sanus
sanus, sound, whole, healthy, well
- I Lit., sound in body, whole, healthy, well: pars corporis, Cic. Sest. 65, 135: sensus si sani sunt et valentes, id. Ac. 2 (Luc.), 7, 19: sanis modo et integris sensibus, id. ib. 2, 25, 90: corpora sana, Quint. 8, prooem. § 19: ut alimenta sanis corporibus agri cultura, sic sanitatem aegris medicina promittit, Cels. praef. 1: homo, id. ib. 1, 1: sanum recteque valentem, Hor. Ep. 1, 16, 21: domi meae eccam salvam et sanam, Plaut. Ep. 4, 1, 36 (561): sana et salva amica, id. Merc. 5, 2, 48 (889) (cf. infra, B. and II. A.): sanus ac robustus, Quint. 2, 10, 6: si noles sanus, curres hydropicus, Hor. Ep. 1, 2, 34: sanus utrisque Auribus atque oculis, id. S. 2, 3, 284: ulcera sana facere, Cato R. R. 157, 3; cf.: aliquem sanum facere ... sanus fieri, id. ib. 157, 8: si eo medicamento sanus factus sit, Cic. Off. 3, 24, 92.—Poet.: volnera ad sanum nunc coiere mea (for ad sanitatem), are healed, Prop. 3 (4), 24, 18.—Comp.: aegrotare malim quam esse tuā salute sanior, Plaut. Truc. 2, 2, 5 (260).—Sup.: interim licet negotia agere, ambulare, etc.... perinde atque sanissimo, Cels. 7, 4, 4.—
- B Transf., sound, safe, whole, etc. (very rare): Ac. Salvast, navis, ne time. Ch. Quid alia armamenta? Ac. Salva et sana sunt, Plaut. Merc. 1, 2, 62 (172): sana et salva res publica, Cic. Fam. 12, 23, 3: civitas, Liv. 3, 17: nare sagaci Aëra non sanum sentire, i. e. tainted, Luc. 7, 830.—
- II Trop.
- A Sound in mind, in one's right mind, rational, sane, sober, discreet, etc.: eos sanos intellegi necesse est, quorum mens motu quasi morbi perturbata nullo sit: qui contra affecti sunt, hos insanos appellari necesse est, Cic. Tusc. 3,5,11: Am. Delirat uxor. Al. Equidem ecastor sana et salva sum, Plaut. Am. 2, 2, 98 (730): Am. Haec sola sanam mentem gestat meorum familiarium. Br. Immo omnes sani sunt profecto. Am. At me uxor insanum facit Suis foedis factis, id. ib. 5, 1, 31 (1083) sqq.; cf. Cic. Off. 3, 25, 95: quam ego postquam inspexi non ita amo, ut sani solent Homines, sed eodem pacto ut insani solent, Plaut. Merc. 2, 1, 38 (262): sanus non est ex amore illius (shortly after: insanior ex amore), id. ib. 2, 3, 106 (440): si sis sanus aut sapias satis ... nisi sis stultior stultissimo, id. Am. 3, 2, 23 (904); cf. (opp. insipiens), id. Bacch. 4, 3, 14 (625): hic homo sanus non est, is out of his senses, is insane, id. Am. 1, 1, 246 (398); id. Merc. 5, 2, 110 (951); id. Men. 1, 3, 15 (196); 2, 2, 39 (311) et saep.; cf.: En. Sanun' es? Ch. Pol sanus si sim, non te medicum mihi expetam, id. Merc. 2, 4, 21 (489); so, sanun' es? sanan' es? sanin' estis? v. the passages cited init.: satin' sanus es? are you in your senses? Ter. Heaut. 707 (opp. sobrius); 986; id. And. 749; id. Ad. 937; id. Phorm. 802.—With gen.: satin' tu sanus mentis aut animi tui, Qui conditionem hanc repudies? Plaut. Trin. 2, 4, 53 (454): vix sanae mentis estis, Liv. 32, 21: mentis bene sanae, Hor. S. 1, 9, 44: mentis sanae vix compos, Ov. M. 8, 35; so, sanae mentis, Tib. ap. Suet. Tib. 67: ego illum male sanum semper putavi, a man of not very sound mind, Cic. Att. 9, 15, 5: male sana (Dido), i. e. raving, Verg. A. 4, 8: male sani poëtae, i. e. inspired, Hor. Ep. 1, 19, 4; cf. Ov. M. 3, 474: excludit sanos Helicone poëtas, calculating, sober, Hor. A. P. 296: bene sanus Ac non incautus, very prudent, discreet, id. S. 1, 3, 61: praecipue sanus, id. Ep. 1, 1, 108: rem publicam capessere hominem bene sanum non oportere, Cic. Sest. 10, 23: sani ut cretā an carbone notati? Hor. Ep. 2, 3, 246: pro sano loqueris, cum me appellas nomine, like a rational being, rationally, Plaut. Men. 2, 2, 24 (296); so, pro sano, id. ib. 5, 5, 42 (940); cf.: nihil hunc se absente pro sano facturum arbitratus, qui, etc., * Caes. B. G. 5, 7: adeo incredibilis visa res, ut non pro vano modo, sed vix pro sano nuncius audiretur, Liv. 39, 49: quem in locum nemo sanus hostis subiturus esset, Auct. B. Alex. 74 fin.: solve senescentem sanus equum, Hor. Ep. 1, 1, 8 et saep.: tumultu etiam sanos consternante animos, discreet, well-disposed, Liv. 8, 27: sensus, Verg. E. 8, 66: mores, Dig. 27, 10, 1.—With ab: ego sanus ab illis (vitiis), sound as respects them, i. e. free from, unaffected by them, etc., Hor. S. 1, 4, 129.—Comp.: qui sanior, ac si, etc., Hor. S. 2, 3, 241; 2, 3, 275.—Sup.: quisquam sanissimus tam certa putat, quae videt, quam? etc., Cic. Ac. 2, 28, 89 init.: confluentibus ad eum (Sullam) optimo quoque et sanissimo, Vell. 2, 25, 2.—
- B Of style, sound, correct, sensible, sober, chaste: qui rectum dicendi genus sequi volunt, alii pressa demum et tenuia et quae minimum ab usu cottidiano recedant, sana et vere Attica putant, etc., Quint. 10, 1, 44: nihil erat in ejus oratione, nisi sincerum, nihil nisi siccum atque sanum, Cic. Brut. 55, 202; cf.: Attici oratores sani et sicci, id. Opt. Gen. 3, 8; and: Rhodii (oratores) saniores et Atticorum similiores, id. Brut. 13, 51: orator rectus et sanus, Plin. Ep. 9, 26, 1; Vulg. 2 Tim. 4, 3; id. Tit. 2, 8; cf.: sana ratio, Val. Max. 9, 13, 3; Aug. Civ. Dei, 1, 22, 2.—Hence, advv., in two forms, saniter (ante-class.) and sane (class.). *
- A sānĭter, rationally, Afran. ap. Non. 515, 22.—
- B sānē. *
- 1 (Acc. to I.) Soundly, healthily, well: sane sarteque, Porphyrio ap. Charis. p. 195 fin.; 196 init. P.—
- 2 (Acc. to II.) Soberly, sensibly, reasonably, discreetly (very rare; not in Cic.): bonum est, pauxillum amare sane, insane non bonum est, Plaut. Curc. 1, 3, 20 (177): sane sapio et sentio, I am in full possession of my reason and senses, id. Am. 1, 1, 292 (444): non ego sanius Bacchabor Edonis (with furere), Hor. C. 2, 7, 26: dixit sanius, Sen. Contr. 5, 34 fin.—
- b In gen., like valde (i. e. valide), an intensive particle, well, indeed, doubtless, by all means, truly, certainly, of course, forsooth, right, very, etc. (freq. and class.): sane sapis et consilium placet, Plaut. Ps. 2, 2, 67 (660) sq.; so, sapis sane, id. Cas. 3, 6, 25 (744): sapit, id. Men. 5, 2, 39 (791): sane haud quicquam'st, magis quod cupiam, id. Curc. 1, 3, 15 (172); 2, 3, 43 (322): sane ego illum metuo, id. Men. 5, 2, 108 (860): cum illā sane congruost sermo tibi, id. Mil. 4, 3, 23 (1116): sane ego sum amicus nostris aedibus, id. As. 2, 3, 7 (387): dabant hae feriae tibi opportunam sane facultatem ad explicandas tuas litteras, Cic. Rep. 1, 9, 14: odiosum sane genus hominum officia exprobrantium, id. Lael. 20, 71; id. Quint. 3, 11: humilem sane relinquunt ortum amicitiae, id. Lael. 9, 29; cf.: tenui sane muro dissepiunt, id. Rep. 4, 4, 4: judicare difficile est sane, id. Lael. 17, 62: explicat orationem sane longam et verbis valde bonis, id. Agr. 2, 5, 13: (narratio) res sane difficilis, id. de Or. 2, 66, 264: sane grandes libros, id. Rep. 3, 8, 12: cui sane magna est in mento cicatrix, Auct. Her. 4, 49, 63: Herennium quendam, sane hominem nequam atque egentem, coepisse, etc., Cic. Att. 1, 19, 5: Paulus mihi de re publicā alia quaedam sane pessima, id. Att. 14, 7, 1: sane murteta relinqui, Hor. Ep. 1, 15, 5: id sane est invisum duobus, id. ib. 2, 2, 64: bonus sane vicinus, id. ib. 2, 2, 132: sane populus numerabilis, id. A. P. 206.— In replies: Mi. Te moneri numne vis? Ha. Sane volo, by all means, surely, to be sure, certainly, Plaut. Poen. 5, 2, 119 (1079); so, sane volo, id. Cas. 2, 3, 55 (271); id. Rud. 5, 3, 51 (1407); Ter. Heaut. 872: Ch. Estne, ut fertur, forma? Pa. Sane, id. Eun. 360; 785: sane hoc multo propius ibis, id. Ad. 580. Th. Quid taces? Ph. Sane quia vero hae mihi patent semper fores, id. Eun. 89; id. And. 195: C. F. Visne igitur, etc. C. P. Sane placet, Cic. Part. Or. 1, 2: sane et libenter quidem, id. Rep. 2, 38, 64.—Ironically: quam sane magni referat, Plaut. Mil. 3, 3, 9 (883); cf.: sane legem Juliam timeo, Ner. ap. Suet. Ner. 33 med.: beneficium magnum sane dedit! Phaedr. 3, 15, 12.— With other adverbs: esse aedificatas has sane bene, right well, very well, Plaut. Most. 3, 2, 74 (763): res rustica sane bene culta, Cic. Quint. 3, 12; Ter. Hec. 178: bene sane, as an answer, very well, id. And. 848; id. Ad. 586: recte sane, id. Eun. 981; id. Heaut. 538; 581; id. Ad. 417; id. Phorm. 999: sane commode, Plaut. Poen. 1, 2, 72 (281): sapienter sane, id. Pers. 3, 3, 42 (446) et saep.: scite hercle sane, id. Trin. 3, 3, 53 (781): sane hercle, Ter. Eun. 607; id. Hec. 459; id. Phorm. 542: sane quidem, id. And. 195: sane quidem hercle, Cic. Leg. 2, 4, 8: sane pol, Ter. And. 229.—Sane quam, how very, i. e. very much indeed, uncommonly, exceedingly (cf.: admodum quam and valde quam): conclusa est a te tam magna lex sane quam brevi, Cic. Leg. 2, 10, 23: quod de Pompeio Caninius agit, sane quam refrixit, id. Q. Fr. 2, 4 (6), 5; Cael. ap. Cic. Fam. 8, 1, 2; 8, 4, 2; Brut. ib. 11, 13, 4 (shortly before: suos valde quam paucos habet); Serv.Sulp. ib. 4, 5, 1.—With negatives: haud sane diu est, not very long since, Plaut. Merc. 3, 1, 44 (542): edepol commissatorem haud sane commodum, Ter. Ad. 783: haud sane intellego, quidnam sit, etc., Cic. Off. 2, 2, 5; Sall. C. 37, 9; 53, 5; id. Rep. Ord. 2, 11; Cic. Sen. 1, 3; Curt. 3, 1, 14: agellus non sane major jugero uno, Varr. R. R. 3, 16, 10: cum his temporibus non sane in senatum ventitarem, Cic. Fam. 13, 77, 1: non sane mirabile hoc quidem, id. Div. 2, 31, 67: non ita sane vetus, id. Brut. 10, 41: non sane credere, Hor. Ep. 1, 7, 61: nihil sane esset, quod, etc., absolutely nothing, nothing at all, Cic. Q. Fr. 1, 2, 2, § 7; so, nihil sane, id. de Or. 2, 1, 5; Sall. C. 16, 5; Hor. S. 2, 3, 138; id. Ep. 2, 1, 206 al.—
- β In restrictive concessions, to be sure, indeed, certainly, however: sane bonum, ut dixi, rei publicae genus, Cic.Rep. 2, 26, 48; cf.: hoc sane frequentissimum est ... sed, etc., Quint. 4, 2, 130: negant quemquam esse virum bonum nisi sapientem. Sit ita sane, sed, etc., Cic. Lael. 5, 18; cf. id. Rep. 1, 19, 32: haec si vobis non probamus, sint falsa sane, id. Ac. 2 (Luc.), 32, 105: sint sane, quoniam ita mores se habent, liberales, Sall. C. 52, 12; id. J. 31, 8: sit hoc sane leve, Cic. Sest. 54, 115: sed fruatur sane hoc solacio, id. Prov. Cons. 7, 16; Ov. H. 17, 13; Curt. 5, 1, 6: repetita narratio sane res declamatoria magis quam forensis, Quint. 4, 2, 128: poëtis permittamus sane ejusmodi exempla, id. 8, 3, 73: non sane recepto in usum nomine, not indeed, id. 5, 11, 20; cf. id. 7, 1, 41.—
- γ With imperatives in colloq. lang. likewise concessive, like the English then, pray then, if you will: ubi ego Sosia nolim esse, tu esto sane Sosia, Plaut. Am. 1, 1, 283 (435): Al. Num quid vis, quin abeam jam intro? Ju. I sane, id. ib. 3, 3, 16 (971): abi tu sane superior, id. Stich. 5, 4, 14 (696): i sane, id. As. 3, 3, 86 (676); id. Aul. 2, 5, 7 (333); id. Ep. 1, 1, 73 (73); id. Pers. 4, 4, 25 (583); 4, 4, 55 (613); id. Rud. 2, 3, 55 (385); Ter. Ad. 587: ite sane, Plaut. Aul. 3, 3, 3 (451): abi sane, id. Am. 1, 1, 197 (349); id. Rud. 3, 6, 17 (855); id. Stich. 1, 3, 107 (261); Ter. Heaut. 588: sequere sane, Plaut. Merc. 3, 1, 2 (500): age sane, id. Men. 1, 2, 44 (153); id. Ps. 5, 2, 27 (1311): da sane, id. Merc. 4, 1, 11 (677): dato sane, id. Stich. 4, 1, 47 (551): cedo sane, id. Pers. 4, 3, 30 (499); 5, 1, 20 (772); Ter. Heaut. 832: nosce sane, Plaut. As. 2, 4, 58 (464): age sane, omnes, Liv. 1, 57, 8.
ita ~um brachium manumque repperit, ac si nihil umquam tanti languoris habuissent
amicosque et propinquos ~os et incolomes invenimus
hunc facerent aegrum miro medicamine sanum
~us,hal
hic etenim tunc nobis ~i videmur, cum nihil in nobis quod doleat sentimus
magistra mea uxor vestra ~a est, cum filiis vestris et filiabus ac tota familia
Deus ‥ animas nostras inlesas et ~as a peccatis custodire dignetur
dum sompnum surripui, in visu michi B. Cuthbertus astitit, qui ‥ mox evigilantem ab omni infirmitate ~um reddidit
et sanum vicii pectus habere tuum
hedus sapore commendabilis est, et caro ejus ~issima
‘herba est ~a’ i. e. potest facere sanitatem ‥ ‘dieta est ~a’ i. e. conservativa sanitatis
‘~um’ ‥ significat cibum ‥ secundario, tamen semper connotando sanitatem in animali
‘in ~o fonte’, i. in tali aqua habente nomen Sayne(
infirmus ‥ medico dicenti quod comederet de parte piscium caude propinquiori, quia ~ior erat pars quia plus movebatur, ‘ergo’ inquit ‘lingua uxoris mee ~issima est, quia continue movetur’
‘urina est ~a’ i. e. indicativa sanitatis
mucronem / ostendere tuum pretii cum pondere sanum
non enim existimaverunt ~um vasculum invenire, quo beata membra recondita erant
nec unum fere filum ~um habeo in vestimentis meis
dolia vini boni, fortis, legalis, et ~i
faciant cariag’ cum saccis ~is et non laceratis
vidimus et inspeximus litteras patentes ‥ non abolitas set ~as et integras et in nulla parte viciatas
suprascriptas litteras apostolicas ~as vidi et integras, non abolitas, non abrasas, non cancellatas, nec in aliqua ipsarum parte viciatas vel corruptas, set omni sinistra suspicione carentes
certas litteras ‥ in pergameno scriptas signatas, sub plica ‥ sigillatas ‥ ~as siquidem et integras, non vitiatas non cancellatas, nec in aliqua sui parte suspectas, sed omni prorsus vitio et suspitione carentes
injunctum est preposito et juratis quod arrestari faciant omnia bona Alexandri Milne et ea ponant in ~a securitate ad satisfac’ domino(
modo ‥ ~um sapio, recepi enim sensum animi mei
suspirans graviter: “sanus sum, sensibus” inquit, / “redditus, et vacuas fugit vagus hostis in auras”
me episcopi et abbates ‥ ad ecclesiam trahentes reclamantem et contradicentem rapuerunt, ita ut dubium videri posset utrum ~um insani, an insanum traherent ~i
mente captus redit sanus, boni sensus locuples
sermonibus ~is Domini nostri Jesu Christi
ego Fritheuualdus ‥ propria voluntate ~a mente integroque consilio a praesente die dono concedo, transfero ‥ terram ad augendum monasterium
ab omnibus ~ae intelligentiae esse indicatur(
fidei ~ae et incuriosae sed dulcis fuit eloquentiae
dum ~i capitis fueris, nunquam excident a memoria tua
per inspiracionem divinam ibi eis proveniet consilium ~um [ME: ] et utile in agendishelful
assensu ‥ nostri ~ioris et digesti consilii
Victorem solum electum, a ~iore parte cardinalium
ut quemcumque capitulum totum vel ejus ~ior pars elegerit
si major pars et ~ior omnium canonicorum presencium, per se vel per procuratores, major, dico, quantum ad meritum, et ~ior, quantum ad zelum, inveniatur in personam ydoneam consensisse
- 1. gezond [pars corporis; sensus]; ➤ vulnera ad -um coiere (Prop.) zijn genezen;
- 2. (metaf.) gezond, in goede toestand, ongeschonden, onbedorven [civitas]; ➤ ~ a vitiis vrij van;
- 3. verstandig, bedachtzaam [homo; mens]; ➤ pro -o facere verstandig handelen; male ~ niet helemaal bij zijn verstand, verblind; bene ~; praecipue ~;
- 4. (retor.) nuchter, bezonnen, beheerst [orator; genus dicendi].
無恙者。省人事者。Male sanus 瘋癲。Homo sanae mentis 明智人。
Suggest a Translation
See an image
- 2 SAV-, sound, whole, healthy, well: pars corporis: sensūs: Si noles sanus, curres hydropicus, H.: eo medicamento sanus factus.—Fig., of the state, sound, safe, whole, unharmed: res p.: civitas, L.—Of the mind, sound, rational, sane, sober, discreet, sensible: eos sanos intellegi necesse est, quorum mens, etc.: Satin' sanus es? in your senses?T.: mens bene, H.: vix sanae compos Mentis, O.: illum male sanum putare, of unsound mind: male sana (Dido), i. e. raving, V.: male sani poëtae, i. e. inspired, H.: excludit sanos Helicone poëtas, sober, H.: bene sanus Ac non incautus, discreet, H.: rem p. capessere hominem bene sanum non oportere: nihil pro sano facturus, i. e. rationally, Cs.: Solve senescentem sanus equum, H.: tumultu etiam sanos consternante animos, self-possessed, L.: ab illis (vitiis), i. e. free from, H.: qui sanior, ac si, etc., H.: quisquam sanissimus tam certa putat, quae videt, quam?etc.—Of style, sound, correct, sensible, sober, chaste: nihil erat in eius oratione, nisi sanum: (oratores) saniores.
-
…, denique omnium facinerosorum. quos ego a Catilina non revoco ; nam neque ab eo divelli possunt et pereant sane in latrocinio, quoniam sunt ita multi ut eos carcer capere non possit. postremum autem genus est non solum…
Cicero, in Catilinam
-
…, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus ; postremo copia cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione confligit. in eius modi certamine ac proelio nonne ,…
Cicero, in Catilinam
-
…est civitati ut iam ista non modo homines sed ne pecudes quidem mihi passurae esse videantur. quartum genus est sane varium et mixtum et turbulentum ; qui iam pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim inertia, partim…
Cicero, in Catilinam
-
…invidiae falsae atque iniquae tempestatem subire, dum modo a vobis huius horribilis belli ac nefarii periculum depellatur. dicatur sane eiectus esse a me, dum modo eat in exsilium. sed mihi credite, non est iturus. numquam…
Cicero, in Catilinam
-
…vicinam. Haud diu est. Perii nunquamne etiam me illam vidisse ehodum dic mihi ; Estne ut fertur forma Sane. At nihil ad nostram hanc. Alia res. Obsecro hercle Parmeno fac ut potiar. Faciam sedulo ac…
Terence, Eunuchus
-
…hic eras, mi Phaedria Quid hic stabas cur non recta introibas Caeterum De exclusione verbum nullum. Quid taces Sane quia vero hae mihi patent semper fores, Aut quia sum apud te primus. Missa istaec face. Quid…
Terence, Eunuchus
-
…sibi consuluisse. Praeterea, quorum victoria Sullae parentes proscripti, bona erepta, ius libertatis imminutum erat, haud sane alio animo belli eventum exspectabant. Ad hoc, quicumque aliarum atque senatus partium erant, conturbari rem publicam quam…
Sallust, Catilina
-
…nullus exercitus, Cn. Pompeius in extremis terris bellum gerebat ; ipsi consulatum petenti magna spes, senatus nihil sane intentus tutae tranquillaeque res omnes, sed ea prorsus opportuna Catilinae. Igitur circiter Kalendas Iunias L. Caesare et…
Sallust, Catilina
-
…sidera et amnis posse Cytaeines ducere carminibus. et vos, qui sero lapsum revocatis, amici, quaerite non sani pectoris auxilia. fortiter et ferrum saevos patiemur et ignis, sit modo libertas quae velit ira loqui. ferte…
Propertius, Elegies
-
…bona aliena largiri liberalitas, malarum rerum audacia fortitudo vocatur, eo res publica in extremo sita est. Sint sane, quoniam ita se mores habent, liberales ex sociorum fortunis, sint misericordes in furibus aerari ; ne illi…
Sallust, Catilina