anselm (CurD I 17) II 76; Paschasium inclamavit et in virtute Dei vitae ~avit Ord. Vit. V 7 p. 329; potestatem illi dederunt donec in regno suo debito modo illum ~assent Eul. Hist. II 231; s1452 hominem ‥ post lapsum ejus in peccatum ad statum gracie a quo decidit ‥ ~are Reg. Whet. I 86.  b qui nobis iterum restaurat gaudia mentis Aldh. CE 3. 63; aurea dulcisonae restaurat munera mentis Æthelwulf Abb. 466; puellae ori lingue offitio destitute oleum infudit, et organum ~avit W. Malm. GP V 247; aperto ‥ orificio cordis semper pro parte spiritus exhalat ~aturque et temperatur sanguinis et aeris ingressu eventatur fumi expressione Alf. Angl. Cor 11. 16; singultus, domine, matris considera, / soluta fletibus restaura viscera Walt. Wimb. Carm. 631; est tante efficacie quod visum amissum infra xl dies ~at Pop. Med. 265.  c ~ans parietem in semetipso quem in Adam suis fraudulentiis diabulus callidus serpens ruinaverat, illius salutaris aedificium ~aret Theod. Laterc. 13; moenia murorum restaures imbrice rubra Aldh. VirgV 647; Ælfred ‥ Lundoniam civitatem honorifice ~avit et habitabilem fecit Asser Alf. 83; Jerusalem revertens muros ipsius civitatis ‥ infra duos senos annos †restrauravit [v. l. ~avit] Eccl. & Synag. 95; molinus ‥ fuit modo confractus sed potest ~ari DB I 196ra; haec villa ‥ non potest pati majorem impletionem, si terra quae wasta est non esset ~ata Chr. Peterb. app. 164; et pinnas ac turres et queque necessaria sibi censebant in munimentis addebant vel ~abant Ord. Vit. IV 4 p. 179.  d regnum porro Osuald Christianissimus rex utrumque ~averit Bede HE III 1; ibidem in pace vitam finivit, nil omnino de ~ando episcopatu suo agens Ib. IV 12; monachica ~etur religio Anselm (Ep. 100) III 232; quomodo per Eardulphum Lindisfarnensem Episcopum, Haugustaldensis episcopatus apud Cestriam ~atur Ric. Hex. Hist. Hex. II 1 tit. p. 6; bonas ‥ leges et consuetudines regis Edwardi ‥ ~avit Id. Stand. f. 37b.  e aedificet plantetque restaurans sceptra polorum Aldh. VirgV 317; lavans totum sacro baptismate mundum, / restaurans et eum fuit unde expulsus in ortum Wulf. Swith. I 399; necesse est ut de Adam assumatur homo, per quem ~andum est genus Adae Anselm (CurD II 8) II 103; ~a innocentiam quam violavi Ib. (Or. 8) III 29; ‥ homo vastare, longe efficacior Deus vastata ~are Pull. CM 206; restoratur decencius fides catholica, confunditur Judeorum pertinacia M. Par. Edm. 266.  f cum de marcis libras ~amus, ponderis equitate servata, majorem numerum in minorem contrahimus Thurkill Li. 127. 2 to bring or give back, return. b (math., rendering Ar. jabara) to restore (an explicitly deficient quantity) by adding what has been subtracted. ~abit pristinis incolis mansiones G. Mon. VII 3 (= Ord. Vit. XII 47 p. 490); aquila ‥ ~avit catulos vulpeculae Latin Stories 143; 1390 volo quod alii libri mutuati ~antur illis quorum sunt (Test.) Bannatyne Misc. II 107.  b fient 4 res ‥ coequantes ‥ 10 sine re; ~a ergo 10 sine re, et super 4 res ipsam adde, fientque 10 5 res coequancia Rob. Angl. (I) Alg. 106. 3 to pay back, compensate (for loss, defect, or damage caused); b (person, for loss); c (sum). non quod damnum ~andum sit aut dimittendum, sed hoc quod per damnum ablatum est ~andum Anselm Misc. 349; 1130 si quicquam perdiderit in itinere nihil ei abbas ~et Chr. Rams. 257; 1219 si amiserit in servicio domini regis equum vel saccum vel brocham, dominus rex ei ~abit Fees 272; 1220 si ‥ Robertus ‥ aliquid perdiderit, heres ‥ cum ad legitimam etatem pervenerit ‥ dampna ‥ ei ~abit CurR VIII 297; 1295 ad solvendum pro equis conductis perditis ~andis Prests 61.  b dederunt nobis ‥ quotidie unum hominem euntem ter ad boscum ‥ et buscam deferentem tenemento nostro. concesserunt etiam nobis quod si impediti sumus ab introitu ‥ bosci cum secure gerente [sic], ut ab omni ligno busce ~emur Reg. Malm. II 324.  c  expensas etiam factas et faciendas ‥ pro ipsa pecunia recuperanda reddemus et ~abimus M. Par. Maj. III 330; 1271 expensas ‥ factas ‥ pro ‥ pecunia recuperanda reddemus et ~abimus eisdem Cl 411; 1352 custus, dampna, et expensas ‥ ~are Reg. Rough 253. 4 to supply again, restock; b (absol.). s995 Ceolnoðus archiepiscopus accepit de clericis suis presbiteros, qui, quousque ~aret ecclesiam monachis, juvarent paucos monachos qui remanserunt AS Chr.; sicut thesaurus ipse quam facile profunditur si nullis iterum pecuniis ~etur Gir. EH pref. 223; 1217 custos ‥ reddat heredi, cum ad plenam etatem pervenerit, terram suam totam restoratam de carucis et ‥ ad minus secundum quod illam recepit Reg. Malm. I 30; mandatum est P. de R. quod habere faciat Hugoni de G. duos damos et x damas in foresta de W. ad parcum suum ‥ ~andum Cl 277; 1239 recepit ‥ lx li. ad restaur’ manerium de Wudestok’ KR Mem 17 m. 9; 1263 faciat habere S. L. tres matrices bremias vivas de dono regis ad vivarium suum de E. inde ~andum Cl 321.  b quando prepositis firma deficit, necesse est Eduardo ~are de suo DB I 69ra. 5 to renew, begin again. rex supererit, qui et prelium ~abit Enc. Emmae II 6.