sanare

sanare [CL] 1 to cure, heal, restore to health: a (sick person or animal); b (disease or wound); c (of soul); d (absol.); e (fig.). a ex olei tactu multi sanantur egroti Alcuin WillV 27. 5; sanatus erat paraliticus iste Wulf. Swith. I 779; ~as et resuscitas quem vis Anselm (Or. 9) III 30; Celeus cepit loqui de filio, quem morbidum habebat. ad quem ~andum Ceres papavera collegit Natura Deorum 54; c1284 ij libris et di. de viridi Greco ad bidentes †savandum [l. sanandum] Ac. Wellingb. 37; homo infirmus sanguine non minuitur ex illa parte ubi est infirmitas sed ex parte sana ut infirma ~etur [ME: to heale] AncrR 33.  b si tamen ullo modo [vulnus] ~ari possit aegro nequaquam medelam quaerente et ab hoc medico longius recedente Gildas EB 108; praecepit medico ‥ ~andae scabredini capitis ejus curam adhibere Bede HE V 2; emplastri cura sanavi vulnera plura: Guilelmus Cirurgicus Vers. S. Alb. Libr. 220.  c solve vincula ejus, ~a vulnera ejus [animae] Anselm (Or. 9) III 33.  d pastor oves moriens dextra sanante redemit Alcuin Carm. 6. 5.  e quis zelo Dei accensus mirabili ad ultionem fornicationis sine dilatione, ~ando paenitentiae medicamine stupri affectum, ne ira populo inardesceret, sicut Finees sacerdos? Gildas EB 70; tum virgo Christum pulsabat corde benignum, / ut sibi dignetur vulnus sanare doloris Aldh. VirgV 2039; horrens et foetens vulneribus et ulceribus delictorum suorum, quae ipse ~are non potest? Anselm (Or. 11) III 43; ~ari mihi impossibile erit, donec paries iste peccati et mortis me et dilectum meum ab invicem separet J. Ford Serm. 96. 2; cordis languoribus medere trementis / et nostre miserie sanes horrorem J. Howd. Cant. 14. 2 to heal mentally. demones effugavit, et insanientes verbo orationis suae ~avit V. Cuthb. I 7; freneticus quidam ‥ mane ~ato sensu egressus Bede HE IV 3 p. 212; monialem ‥ inpacientis igne libidinis per maligni hostis machinamenta succensam aspera castigatione ~avit Canon. G. Sempr. f. 58v. 3 (w. abl. or a & abl.) to cure of, free from. modo ab infirmitate hac ~aberis Bede HE V 19; posset ut ergo animas vitiis sanare peremptas Alcuin SS Ebor 878; ~atus est non solum demone, sed, quod prestantius dicas, lecacitate W. Malm. GP V 275; multi ‥ a dolore capitis ~antur (Aedus 13) VSH I 39; c1257 creatura ‥ a defectu valetudinis ~ata divinitus Ad. Marsh Ep. 147 (recte 247). 12; a laesura nos sanas sceleris J. Howd. Ph. 106. 4 (usu. leg.; ~are moram, diem, defaltam) to make good, save (cf. 1 salvare 1c). 1194 nichil dixerunt quo possent ~are diem suum et ideo remanent in misericordia CurR I 32; moram ‥ ~et executionis efficacia Gir. EH I 12; 1256 pro defalta quam ridemannus dicit esse ~atam per Johannem CourtR Ramsey 33; 1283 Th. ‥ cum tota theþinga in misericordia quia non habuit W. ‥ quem manucepit ad ~andam defaltam ad laweday CourtR A. Stratton 78; c1290 si ‥ habuisset ‥ diem communem posset ipse venisse et defaltam illam ~asse quoquo modo State Tri. Ed. I 23; 1294 illa fecit feodelitatem domino abbati et ~avit plures defaltas et condonantur per abbatem SelPlMan 74.