comes
comes, a companion
BWL
have you spurned your sister as a companion in death?
Frieze-Dennison Vergil
- I In gen.
- a Masc.: age, age, argentum numera, ne comites morer, Plaut. Ep. 5, 1, 25 (631): confugere domum sine comite, Ter. Hec. 823: comes meus fuit, et omnium itinerum meorum socius, Cic. Fam. 13, 71: erat comes ejus Rubrius, id. Verr. 2, 1, 25, § 64: cui tu me comitem putas esse, id. Att. 8, 7, 1: ibimus, o socii comitesque, Hor. C. 1, 7, 26; Lucr. 3, 1037; 4, 575: Catulli, Cat. 11, 1: Pisonis, id. 28, 1; Nep. Ages. 6, 3: quin et avo comitem sese Mavortius addet Romulus, Verg. A. 6, 778; cf.: comes ire alicui, id. ib. 6, 159: comitem aliquem mittere alicui, id. ib. 2, 86: comes esse alicui, Ov. H. 14, 54 et saep. —
- β With gen. or dat. of thing: cum se victoriae Pompeii comitem esse mallet quam, etc., Caes. B. C. 3, 80: comitem illius furoris, Cic. Lael. 11, 37: me tuarum actionum, sententiarum, etc., socium comitemque habebis, id. Fam. 1, 9, 22: mortis et funeris atri, Lucr. 2, 581: tantae virtutis, Liv. 22, 60, 12: exsilii, Mart. 12, 25: fugae, Vell. 2, 53; Liv. 1, 3, 2; Cic. Att. 9, 10, 2; cf. Suet. Tib. 6: me habuisti comitem consiliis tuis, Plaut. Ps. 1, 1, 15 (17).—With in: comes in ulciscendis quibusdam, Cic. Fam. 1, 9, 2.—
- b Fem., Ter. Eun. 345; Lucr. 5, 741: data sum comes inculpata Minervae, Ov. M. 2, 588; cf. id. H. 3, 10: me tibi venturam comitem, id. ib. 13, 163; Verg. A. 4, 677; 6, 448.—
- B Transf. to inanimate objects: malis erat angor Assidue comes, Lucr. 6, 1159: comes formidinis, aura, id. 3, 290: ploratus mortis comites, id. 2, 580: tunc vitae socia virtus, mortis comes gloria fuisset, Cic. Font. 21, 49 (17, 39): multarum deliciarum comes est extrema saltatio, id. Mur. 6, 13: pacis est comes, otiique socia eloquentia, id. Brut. 12, 45; cf. an idea (perh. intentionally) opp. to this, Tac. Or. 40: non ut ullam artem doctrinamve contemneres, sed ut omnis comites ac ministratrices oratoris esse diceres, Cic. de Or. 1, 17, 75: cui ipsi casus eventusque rerum non duces sed comites consiliorum fuerunt, id. Balb. 4, 9: exanimatio. quas comes pavoris, id. Tusc. 4, 8, 19: (grammatice) dulcis secretorum comes, Quint. 1, 4, 5: (cura) comes atra premit sequiturque fugacem, Hor. S. 2, 7, 115: culpam poena premit comes, id. C. 4, 5, 24: nec (fides) comitem abnegat, id. ib. 1, 35, 22: comitemque aeris alieni atque litis esse miseriam, Orac. ap. Plin. 7, 32, 32, § 119.—
- II In partic.
- A An overseer, tutor, teacher, etc., of young persons (rare; not ante-Aug.), Verg. A. 2, 86; 5, 546; Suet. Tib. 12; Stat. S. 5, 2, 60.— Esp. = paedagogus, a slave who accompanied boys as a protector, Suet. Aug. 98; id. Claud. 35.—Far more freq.,
- B The suite, retinue of friends, relatives, scholars, noble youth, etc., which accompanied magistrates into the provinces, Cic. Verr. 2, 2, 10, § 27 sq; id. Q. Fr. 1, 1, 3, § 11; Hor. Ep. 1, 8, 2; Suet. Caes. 42; id. Ner. 5; id. Gram. 10.—
- C The attendants of distinguished private individuals, Hor. Ep. 1, 7, 76; 1, 17, 52; id. S. 1, 6, 102; Suet. Caes. 4.—Trop.: (Cicero) in libris de Republica Platonis se comitem profitetur, Plin. praef. § 22.—
- D After the time of the emperors, the imperial train, the courtiers, court, Suet. Aug. 16; 98; id. Tib. 46; id. Calig. 45; id. Vit. 11; id. Vesp. 4; Inscr. Orell. 723; 750 al.—Hence,
- E In late Lat., a designation for the occupant of any state office, as, comes scholarum, rei militaris, aerarii utriusque, commerciorum (hence, Ital. conte; Fr. comte).
sex igitur comites mecum super aethera scandunt
~es itineris illi et cooperator verbi extiterat
contubernalis, i. domesticus, ~es, conviva, assecla,geþofta , ‥ ~es fida, i. fidelis,getreow gesiþa
quomodo ‥ Jesum Christum in sacramento cum quodam ~ite vidit
cum ‥ mei ~ites universi ad sua refugia ‥ dispersi festinassent
si vos virginitas comes indefessa tuetur
fateor ‥ me dudum decrevisse, ‥ vita ~ite [cf. ] vestrae caritatis affabili praesentia fruiGen. xviii 10
~ite vita, sospite †vitae,gelæstendum life
vita ~ite, hoc est quamdiu vitalis spiritus in hac erumnosa vita fragile corpus aluerit
doctores ‥ quos ‥ promtos inveniet ‥ vestre dominacionis nobilitas ad vestra obsequia, illorum corporum ~ite sanitate
Gregorius ‥ gloriosis ducibus, magnificis castaldiis, ~itibus etiam(
dilecto amico Magenhario ~iti [Senonensi ]
accidit ‥ quod imperator familiarem ~item [Julianum, c700 ] pro tributis suis in Africam mitteret
quod judicium fecerunt Leo [(III ] et imperator ‥ Karolus [Magnus ], ut episcopi et abbates et ~ites firmiter teneant et credant
Frisones et Flandrenses ~ites suos(maregrave , quasi majores vel bonos pacificos, vocant
~es de Ow
~es Andegavorum Gaufredus ‥ dominum suum ~item Pictavensem aperto Marte cepit
res ejus [Willelmi ], quas ‥ ~es in Normannia annis triginta actitavit
H. rex Anglorum et dux Normannorum et Aquitanorum et ~es Andegavorum
rex Francie ‥ omnes sue ditionis homines, duces videlicet, ~ites et barones, milites et servientes ‥ jussit ‥ sub nomine culvertagii ‥ convenire
comes cui marchia cedere debet / arma novat
~es Selandie et ~es del Cliwe ‥ apud Gernemutam applicuerunt
Edwardus rex Francie et Anglie ‥ universis ‥ paribus, ducibus, ~itibus, baronibus et nobilibus ac plebeis in regno Francie constitutis(
barones, comites, proceres, pedites fugientes, / Anglorum pedites occidunt(
signum manus Coenfrithi ~itis
cum licentia Ædelredi regis ~is [sic ]
~es supradictus [sc. praefectus nomine Osfrid ] regi fidelis
servitium regis et reginae, episcopi et praefecti et potestatum et ~itum(
villa erat ~itis cujusdam qui vocabatur Puch
ego Aethilric subregulus atque ~es gloriosissimi principis Aethilbaldi
testes idoneos commites meos ‥ subscribere feci
exulis Æthelbaldi ~es quidam vocabulo Ecga
dicitur quod praefecti et ~ites tui [sc. regis Æthelbaldi ] majorem violentiam et servitutem monachis et sacerdotibus inrogent quam ceteri ante Christiani reges fecissent
terram ‥ Beornheardo ~ita [sic ] meo ‥ largitus sum
ego Pilheardus misellus ~is [sic ] regis Merciorum
Ceorl Domnaniae ~es
Eanwulf Summurtunensis pagae ~es
princeps vel ~es,ealdorman
~itum,gerefena
~es Osulf suscepit comitatum Northanhymbrorum
de hac civitate reddebat praepositus xij li. regi Edwardo et vj li. ~iti Heraldo
Æðelredum, futurum regem, tunc vero ~item
de omni ordine vel natione villanorum, comitum [(AS: ]ceorle ge eorle
burhbrece ‥ aldermanni [AS: ], quem Latine ~item vel seniorem dicuntealdormannes
debet ei esse rex vel ~es illius terrae [AS: ] ‥ pro ‥ advocatoeorl ðær on lande
in illo comitatu sint episcopus et ~es [(AS: ], qui ostendant populo et justicias Dei et rectitudines saeculiealdorman ;: aldremannus Quad.
adversus episcopum Baiocensem, qui erat frater regis [W. I ] et ~es Cantiae
signum Rogeri ~itis Salopesberiensis
W. [II ] rex Anglorum omnibus episcopis, ~itibus ceterisque baronibus suis
pro salute domini mei W. [II ] regis ‥, qui me [W. de Warrenna ] ~item Surregiae fecit
sciatis me fecisse ~item de G. de Magnavilla de comitatu Essex’ hereditarie
~es dicitur a comitando, quia multi eum comitari debent; sic itaque ~iti cura seque suosque felici comitatu ad bravium perducere
sciatis nos dedisse ‥ Saihero de Quenci ~iti Wintonie x li. percipiendas sibi et heredibus suis ‥ singulis annis de exitibus comitatus Suthamt’ ‥ apud Wintoniam nomine ~itis
[J. de Laci ] Lincolnie optinuit comitatum et de barone ~es effectus est
~ites ‥ a comitatu sive a societate nomen sumpserunt, qui etiam dici possunt consules a consulendo. reges enim tales sibi associant ad regendum populum Dei, ordinantes eos magno honore et potestate et nomine quando concingunt eos gladiis, id est ringis gladiorum
Rex ‥ E. ~iti Cornubie salutem: quia ‥ parleamentum tenere et vobiscum ac cum ceteris magnatibus ‥ speciale colloquium habere volumus ‥, vobis mandamus ‥ quod ‥ personaliter intersitis nobiscum ‥ consilium impensuri(
dedimus ei [(A. de Harcla ] ‥ xx li. de exitibus comitatus nostri Cumbr’ ‥ sub honore et nomine ~itis Karlioli ipsmnque A. gladio cinximus in ~item dicti loci
Ver comes Oxonie Dublinensis marchio fertur, / Australes Michael Pool comes it populos(
solet unusquisque serviencium hujusmodi tempore creacionis sue dare ‥ cuilibet ~iti et episcopo ‥ anulum ad valenciam sex scutorum
hic ~es, A.herrylle, ‥ nerle
dux et ~es, olim officii tantum at summae nunc dignitatis vocabula
Saxones nostri, quos sua linguaealdorman Latine ‘~ites’ dixerunt, quoseorlas Dani vocarunt ‥, quo nomine emollitoearles hodie appellantur. ‥ cum Guilielmus Normannus jam victor summam rerum in hoc regno administraret, ~ites coeperunt esse feudales, haereditarii et patrimoniales et ‥ de tertio denario comitatus. ‥ creabantur tempore Edwardi tertii per cincturam gladii et chartam traditampostea accessit impositio pilei cum circulo aureo
testibus ‥ Mackduffe ~ite, Duncano ~ite, Araldo ~ite
Edelradus ‥ filius Malcolmi regis Scotie, abbas de Dunkeldense [sic ] et insuper ~es de Fyf contulit ‥ keledeis de insula Louchleven ‥, sine exactione et petitione ‥ episcopi vel regis vel ~itis, Admore
David rex Scottorum episcopis, abbatibus, ~itibus, baronibus, justiciis, vicecomitibus et omnibus probis hominibus suis
Reinwaldo ~iti de Orchadia et ~iti et omnibus probis hominibus Cateneis et Orchadie
neque ~ites neque barones ‥ tenebunt curias suas nisi ‥ servientes vicecomitis ibidem affuerint(
me dedisse ‥ ~iti Gileberto de Stradhern Kinbethach ‥ tenendum sibi et heredibus suis ‥ sicut tenet comitatum de Stradhern
W. Cumin, ~es in Scotia potentissimus
~ites quidam Scotorum
regum, prelatorum et temporalium ~itum et baronum
Stephanus rex ‥ Gislebertum de Clara ~item de Penbroc sublimavit
Ricardus ~es de Penbroc, filius ~itis Stranboue
~es Strigulensis Ricardus
die coronationis sue J. rex accinxit W. Marescallum gladio comitatus de Striguil
sciatis nos dedisse ‥ Hugoni de Lascy totam terram Ultonie ‥, de qua ipsum cinximus in ~item
cum ‥ dederimus ‥ prefato J. xx li. annui reditus de exitibus comitatus nostri de Loueth ‥ sub nomine et honore ~itis de Loueth(
cum ‥ dederimus ei [(J. le Botiller ] nomen et honorem ~itis de Ormound in Hibernia ipsumque ~item de O. prefecerimus et gladio cinxerimus
de istis [(forisfacturis ] habebat rex c sol. et ~es comitatus l, qui tertium denarium habet de forisfacturis
ego Matildis ‥ Anglorum domina do et concedo Gaufrido de M. ‥ ut sit ~es de Essex’ et habeat tertium denarium vicecomitatus de placitis sicut ~es habere debet in comitatu suo in omnibus rebus
comitatus a ~ite dicitur, vel ~es a comitatu. ~es autem est qui tertiam portionem eorum que de placitis proveniunt in comitatu quolibet percipit ‥, qui ideo sic dici dicitur quia fisco socius est et ~es in percipiendis
consuetudinaliter per totam Angliam mos antiquitus pro lege inoleverat ~ites provinciarum tertium denarium sibi optinere; inde enim ~ites dicebantur
nos ‥ concessisse ‥ W. de Ferrariis ~ite [sic ] de Dereby tercium denarium de omnibus placitis placitatis per vicecomitem de D. tam in D. quam extra unde ipse ~es est ‥ et ipsum tanquam ~item propria manu gladio cinximus
precipimus ‥ quod habere facias ‥ R. ~iti Cestr’ tercium denarium de comitatu Linc’, qui eum contingit jure hereditario ex parte R. ~itis patris sui
rex ‥ dedit ‥ Johanni de Lascy ‥ illas xx li. quas R. quondam ~es Cestr’ et Linc’ recepit pro tercio denario comitatus Linc’ nomine com[(itis ] Linc’
rex terram ~itis Marescalli obsedit
~es Marescallus Gilebertus
Rogero le Bigot, ~iti Marescallo
~es Marescalli [sic ] et Herefordensis
~ites Marescallus et Kancie
~es Mareshallus tunc temporis, nominatus et existens
Edwardi ‥ ~itis Marescalli Anglie
~item Essex ~item marescallum regni nostri Hibernie creamus(
per solucionem factam Willelmo ~iti Marschele et domino Keth
domino Willelmo ~iti Marescalli
[teste ] Wilelmo ~ite Mariscalli
in hoc prelio [de Roncevaus ] ‥ Anselmus ~es palatii atque Rothlandus ‥ cum Olivero ~ite occubuerunt
Stephanus Blesensis palatinus ~es
nepos Ricardi regis Anglorum filiam ‥ Conradi palatini ~itis duxit uxorem
[teste ] H. ~ite palatino Rhen’
nisi sit aliquis in regno qui regalem habeat potestatem in omnibus, sicut sunt ‥ ~itespaleys
dominum Ludowicum ~item palatinum Reni
inermes Britones intumescunt ipsosque qui dicuntur palatini ~ites ‥ fere ad deditionem compellunt
~ite Cestrie gladium ‥ ante regem bajulante in signum quod ~es est palatii
episcopus Dunelm’ habet duos status, viz. statum episcopi quoad spiritualia et statum ~itis palacii quoad tenementa sua temporalia
predecessores ‥ J. nunc episcopi Dunelm’ ‥ possederunt civitatem ‥ Dunolm’ ‥ simul cum dominio et libertatibus ~itis palatini
David ~es palatinus de Stratherne
interfuerunt huic prelio [de Senlac ] E. Bolonie ~es, ‥ Hugo stabulariorum ~es
fictum fuit hoc nomen ‘portgravius’, significans hoc quod dicitur ‘civitatis ~es’, unde ‥ honor ~iti debitus ‥ Londoniarum presidi, qui ‘major’ dicitur, ‥ pertinebat
- 1. begeleid(st)er, metgezel(lin), deelgeno(o)t(e) (aan: gen.) [fugae];
- 2. plur. gevolg, staf (ihb. v. magistraten en andere hoogwaardigheidsbekleders);
- 3. (poët.; postklass.) opvoeder, onderwijzer; ➤ ~ et rector alcis;
- 4. (poët.; postklass.) intendant, bediende;
- 5. (Laatl.; Mel.) graaf [stabuli opperstalmeester; palatii paltsgraaf].
Lectionarius, quem a sancto Hieronymo ferunt compositum, qui
Item Codices, Evangelia 4., Apostolum, Psalterium etUnde liquet nomenclaturam istam perantiquam esse.Comitem .
Item pro uno libro, qui appellaturComes , valente solidosxxx.
Liberdicitur apud Bernonem Augiensem cap. 4. et in Vita S. Felicis Archiep. Trevir. n. 8. Quidam sic appellatum volunt quod Ecclesiastici eum utComitis
Ita paulus Ægineta in Præfat.Te longinqua petens Comitem sibi ferre viatorNe dubitet ; parvo pondere multa vehis.
ad Comitemscriptus dicatur in antiquioribus MSS. in aliis
liber Comitiinscribatur. In Chartis aliquot Hispanicis fere semper
Comicuset
Commicus, pro
Comitusappellatur, apud Anton.
de Yepezin Chronico Ord. S. Benedicti. Charta Ordonii Regis Navarræ æræ 936. tom. 2. pag. 90. Appendic. :
Libros Ecclesiasticos, Psalterium, Comicum, Antiphonarium, Manualium, Orationum, Passionum, Sermonum, Precum, et Horarum, etc.Ita in alia ejusdem Regis tom. 3. pag. 20. Appendicis, in Charta Gennadii Episcopi Astoriensis æræ 953. tom. 4.
Liber Cominis,
Breviario.
Comes, hocce titulo :
In Christi nomine anni circuli liber Comitis incipit auctus a Theotincho indigno Presbytero, rogatu viri venerabilis Hechiardi Comitis Ambianensis : Ita tamen ut sancta Evangelistarum dicta, necnon et Apostolorum et Prophetarum immota atque inconcussa servarentur, etc.Qui quidem
Hechiardusforte is fuit qui
Echardusappellatur in Proclamatione Caroli Calvi adversus Wenilonem Archiepiscopum Senonensem in Synodo apud Saponarias ann. 855. Missusque ejusdem Regis fuisse dicitur in Append. Capitul. Reg. Francorum. Occurrit etiam nescio quis Eccardus Comes, in veteri Charta ann. 840. apud Perardum pag. 22. quem eumdem esse cum Hechiardo existimat vir doctissimus, a quo editus nuper hic
liber Comitis: verum is potius fuerit Eckeardus qui in eo prælio, quod actum est ann. 844. in pago Inculismensi inter Pipinum filium Pipini quondam Regis, et exercitum Caroli, cum filiis duobus vitam amisit, uti narrant Annales Francorum Bertiniani. Lectionarium porro longe antea Caroli Magni cura et mandato emendarat Paulus Diaconus Aquileiensis, ut in
Lectioet
Lectionariusattigimus. Sed et Alcuinus, eodem Augusto præcipiente, ut observatum a viro doctissimo Jo. Mabillonio tom. 5. Vitar. SS. Ordinis sancti Benedicti pag. 767. Vide Cardin. Bona lib. 2. Rerum Liturgic. cap. 6. et infra in Lectionarius.
Epistolas quippe et Evangelia ex antiquorum traditione, quæ digesta in libro, qui appellatur Comes, ad Constantinum Jeronimus scripsisse dicitur.Constit. canon. Castel. apud Cl. V. Garamp. in Dissert. 6. ad Hist. B. Chiaræ pag. 207. :
Beatus Jeronymus in lectionario, quem Librum Comitis appellavit.
Cum judicaret, in consilio habuit non amicos suos et Comites solum, sed Jureconsultos, etc.Hinc
Comites Imperatorum, vel
Augustorum, in veteribus Inscriptionibus passim Romæ :
Necessarius Augg. et Comes per omnes expeditiones eorum.
Comes divi Theodosii Aug. in omnibus bellis atque victoriis.Ita in Inscriptione Græca quæ Ravennæ exstat,
Cœpit ita frequentare jejunium, ut plerumque ipse impransus convivium solenne suis Comitibus exhiberet.Infra :
Ecce rescriptum accipio, ut sine mora pergendum putarem, eo quod vadem fidei tuæ habere me apud Comitem tuum velles.Idem Serm. 26 :
Sapiens vir et religiosus Comes, qui quantum in bello Imperatori militat,... sapiens, inquam, qui sicut Comes Imperatoris est, ita et Comes Christi esse desiderat.Adde Epist. 15. et leg. 14. Cod. Theod. de Accusat. (9. 1.)
Cæsaris Comitesappellati. Cl. Scriptorem consule tom. 1. Imperat. pag. 98. et 762. tom. 3. pag. 389. et tom. 4. pag. 285.
Interea quidam viri, cum stetissent juxta cadaver Amasæ de sociis Joab, dixerunt : Ecce qui esse voluit pro JoabVoci GallicæComes David.
Lequel Anseau maintain bien la terre selonc le mauvais point où ele estoit. Et por ce qu'il la pust miex maintenir fist il pés et aliance as Comans, et espousa la fille d'un Coman por miex atraire à soi.
pagicircumjacentis. Ita appellabant nostri Præfectos majorum civitatum : quam vocem a Romanis hausisse existimant plerique, alii a Comitibus Germanicis, de quibus Cæsar et Tacitus, ut Cluverius lib. 1. Germaniæ antiq. cap. 48. Christoph. Besoldus in Dissertat. de Comitibus, et Rulandus in Tract. de Commissar. part. 2. lib. 5. cap. 4. n. 26. Lex Ripuar. tit. 55 :
Si quis judicem fiscalem, quem Comitem vocant, interfecerit.Fortunatus lib. 4. de Vita S. Martini, de Avitiano Comite Turonensi :
Infra :Judicis inde feri conjux ægra Avitiani.
Supra :Territus hinc Judex, etc.
Idem lib. 10. Poem. 25. ad Galactorium Comitem :Moribus ut tumidus Comes Avitianus agebat.
Auspicius Episcopus Tullensis ad Arbogastem Comitem Trevirorum :Judicio Regis valuisti crescere Judex.
Tu autem vir eximie, Judex multorum providus.
Quapropter in illa parte Saxoniæ Trutmannum virum illustrem ibidem Comitem ordinavimus, ut resideat in curte ad campos, in mallo publico, ad universorum causas audiendas, vel recta judicia terminanda : iisque advocatum omnium Presbyterorum in tota Saxonia fideliter agat, superque Vicarios et Scabinos quos sub se habet, diligenter inquirat, et animadvertat ut officia sua sedulo peragant : tandem idem Comes omnia sua sibi singulariter a nobis præscripta toto conatu ac viribus perficiat, etc.Adde Alcuinum Epist. 35. Ut autem illi mallis, seu judiciis publicis præsederint, docent Judicata et Notitiæ veteres, in Chronico sancti Benigni et Besuensi non semel, et apud Perardum in Burgundicis pag. 34. 35. 147. 149. præterea Vita S. Walarici Abbat. Baudemundus in Vita S. Amandi n. 13. Charta Ludovici Pii pro Hispanis tom. 2. Hist. Franc. pag. 321. etc.
ComitesJudicum duntaxat obiere officium, sed et populares suos in prælia, et castra eduxerunt : ac demum, qui a Principe pro libito creabantur, inclinante Caroli Magni principatu, ad hæredes dignitates suas transtulerunt, Regum ipsorum nutu, vel potius impotentia, cum eo usque post Normannorum incursus, imminuta Principum potestate, Comitum crevisset auctoritas, ut ægre ab iis quibus præfuerant præfecturis amoveri possent filii ac hæredes. Quod tum primum sub Carolo C. obtinuisse ostendunt illius Capitularia tit. 43. sub finem cap. 3.
Si Comes de isto regno obierit, cujus filius nobiscum sit, filius noster cum cæteris fidelibus nostris ordinet de his qui eidem Comiti plus familiares et propinquiores fuerint, qui cum ministerialibus ipsius Comitatus, et cum Episcopo in cujus parochia fuerit ipse Comitatus, ipsum Comitatum prævideat, usque dum nobis renuntietur, ut filium illius qui nobiscum erit, de honoribus illius honoremus. Si autem filium parvulum habuerit, cum ministerialibus ipsius Comitatus et Episcopo in cujus parochia consistit, eumdem Comitatum prævideat, donec ad nostram notitiam perveniat. Si vero filium non habuerit, filius noster cum cæteris fidelibus nostris ordinet, qui cum ministerialibus ipsius Comitatus et Episcopo proprio ipsum Comitatum prævideat donec jussio nostra inde fiat. Et pro hoc ille non irascatur qui illum Comitatum præviderit, si eundem Comitatum alteri cui nobis placuerit dederimus, quam illi qui eum hactenus prævidit.Et cap. 10 :
Si aliquis ex fidelibus nostris post obitum nostrum Dei et nostro amore compunctus, sæculo renuntiare voluerit, et filium vel talemSimilia habentur cap. 9. Ex quibus patet non temere ademptas dignitates liberis ac propinquioribus Comitum hæredibus ; ad quos, interveniente tamen Regum concessu, plerumque transmittebantur. Atque inde primam hæreditariorum in Francia principatuum fluxisse constat originem, qui sub secundæ Regum stirpis exitum, prostrata fere ac dilapsa Regia auctoritate, agnosci cœpere. Vide Consul 2.propinquum habuerit qui reipublicæ prodesse voluerit, suos honores, prout melius voluerit, et valeat placitare.
nullus vocabatur, nisi is qui Ducis honorem possidebat, inquit Ditmarus lib. 7. pag. 92. Eadem habentur in Chronico Magdeburgensi MS. ex Bibl. S. Germani Paris. ann. 1014.
Ducessese inscripsisse Armoricæ Principes palam est, ut et interdum Normanniæ Dynastas.
Brusseltom. 1. de Feudorum usu pap. 138. et 139.
eligendi Comitem, absque hæreditario jure, ut est in Charta Virdunensi, seu
eligendi Comitemnude, ut in Charta Henrici Imp. pro Ertwino Episc. Camerac. ann. 1007. apud Colvenerium in Notis ad Baldricum. Neque, opinor, alii fuere Comites qui ratione Comitatuum suorum Ecclesiarum et Episcoporum erant vassalli, de quibus alias.
Κόμητας, τοὺς νῦν στρατηγούς.Leo in Tact. cap. 3. § 10 :
Κόμης δέ ἐστιν ὁ τοῦ ἑνὸς τάγματος, ἤτοι βάνδου ἀφηγούμενος,Idem :
Οἱ κόμητες, ἤγουν οἱ τῶν λεγομένων βάνδων ἄρχοντες.Idem Constantinus in Tactic. pag. 9 :
Οφείλει ἕκαστον τάγμα ἴδιον βάνδων ἔχειν καὶ κόμητα ἔχειν φρόνιμον καὶ ἀνδρεῖον, δυνάμενον πολεμεῖν μετὰ τῆς ἰδίας χειρός.
ComitresActa Alexandri III. PP. :son llamados otra manera, que son cabdellos de mar, so el Almirante, e assi cada uno dellos, ha poder de acabdellar bien los de su navio. Otrosi pueden judgar las contiendas que nascieren entre ellos, etc.
Comites Galearum cum pecunia quam ferebant, ad vestigia Præsulis accesserunt.Pactum initum inter Michaelem Palæologum Imperat. CP. et Genuenses ann. 1261. in Probationibus Historiæ nostræ Gallobyzant. pag. 12 :
Comites uniuscujusque Galeæ Perpera 6. et dimidium.Infra :
Teneantur Admiratus, Comites et Naucleri dictarum Galearum, etc.Eadem notione
Οἱ τοῦ βασιλικοῦ στόλου κόμητες.Vide Leonem in Naumach. Annam Comm. pag. 336. et alios a Rigaltio et Meursio citatos.
Comiti et Naucleri in magno numero necessarii sunt habendi.Cap. 20 :
Indiget quælibet Galearum uno Comito.Hinc emendandus Petrus de Vineis lib. 5. Epist. 78 :
Comati quarumdam galearum.Legendum enim
Comiti galearum, ut in Charta Caroli Regis Sicil. ann. 1274. apud Joan. Lucium lib. 4. de Regno Dalmat. pag. 180.
Comitorummeminerunt Ogerius Panis lib 4. Annal. Genuens. ad ann. 1219. Bartholom. Scriba lib. 6. ann. 1247. 1263. etc.
Comites sacri ac privati ærarii, in leg. un. Cod. Th. Qui a præbit. tiron. et eq. (11, 18.) id est,
Comites sacrarum et privatarum largitionum, de quibus infra : qui
Comites utriusque Ærarii, in leg. 2. C. Th. de Quæstor. (6, 9.) Dicuntur etiam
Comites Ærariinude.
Comites largitionum per diœceses, in leg. 28. et 39. eodem Cod. de Appellat. (11, 30.)
Κόμης τοῦ ὀψαρίου.
Aquaticos Frisones, vocat Baldricus Noviomensis lib. 3. cap. 22. Eigil Fuldensis in Vita S. Sturmii Abbat. :
Aquosa Fresonum arva.Versificator hujusce ævi, apud Henricum Rebdorff. ann. 1247. de Frisia :
Vide Jacobum Eyndium lib. 1. Chron. Zeland.Frisia, sentina mundi, cui munda bovina Est focus, urina laxiva, serumque vina.
Comitivædignitatem, interdum
primi ordinis, interdum
secundipro merito concedebant, ut liquet ex lege un. hoc tit. Apud Gothos ea erat istius dignitatis prærogativa, ut illius sententia obortæ de re medica quæstiones dirimerentur. Senator lib. 6. Epist. 19. in formula ejusdem dignitatis :
Esto arbiter artis egregiæ, eorumque distingue conflictus, quos judicare solus solebat affectus.Arcadii
Ladislaus Præpositus Calmensis Comes Capellæ nostræ.Apud Bohemos Episc. Olomucenses,
Comites Capellæ regiæinscribuntur : de qua dignitate dissertationem instituit Bohuslaus Balbinus lib. 5. Epitom. Rer. Bohemicar. pag. 346.
Guardiam, seu
Castaldiamgerere debeat, Alemannis
Burggravius. Petrus de Andlo lib. 2. de Imperio German. cap. 12.
Summatibus deinceps, et tunc Comiti civitatis non minus opportunis quam frequentibus excubiis agnosci, etc.Gregorius Turon. de Vitis Patrum :
Armentarius Comes, qui Lugdunensem urbem his diebus potestate judicaria gubernabat.In Concilio Toletano XIII. subscribit
Valdericus Comes civitatis Toletanæ.
Priorumeligebant, quos sæculis labentibus
comitespassim vocarent. Hi a Regibus confirmabantur, et cum judice, qui ex ejusdem civitatis Nobilibus eligebatur, jus reddebant, cum fas non esset Comitibus solis sine judicibus sententiam ferre, nec ipsorum ullo modo prævaleret opinio. Horum munus ut plurimum annuum erat, in Italia
Potestatidicebantur. Vide Jo. Lucium lib. 3. de Regno Dalmat. cap. 12. lib. 4. cap. 5. 9. lib. 6. cap 2.
Palatini Comites Loretelliinscripti leguntur, in variis tabulis laudatis in Notis ad Cinnamum pag. 455. ubi de eorum familia fuse satis egimus. Hanc autem dignitatem in Regno Siculo videntur obtinuisse, qualem apud Francos nostros Comites Campaniæ, apud Anglos Comites aliquot Palatini, apud Germanos Comites Palatini Rheni : et apud Reges Italiæ Comites Lomelli : quam quidem in Sicilia Comitis Palatini dignitatem habuit etiam, ni fallor, Henricus de Claromonte, qui in Charta anni 1412. apud
Admiralius Regni Siciliæ et Comes Palatinusinscribitur. Vide infra Comes Palatinus, et Ughellum tom 6. pag. 868. 873. tom. 8. pag. 357. 359. 364.
Curiosorummunus erat, qui per littora et portus ad hoc dispositi erant.
Comites Commerciorum, in Imperio Orientali sub dispositione Comitis sacrarum largitionum plures recenset Notitia Imp. lib. 1. cap. 73 :
Per Orientem et Ægyptum, per Mœsiam, Scythiam et Pontum :in Occidente unicum
per Illyricum.
Comites ordinis primi, de quibus mox.
Contisutebantur, quæ
Καὶ ἐκέλευσεν κόμητα... Κονταρίων δεροτομεῖν αὐτόν.
de Yepezin Chronico Ord. S. Benedicti tom. 2.
Comes Cubiculi, in Concil. Toletano XIII.
Comes Curialis, in Charta Colomani Regis Hung. ann. 1111. apud Joan. Lucium lib. 3. de Regno Dalmat. cap. 4. et in Historia Salonitana Thomæ Archid. cap. 39. ubi inter Proceres Curiæ Hungariæ recensetur. Hauserant, ut probabile est, Principes Hungari hanc dignitatem a Regibus Croatiæ, in quorum Palatiis præcipuum locum obtinebat, ut constat ex Crescimiri Reg. Diplomate ann. 1067. apud eumdem Lucium lib. 2. cap. 8. in quo subscribit
Boleslaus Curialis Comes. Horum forte eadem fuit functio, quæ apud Germanos et Gallos Comitis Palatii.
DispositionibusPrincipis præerat, in Cod. Theod. (6, 26.) et Justin. (12, 19.) tit.
de Proximis:
Comitibus dispositionum, cæterisque qui in sacris scriniis militant :de qua dignitate copiose egerunt Pancirolus ad Notit. Imp. lib. 1. cap. 97. et Jac. Gotofredus ad d. titul. Cod. Theod. Vide Dispositio.
Candidianusdicitur
religiosorum domesticorum Comes,
de Yepezin Chron. Ord. S. Benedicti tom. 5. subscribunt
Veremundus Princeps, deinde
Episcopialiquot et
Abbates, quos subsequuntur alii, singuli cum hoc titulo,
Comes et dux, quorum postremus est
Meneonus Gavini nunc Comes nunc Dux, postmodum nudi
Comites, et alii.
Statutum est, ut omnes Canonici in sua institutione jurent, quod servent Statuta et Consuetudines Ecclesiæ, et permutationem Comitis forensis.Ubi Comitem forensem non alium puto, quam Advocatum Ecclesiæ Lugdunensis. Advocatos Ecclesiarum Cathedralium
Comitesappellatos fuisse, paulo superius dictum est.
Ædilis formarum, in lapide Neapolitano apud Capacium lib. 1. cap. ult.
Curator formarum, Senatori lib. 7. Epist. 6. ubi hujus dignitatis formulam exhibet. Istius Magistratus meminit etiam Gregorius M. lib. 10. Epist. 22. Vide Eorma.
Qui ipsam et homines ejus a præfato Comite jam dictæ galeæ... reddere nullatenus voluerunt.Vide supra Comes, Comitus.
Vir quondam illustris Agrippinus sagacitate prædictus singulari, atque ob dignitatem militiæ sæcularis Comes Galliæ a Principe constitutus.In Charta Caroli C. apud Joannem a Bosco in Vienna,
Odulfi Comitis Galliarumfit mentio.
Comes Silvester, de quo infra.
Georgius Hirsutus Comesanno 1323.
Henricus, Georgius, Conradus, Rupertus Hirsuti Comites, Fridericus Silvestris Kirchpergæ, Joannes Silvestris Dunæ Comites, apud Browerum lib. 17. Annal. Trevir. pag. 978. 986. 1. Edit.
Le Comte pelu, in Chronico Flandriæ vernaculo pag. 34. 52. Gloss. Gr. Lat. :
Comites diœceseon, vel
Comites largitionum per diœcesesdicuntur.
Comites largitionum per diœcesesdicuntur in Not. Imp. lib. 1. cap. 73. et in leg. 3. Cod. Fin. regund. (3, 39.) Hinc
Largitionales Comitatenses, in leg. 6. Cod. Th. de Divers. offic. (8, 7.) dicuntur Officiales Comitis largitionum Comitatensium.
Qui thesauris sacris ac publicis præerat et largitionibus Principis, quas ille Magistratibus, militibus et subditis erogabat. Mamertinus in Gratiarum actione :scl. cm. Sacrarum largitionum Comes,
Primum thesaurorum omnium mandata custodia et dispensatio largiendi. Ærarii publici curator,eidem Mamertino, sed maxime illius pecuniæ quæ ex Imperariis thesauris advecta erat,
et Comes sacrarum remunerationuminterdum appellatus. Claudianus in Consul. Manlii Theodori :
Sed de hac dignitate passim Notitia Imperii, Codex Theod. et Justin. Senator lib. 6. Epist. 7. et alii Scriptores. Vide Largitiones.Hinc sacræ mandantur opes, orbisque tributa.
Ἰωάννης κόμης τῶν σακρῶν,ubi perperam vetus Interpres
Comitem sacrensemvertit. Alibi :
Κόμης τῶν σακρῶν λαργιτιόνωνappellatur. Ita etiam in leg. 120. Cod. Th. de Decurion. (12, 1.) in Inscript. apud Gruter. 1056. 8. et in Historia S. Clementis I. PP.
Ita porro sæpe etiam appellaturc. largn. Comes Largitionum.
Comes largitionum per diœcesim, id est, specialis, qui titulo Perfectissimi gaudebat, cum Comes sacrarum largitionum inter illustres militaret. Vide Gothofr. ad l. un. Cod. Th. de Consularibus. (6, 19.)
Comes largitionum per Illyricum, in eadem Notitia, etc.
Orate pro Domino Jacobo Rebuffi legum Comite Monspelii, cujus anima in domino requiescat, qui obiit anno ab Incarnat. Dom. 1428. die 21. mensis Martii.
Limitanei, Qui limitibus Imperii Romani præerant, et castris vel castellis in iis extructis. De his copiose egit Pancirolus in Notit. Imper. Orient. cap. 139. Sidonius Carm. 2 :
Annales Eginharti ann. 826 :.... Comitis sed jure recepto, Danubii ripas, et tractum Limitis ampli Circuit, hortatur, disponit, discutit, armat.
Ad Baldericum et Gerhostum Comites et Avarici Limitis custodes.Infra :
Cum suis Optimatibus et Hispanici Limitis custodibus.
Cantuaria-ricdictum, quod post annos 320. Baldredo ultimo Rege defuncto, in Occiduorum Saxonum potestatem devenit, quibus ad Normannorum usque imperium paruit. Igitur contra hos Saxones Romani limitem Britannicum, qui supererat, servavere, quibus Comitem præfecerunt. Vide Cod. Th. (7, 16.) et Justin. (12, 44.) tit.
de Littorum et itinerum custodia, Camdenum m Cantio, Pancirolum in Notit. Occident. cap. 72. Isaacum Pontanum in Disquisit. Hist. etc.
Mandaverant etiam huc avunculus ejus, necnon et Gislebertus Comes Mansuariorum, etc.Idem forte qui
Mansionariusin Regum Francorum aula, de qua dignitate, suo loco : et
Cum in regnum reverteretur, Folconem Episcopum, et Adalongum Comitem sui Mansionarii ad Arnulfum cum exeniis a Carolo missis, venientes in media via offenderunt.
Comites marcæ Hispanicæ, apud Eginhartum in Annalib. ann. 822.
Aureolus Comes qui in confinio Hispaniæ atque Galliæ trans Pireneum... residebat, apud eumdem ann. 809. Annales Franc. Bertiniani ann. 799 :
Wido Comes qui in marca Britanniæ præsidebat.Vide sub ann. 821. Hinc ejusmodi marcarum Præfecti promiscue
Comiteset
Marchionesdicuntur.
Comitibusconferretur. Ita porro potissimum dicti Comites Penbrochiæ, quos et Striguliæ vocant, quod quasi ex hæreditaria successione hac dignitate donati fuerint. Tradit Matth. Paris ann. 1241.
Comitem Marescallum, Gilbertum nempe Penbrochiæ Comitem, in hastiludio occubuisse. Et ann. 1245 :
Comes Marescallus Walterus viam universæ carnis ingressus est.Adde pag. 432. Extincta vero prima Comitum Penbrochiensium stirpe, aliis Comitibus eadem dignitas collata. Ricardus II. Rex Angliæ Thomam
de MowbrayComitem Notinghamiæ per Chartam suam dat. 12. Jan. ann. 9.
Comitem MarescallumAngliæ denuntiavit. Liber feodalis scriptus anno 20. Edw. III :
Prior de Massingham tenet in magna Massingham quartam partem feodi Militis de Comite Marescallo.Vide Thomam Walsing. pag. 327.
Custodes littorum, in Chron. Normann. tom. 2. Hist. Franc. pag. 524. Chronicon Moisiacense ann. 814 :
Disposuit et marchas suas undique : nam et præsidia posuit in littore maris, ubi necesse fuit.Vide Annales Franc. Bertin. ann. 820.
ad custodiendam maritimam deputati erant, ut est in Capitul. Caroli M. lib. 4. cap. 5. Hariulfus lib. 2. Chron. Centul. cap. 6 :
Cui etiam ad augmentum Palatini honoris totius maritimæ terræ Ducatus commissus est.Lib. 3. cap. 9 :
Ejusdem Regis Caroli... dono et prece Comitatum maritimæ provinciæ suscepit.Adde cap. 10. Vide eumdem in Vita Angilberti cap. 1. § 3.
Custodia maritimaapud Eginhardum Ep. 22. et in Capitul. Caroli Cal. tit. 13. cap. 2.
Littus Oceani Gallici perlustravit, et in ipso mari, quod piratis infestum erat, classem instituit, præsidia disposuit, Pascha in Centulo apud S. Richarium celebravit.His suberant
Vicecomites, qui
Maritimæ, pariter appellabantur : ut est in veteribus Chartis ii quos hodie
Vicomtes de Marennes, in Santonibus dicimus.
Adalardus filius Henrici Comitis de militia Caroli Magni, etc.
de Yepezin Chronico Ordin. S. Benedicti tom. 2. Præcipuus forte inter Notarios, et idem qui
Primicerius Notariorum.
Il Conte novello, apud Joann. Villaneum lib. 9. cap. 72. etc. Albertus Argentin. ann. 1345 :
Socer autem prædicti Humberti, quem uxor ejus clam receperat, Comes Novellus a novitate est dictus.
Καλῶς οὖν ἐκπονηθεὶς τὰ πολέμια, Κόπης τοῦ Νουμέρου τῶν Ἀνικώρων ἐπιφανεῖ προχειρίζεται.Vide Anonymum in Miraculis ejusdem sancti Georgii ex Biblioth. Ambrosiana num. 9.
Obsequioet comitatui Imperatoris præerat. Epistola 1. Gregorii II. PP. septimæ Synodo præfixa :
Nezeuxias, qui tum Comes obsequii ejus erat,... in peccato suo interiit.Ubi Interpres Græcus,
Si quis a te purpuram... abstulerit et regii obsequii ordines :Meminit præterea eadem septima Synodus Petronæτὰς τάξεις τῶν πομπῶν .
ad Comitem Imperialis obsequii et Exarchum: ubi non intelligitur quivis Palatii Comes, ut censuit Editor. Vide Obsequium.
Magistro officiorum: de qua dignitate suo loco. Lex 2. Cod. Th. de Metallis (10, 19.) inscribitur
ad Rufinum Comitem officiorum: sed Jacob. Gotofredus
Comitem Orientisscribendum censet.
Comitum ordinis primidictus est. Magno de Notis : C. O. P.
Comites ordinis primi. Porro Comitis ordinis primi prærogativa gaudebant præcipui ex Magistratibus Palatinis, de quibus in Codice Theod. lib. 6. tit. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 20. 21. et in antiquis Inscript. apud Gruterum 347. 8. 406. 1. et apud Sirmondum in Notis ad Sidon. Carm. 9. Horum alii
Comites ordinis primi intra Palatiumdicebantur, qui scilicet in Palatio militabant, ut in aliis inscript. apud eumdem Gruter. 361. 1. 363. 2. 407. 8. 493. 5. 1094. 6. vel
Comites ordinis primi in Consistorio, apud eumdem 438. 1. 465. 8. Ea enim Comitum ordinis primi fuit prærogativa, ut iis Consistorium Principis ingredi fas esset, si vocarentur, ut est apud Senatorem in formula
Comitivæ primi ordinis, lib. 6. Epist. 12. Vide eumdem lib. 2. Epist. 28. lib. 6. Epist. 13. et Salmasium ad Pollion. pag. 307.
Comites minores et inferiores, in quorum numero erant Tribuni, dicuntur in leg. 2. Cod. Th. Ne Comitib. et Tribun. lav. præstentur. (7, 11.) Gloss. Græc. Lat.
Hujus dignitatis non semel meminit idem Ammianus, Notitia Imperii lib. 1. cap. 104. S. Ambrosius Epist. 17. etc.com. or. Comes orientis.
Piscemsonat.
Comites autem reddant rationem de eorum pagensibus, etc.Vide Marculfum lib. 1. Form. 8.
Palatinosalii nuncupant.
Comites a latereappellantur a Jona in Vita S. Columbani cap. 28 :
Is Virum Dei summo gaudio excepit, seque curaturum ait, ut ad Theodeberti aulam perveniat, nec opus esse aliis a Regis latere Comitibus.Chronicon Moriniacense lib. 2. pag. 366 :
In curia Amaurici de Monteforti, post Palatinos Comites in Provincia ista viri excellentissimi.
Juris auctoritatejudicum officio fungebantur, ut est apud Joannem Sarisber. Ep. 263. Illud autem sic describitur ab Hincmaro Opusc. de ordine et offic. Palatii cap. 21 :
Comitis Palatii inter cætera pene innumerabilia, in hoc maxime sollicitudo erat, ut omnes legales quæ alibi ortæ propter æquitatis judicium Palatium aggrediebantur, juste ac rationabiliter determinaret, seu perverse judicata ad æquitatis tramitem reduceret, etc.Cognoscebant igitur Comites Palatini de causis omnibus quæ nullo medio ad Palatium devolvebantur, quæ quidem
Palatinæinde appellantur in Capitulis Caroli M. ann. 797. cap. 4. et alibi passim. Walafridus Strabo lib. de Reb. Eccl. cap. 31 :
Quemadmodum sunt in Palatiis Præceptores vel Comites Palatii, qui sæcularium causas ventilant : ita sunt et illi quos Capellanos Franci appellant, Clericorum causis prælati.Ut porro causas ad Palatium pleno jure cuivis licitum fuerit adducere, satis colligitur ex Lege Longob. lib. 2. tit. 52. § 23. tit. 55. § 20.
Causis reipublicæ, seu
publicis, id est, quæ Regem spectabant, aut Regiam dignitatem, vel publicam utilitatem, uti pluribus probatum in Dissertat. 14. ad Joinvillam, ubi de Comitibus Palatii fuse satis disseruimus.
Liceat eis qualemcunque sibi sua sponte elegerint advocatum habere, ipsumque advocatum nemo præsumat temerario ausu distringere, vel in tortum mittere : sed nostro coram Comite Palatii Ecclesiam prælibati Martyris videlicet S. Juliani absque alicujus inquietudine vel morarum dilatione liceat inquirere.Capitulare Ludovici Pii Imp. de Monasterio S. Crucis Pictaviensi cap. 3 :
Ut res Monasterii quas modo habent, non prius ab ullo auferatur, quam aut ante Domnum Pipinum, aut ante Comitem Palatii illius, præfata ratio reddatur.
Scabinos Palatiivocat Chronicon S. Vincentii de Vulturno. Hinc legimus apud Monachum Sangallensem,
Comitem Palatii in medio Procerum suorum concionantem. Vita S. Præjecti :
Ad Palatium properat, et ut mos est, apud Regis aulam, in loco ubi causæ ventilantur, introiit.Vita S. Pharonis cap. 79 :
Dum leges publice, quæ quotidie discutiebantur ipso in palatio, multos constringerent ad sæcularia judicia.
Si veniant aliquæ variato murmure causæ, Pondera mox legum Regis ab ore fluunt. Quamvis confusas referant certamina voces, Nodosæ litis solvere fila potes, etc.
Sciatis ob hanc causam nos velle per singulas hebdomadas uno die in Palatio nostro ad causas audiendas sedere : ut per hunc aut illum Comitem et providentia Missorum, et obedientia populi manifestius appareat.Adde cap. 14. Capitul. Wormatiense ann. 829. cap. 14. Addit. IV. Capit. cap. 83. al. 115. et Concilium Parisiense VI. lib. 2. cap. 3. etc. Ut porro inter tertiæ stirpis Reges sanctus Ludovicus populis sibi subditis ad portam Palatii jura dixerit, fuse ostendimus in Dissert. 2. ad Joinvillam. His autem addam quæ in hanc sententiam habentur in secunda Curia Generali Catalaniæ sub Jacobo Rege Arag. M. Febr. ann. 1299 :
Item quod nos et successores nostri in quacumque civitate vel villa terræ nostræ erimus, qualibet hebdomada in Die Veneris teneamus personaliter audientiam gentibus nostris pro tenendo jure ipsorum de eo quod coram nobis exposuerint. Et si in die Veneris non possemus intendere, quod in prædictis intendamus et faciamus die crastina.Adde Foros Aragonenses pag. 15. Edit. 1624.
Justitias, ut tunc loquebantur,
facerent, et causas, quas ab iis dirimi ac judicari necesse erat, terminarent. Nullis quippe, ait Theodoricus apud Senatorem lib. 4. Ep. 40. necessitatem longinquitatis imponebant Reges nostri, nisi qui suis hoc commodis expedire cognoscebant. Hinc sæpe legimus missos in Italiam Comites Palatinos,
ad justitias faciendas. Vide Ughellum tom. 1. part. 2. pag. 337. Neque tamen iis fas erat
Potentiorum causas sine Regia jussione finire, sed tantum pauperum, et minus potentum, ut est in Lege Longob. lib. 2. tit. 45. § 1.
Quælibet provincia terræ Theutonicæ habet suum Palansgravionatum,(i. Comitatum Palatinum) Saxonia, Bavaria, et Franconia.
Qui Comes Palatinus, et infra Franciam secundus a Rege, etc.Charta Caroli M. apud Ughellum tom. 2. Italiæ sacræ pag. 187. 188 :
Hujus nostræ confirmationis pagina concedimus ejusdem Episcopi Misso vel Vicedomino, ut sit noster Missus, et habeat potestatem deliberandi atque adjudicandi tanquam nostri Comes Palatii.Adde pag. 200. 203. et tom. 4. pag. 900. Ordericus Vitalis lib. 4. pag. 522 :
Quid loquar de Odone Bajocasino Præsule, qui Consul Palatinus erat, et ubique cunctis Angliæ habitatoribus formidabilis erat, ac veluti secundus Rex passim jura dabat ? principatum super omnes Comites et regni optimates habuit, et cum thesauris Cantiam possedit, etc. Regalem habere potestatem in omnibusdicuntur, apud Bractonum lib. 3. tract. 2. cap. 8. § 4. et in veteri Constitutione, quam edidit Goldastus, Comes Palatinus refertur
adeo amplam potestatem, jurisdictionem et auctoritatem habere, ut dempta Regia dignitate, nullus omnino justitiariorum ampliorem, sed neque parem habeat.Ex eo etiam forte Comitis Palatini dignitas
Monarchia Palatiiappellatur. Liber de Fundatione Gozecensis Monasterii ann. 1153. de Dedone Comite Palatino Saxoniæ :
Unde in expeditione Hungarica per Regem Henricum in anno Incarnationis Domini 1040. facta, quia cunctis virtute militari se prætulit, primus stirpis suæ Monarchiam Palatii a Rege promeruit.Mox :
Eo defuncto, quia filium legitimum non habuit, Monarchiam Palatii Dominus Fridericus Germanus ejus a Rege suscepit.
Gucilio, sub Sigiberto Rege Austrasiæ, apud Gregor. Turon. lib. 5. cap. 19.
Trudulfuset
Romulfus, sub Childeberto, apud eundem lib. 9. cap. 12. 30.
Tacilo, sub Dagoberto I. in Gest. Dagob. Regis cap. 37.
S. Wandregisilus, sub eodem Dagob.
Comes Palatii, in Vita MS. S. Godonis Monachi,
Comes Palatinusindigitatur in illius Vita, in Chronico Malleacensi et apud Molanum, ut et
Badefridus, pater sanctæ Austrebertæ, in Vita ejusdem Sanctæ cap. 1. num. 4.
Aigulfus, sub Clodoveo II. in ejusdem Regis Diplomate pro Monasterio Sandionysiano.
Berthorius, sub eodem Clodoveo, in Chron. Fredeg. cap. 90.
RigobertusS. Bertæ parens, in Vita ejusdem Sanctæ.
Andobaldus, sub Chlotario III. in Tabulis Mon. S. Benigni.
Marso, sub Clodoveo III. in Placito quod habetur tom. 2. sæculi 3. SS. Ord. S. Bened. pag. 617.
Warno, sub eodem Clodoveo et Chilperico ibid. pag. 618. 622.
Andramnussub eodem Clodoveo, ibid. pag. 619.
Chrodebertus, sub Theodorico II. in Vita S. Leodegarii cap. 14. qui idem videtur qui
Chunrodebaldusnominatur apud Doubletum et Miramontium. Denique
Temulfus, sub Childeberto II. apud Gregor. Turon. lib. 4. de Mirac. Sancti Martini cap. 6. Alios præterea Comites Palatii Francici sub prima Regum stirpe
Dructoaldumscilicet sub Theoderico, pag. 470.
Hociobertum, Ghislemarum, Berthoaldum, Sigofridum
Beronem
et Grimberchtumsub Childeberto, pag. 478. 480. 482. 483.
Waningumsub Chlodoveo Jun. pag. 378.
Ansoaldum, Arnonem, Marsonem, et
Audramnumsub Chlodoveo III. pag. 117.
Comites Palatii.
Wicbertus, sub Pipino, apud Doubletum pag. 693.
Anselmus, qui subscribit testamentum Fulradi Abbat. S. Dionysii ann. 778.
Voradusseu
Vordinus, et Treautus, sub Carolo Mag. apud Eginhardum.
Ragonfredussub Ludovico Pio ann. 817. in ejusdem Charta apud Stephan. Baluzium in Appendice ad Capitul. n. 34. nescio an idem qui
Reginerusdicitur in Vita ejusdem Imp. eodem ann. 817. qui etiam
Ragenariusvocatur in Vita Aldrici Episc. Cenom. cum quo eandem dignitatem obtinebat
Fulco, ut est in pag. 125. 130. 172.
Bernardus, sub eodem Ludovico, in veteri Charta, ann. 819.
Ranulfussub eod. Imp. in eadem Vita Aldrici pag. 171.
Adhalardus, sub eodem Principe, apud Eginhardum ann. 822. 823. 824. cui successere sub eodem Imp.
Bertricus, de quo idem Scriptor,
Morhardus, cujus meminit Theganus cap. 45.
Gebuinuset
Ruodbertus, apud eundem Eginhard. Epist. 9.
Ansfridus, sub Lothario, in Notit. Eccl. Belg. cap. 32.
Hucboldus, sub Lothario et Ludovico, apud Ughell. tom. 3. pag. 35. 43.
HeribaldusLudovico II. imperante in optimæ notæ Chartario Casauriensi MS.
Rudolfus, sub Ludovico IV. in Annal. Franc. Fuld. ann. 857.
Adhalardus, sub Carolo Calvo, in Capitul. Caroli C. tit. 43.
Bodradus, ibidem.
Hilmeradus, in Chron. Fontanell. apud Catellum in Hist. Occitan. pag. 559. et Steph. Baluzium in Append. ad Capit. n. 59.
Boso, apud Camusat. in Antiq. Trecens. pag. 85. et in Tabul. Dervensi
Fulco, apud Flodoard. lib. 3. Hist. Rem. cap. 26. eamdem dignitatem obtinuere sub eodem Carolo : qui quidem Fulco in Tabulario sancti Dionysii dicitur obiisse istud munus Kl. April. anno 22. regni Caroli : fuit postmodum Archiepiscopus Rotomagensis :
Elduinus, sub Odone,
Guido, sub Carolo Simplice, in Tabulario Aremarensi,
Robertus, sub Rodulfo, in Chron. S. Benigni pag. 426.
Ragenarius, sub Ludovico IV. in Pancharta nigra S. Martini Turon. denique
Heribertus III.Viromandensis et Trecensis Comes, sub Lothario, apud Camusatum pag. 86.
Hugo Bellovacensis, hac dignitate donatus legitur sub Roberto apud Glabrum Rodulf. lib. 3. cap. 2. quam etiam sibi asseruere Comites Tolosani aliquot, atque in iis
Poncius, Willelmus, et Raymundus Sanctegidianus, ut ex eorum Diplomatibus et monetis probavimus. Sed hanc præsertim retinuere, ab Heriberto, ut probabile est sibi delatam, et jure quodam hæreditario devolutam, cæteri Comites Campaniæ et Blesenses. Nam in Charta Rodulphi Regis Franc. ann. 924. in Probat. Hist. Blesensis idem Rex
Theobaldum inclytum Comitem Palatiivocat, in Tabulis Abbatum Vallis Secretæ,
Odo Francorum Comes, apud
Odo Comes Palatinus Francorum Regis, tom. 13. Spicileg. Acheriani pag. 282.
Theobaldus III.in Charta originali ex Tabulario Ecclesiæ Carnotensis ann. 1083. sic inscribitur :
Ego Tetbaldus Palacii Comes, etc. Theobaldus IV.Stephani Comitis filius in Diplomate ann. 1147.
Gloriosus Francorum regni Comes Palatinus, et
Henricus I.in Necrologio S. Martini Trecensis, ut prodit Camusatus,
Comes Palatinus Galliæinscribuntur. Idem Theobaldus IV. in Chronico Mauriniacensi lib. 2.
Comes Palatinus, et intra Franciam secundus a Regeindigitatur. Interdum suppresso et omisso Palatini vocabulo,
Comites, se
Franciæ, aut
Francorumdixerunt. Ita
HeribertusViromandensis et Trecensis Comes, quem Lotharius Rex
Comitem Palatii suiappellat in Charta quæ est in Tabulario Dervensis Monast. in alia ann. 27. ejusdem Regis in eodem Tabulario
Francorum Comes inclytus, et in Tabulis ann. 969. ab eodem Camusato descriptis,
Gloriosus Francorum Comesvocatur.
Eudoapud Wipponem in Vita Conradi Salici ann. 1036.
Odo de Francia, apud Wibertum in Vita Leonis IX. PP. cap. 14.
Vicinæ Commarchiæ Francorum Comesin Tabulario Aganonis Carnot.
Comes Palatiidenique in Diplomate pro Abbatia S. Germani Paris.
Comes quarumdam provinciarum Galliæ scilicet et Franciæinscribitur.
Theobaldus III.Campaniæ et Stephanus Meldensium Comites, fratres,
Gratia Dei Francorum Comitessese appellant in Tabulario Ecclesiæ Ambianensis. Idem
Theobaldus Comes Palatii, in Charta Henrici Reg. in Tabul. Carnot.
Comes Blesensis, et Regni Francorum Procurator, apud Rogerum Hovedenum pag. 524. et in Charta ann. 1076. apud virum doctissimum Joan. Mabillonium tom. 5. Vitar. SS. Ord. S. Benedicti pag. 761.
Comes Franciæ Palatinus, in Diplomate quod habetur tom. 6. Spicilegii Acheriani pag. 449. et in Tabulario Burguliensi fol. 37.
Francorum Comes, et
Comes Franciævocatur, quo postremo titulo donatur
StephanusComes Blesensis et Carnotensis, cui tanquam primogenito Palatina dignitas competebat, apud Hugonem Flaviniac. in Chron. ann. 1095. Notkerum in Translat. S. Basoli pag. 155. et apud Annam Comnenam lib. 11. Alexiad. pag. 324. cui
Franciæ Comes Palatinuspariter indigitatur. Legitur illa in Adversariis Duchesnianis. Observandum etiam ex Meiero ann. 863. Comites Flandriæ interdum sese
Comites Francorumet
Franciæinscripsisse. Comitis Palatini titulum Balduino Comiti tribuit Willelmus Brito in Philip. :
..... Et Balduinus honoris Jure Palatini clarus, pravisque superbus.
Comites Palatiniappellentur, quod
Pares Franciæfuerint, quemadmodum Matthæus Paris ann. 1249. ait Episcopum Noviomensem fuisse
Comitem Palatinum, et unum de duodecim Paribus Franciæ; vel certe quivis Comites Regum vassalli. Chronic. MS. S. Stephani Lemovic. :
Ann. 1137. 5. Id. April... obiitHabetur in Tabulario S. Florentii veteris Andegavens. Charta Gaufridi Comitis Andegav. ann. 1062. cujus initium ita concipitur :Willelmus Palatinus Comes Pictaviensis ultimus Dux Aquitanorum.
In nomine Domini, notum facere volumus. Ego Gaufridus ipsius gratia non pauci populi sui Princeps, et Francorum Regis Comes, etc.
Ego Odo Comes quarumdam provinciarum Galliæ scilicet et Franciæ, etc.Quem titulum jure quodam hæreditario sibi assumsere Comites Campaniæ et Blesenses, ut passim legere est. Charta ann. 1242. in Chartul. Campan. Cam. Comput. Paris. :
Nos Thiebaus par la grace de Dieu rois de Navarre, de Champaigne et de Brie Cuens Palais.Alibi :
Cuens Palazins.
præsens fuissedicitur
Odolricus Comes Palatii.
Burgundiæ Palatinainscribuntur, in Lit. ann. 1293.
Angliaquatuor recensentur a Cowello lib. 2. tit. 2. § 7. Lancastrensis, Dunelmensis, Cestrensis, et Eliensis. Primus autem hanc dignitatem obtinuit Cestrensis, quam Willelmus Nothus Hugoni ex sorore nepoti concessit. Comitatum enim Cestriæ ei dedit
adeo liberum ad gladium suum, sicut ipse Rex totam tenebat Angliam ad coronam suam.Quibus verbis dignitas Palatinatus innuitur, cujus auctoritas Regiæ æquiparatur, ut supra annotavimus.
Cestrensis Palatini Comitismeminit præterea Matthæus Paris ann. 1236. ubi illius insignem adeo fuisse dignitatem scribit, ut
Regem, si oberret, de jure potestatem habeat cohibendi.Vide Matth. Westmonast. pag. 394. 2. Edit. et Monasticum Anglic. tom. 2. pag. 187. Eamdem postmodum dignitatem Lancastrensi Comitatui adjunxit Edwardus III. Vide Sarisber. in Policratico lib. 6. cap. 16. et Willelmum Stanfford. lib. 2. de Placitis Coronæ cap. 27. Ordericus Vitalis lib. 8. pag. 666. Odonem Bajocensem Episcopum, Guillelmi Nothi fratrem uterinum,
Palatinum Cantiæ Consulemfuisse ait. Præterea in Statuto ann. 33. Henrici VIII. cap. 10. mentio occurrit
Comitatus Palatini de Hexham, qui sub eo sæculo ad Archiepiscopum Eboracensem pertinebat. Sed labente jam prius re Ecclesiæ, inquit Spelmannus, Palatinatuum jurisdictio insigniter diminuta est ann. 27. Henrici VIII. cap. 24. eorumque jurisdictio sub nomine Regis constituta. Comitatus vero de
HexhamStatuto ann. 14. Elizab. cap. 15. omni Palatinatus privilegio exutus est, et in portionem Comitatus Northumbriæ redactus. Palatinatus etiam dignitatem habuere Episcopi Dunelmensis et Eliensis. De Dunelmensi Palatinatu vide Monasticum Anglic. tom. 1. pag. 47. et Guil. Prynneum in Libertatib. Ecclesiæ Anglic. tom. 3. pag. 562. 563.
in Sicilia. Vide ut supra.
Quæ Berta filia Compalatii Ticinensis obtulit B. Benedicto.Quæ vox
Compalatii, eadem est ac
Conspalatii, de qua suo loco, id est,
Comitis Palatii Ticinensis, seu Regiæ Regum Longobardorum, atque etiam Italiæ ; qua quidem dignitate functi videntur
Comites Palatini Lumelli, quod est castrum in districtu Papiensi, ut observatum a nobis in Dissert. 14. ad Joinvillam. Papias :
ManfredusComitivam Palatii in Italia sub Widone Imper. ann. 892. obtinebat, ut ex Diplomate colligitur, quod habetur apud Ughellum tom. 2. pag. 120. Horum Comitum stirpem arcessit vetus Chronicon laudatum ab eodem Ughello tom. 5. pag. 1555. a Cadoto Comite de Lomello, qui uxorem duxerat Alaxiam filiam Pipini Regis, sororem Caroli Magni ; sed hæc admodum incerta sunt. Memoratur
Sigefridus sacri Palatii Comes, in Chartis aliquot Ludovici Imp. ann. 901. et Berengarii Regis ann. 903. in Hist. Pergamensi tom. 3. pag. 404. 406. 409. Vide Chronicon Novalicense pag. 639. et Ughellum tom. 4. pag. 602. 604. tom. 5. pag. 1575.
Nepotianum, Aldretum, et
Piniolum, qui subinde in ipsum Regem insurgentes Regiam dignitatem usurpare annixi sunt : unde magnam ejusmodi Comitum in Hispania auctoritatem fuisse, licet conjicere.
Declarantes et nunc per hoc nostræ Serenitatis indultum tibi et prædictis successoribus tuis ex prædicta Comitatus dignitate competere jus assistendi perpetuo benedictioni, sacræ unctioni, et coronationi successorum nostrorum Principum Romanorum, et omnibus, et singulis ipsius coronationis solennitatibus : et præcipue sociandi et deducendi ipsos Romanos Principes tempore coronationis faciendæ de eis, ad sacram unctionem de ipsis faciendam, et eosdem Romanos Imperatores successores nostros tenendi et juvandi in ipsa sacra unctione et actu ipsius, et eadem unctione perfecta, eos reducendi et sociandi ad altare et thalamum, prout et quoties Principes expediunt redire. Item jus levandi et tenendi imperiale diadema, de nostro et successorum nostrorum Romanorum Principum capite, tempore quo Imperialis coronationis solennia celebrantur, et etiam quocumque alio tempore, quoties publice ipsum diadema expedierit elevare de capite nostro, et successorum nostrorum Romanorum Principum reponi.Aliæ istius dignitatis prærogativæ et jura pluribus recensentur in Charta MS. Caroli IV. Imp. pro Amizino de Bozullis, legum doctore et Milite, et Joanne de Bozullis, Cataneis, Papiensibus civibus, quam ex veteri Regesto Cameræ Comput. Paris. eruimus :
De certa nostra scientia et Imperialis plenitudine potestatis sacri Lateranensis Palatii Comites facimus, erigimus, nobilitamus, attollimus, et gratiosius insignimus, decernentes et hoc Imperiali statuentes edicto, quod vos et liberi ac descendentes vestri præfati ac vestrum quilibet ex nunc in antea omnibus privilegiis, juribus, immunitatibus, honoribus, consuetudinibus et libertatibus frui debeatis et gaudere, quibus cæteri Lateranensis Palatii, seu cujusque gradus hactenus Comites fruiti sunt, seu quomodolibet poterunt. Quodque vos et liberi descendentes vestri et vestrum quilibet possitis et valeatis per totum Romanum Imperium facere et creare Notarios publicos, seu Tabelliones et Judices ordinarios... de prædictis per pennam et calamarium investire... Concedimus et auctoritate præsentium plenam damus et omnimodam potestatem et omnes et singulos et singulas spurios et spurias, bastardos et bastardas, manzeres et nothos et nothas... seu defectum natalium patientes, illustrium Principum, spectabilium Comitum et nobilium Baronum natis duntaxat exceptis, auctoritate vestra... legitimare valeatis,... ad honorem et actus legitimos, atque jura ac successiones paternarum hæreditatum et aliorum bonorum, sine præjudicio tamen legitimorum filiorum, ita tamen ut ipsi sicut alii legitimi æqualem hujusmodi hæreditatum obtineant et bonorum portionem, etc. ann. 1370. Comites Lateranensesmemorat Leo Ost. lib. 2. cap. 101. At unde Palatio Romano Laterani nomen inditum, pluribus observat Baronius ann. 312. n. 83. 84. Vide Falconem Benevent. pag. 303.
Dominus Christophorus de Malvicinis legum doctor et Comes Palatinus, sindici et procuratores, etc.
Albericus Comes Palatiiinterest Judicato quod ipsemet Pontifex protulit in
Mouskes, loco laudato in Dissert. 14. ad Joinvillam. Vide Major domus.
ejusdem Imperatoris Conspalatius. Notitia anni 896. quæ exstat in Tabulario Arremarensi apud Duchesnium in Probat. Hist. Vergiac. subscribitur ab
Elduino Comite et Conspalatio. Apud Petrum Diacon. lib. 4. Chron. Casin. cap. 18. fit mentio
Bertæ filiæ Compalatii Ticinensis, ubi malim
Conspalatii: est autem, ni fallor,
Comes iste Palatii Ticinensis, Comes Lomelli, de quo pluribus egimus ad Joinvillam. Scriptor MS.
de la Mappemondecap. 14 :
:Si manda son fil Loeys, Et les Barons de lor pays, Evesques, Dus, et Quens Palais.
Alius Poëta MS. :Et dit li més, Merveilles ai oï, Quant Cuens Palés Roy de France aatist De tornoier, et il li faut einsi.
Theobaldus Navarræ Rex in Tabul. Campaniæ Thuano,Gadifer l'engendra li Gentil Cuens Palais.
de Champagne et de Brie Cuens Palaisinscribitur.
Vicecomes, qui eligitur a Comite ex potioribus Nobilibus et
Judex Nobiliumdicitur : qui ambo judicare et promulgare sedes seu assisias in suo Comitatu possunt. Vide Decretum Andreæ Regis ann. 1222. § 6.
Parochialis, Proprius apud Hungaros regionis cujusque præfectus. Charta Andreæ reg. Hungar. ann. 1231. apud Cencium inter Cens. eccl. Rom. :
Comites Parrochiani prædia servientum et villas ecclesiarum non discutiant, nisi in causa monetæ et decimarum. Curiales Comites parrochiani nullum penitus discutiant, nisi populos castri sui.
Provincialis, qui et
Landgravius. Chartam ann. 1139. apud Leuckfeld. in Antiquit. Walckenr. part. 1. cap. 13. subscribunt
Thiedericus Comes patriæ de Alsatia. Ludovicus Comes patriæ de Thuringia.
privatumImperatorum dicitur in leg. 8. Cod. Th. de Jure fisci. (10, 1.) In Codice Justin. est titulus de
Comite sacri Patrimonii. (1, 34.) Habuerunt etiam Gothi
Comites Patrimonii, seu
Patrimoniorum, qui patrimonium Regis et mensam procurabant. Epitaphium Senarii, qui hoc munere functus est sub Theoderico Rege, apud Pithœum lib. 4. Poëm. veterum :
Aulica quippe Comes rexi Patrimonia Clarus.
Comitivæ Patrimoniiexhibet ; in Concilio Cæsaraug. II. æræ 630. Toletano IX. XIII. et XVI. apud Ennodium lib. 4. Ep. 7. in Lege Wisigoth. lib. 12. tit. 1. § 2. et in Charta Cindasuinthi Regis æræ 684. apud Anton.
de Yepezin Chr. Ord. S. Bened. tom. 2.
Silvester, de quo infra. Gloss. Græc. Lat. :
Chronicon Flandriæ cap. 15. de eodem Comite :Et Comitem, quem Theutonici dixere Pilosum.
Et un Comte d'Alemaigne qu'on appelloit le Comte Pelu.Quo loco Sauvagius contra MSS. fidem restituit ex Meiero,
Le Comte Palatin du Rhin, ut et cap. 21. ubi inter Electores seculares Imperatorum primus post Ecclesiasticos
Le Pelu du Rhinrecensetur, quem Comitem Palatinum Rheni esse constat. Gaspar Barthius ad hunc locum Will. Britonis :
Raugraffen, non Rauchgraffen intelligimus, asperarum regionum Dominum, non ipsum hirsutum, aut pilis obsitum.
Præsentipræerat. Vide Præsens.
Rector Provinciæ, Qui provinciæ Comitiva primi ordinis decoratus, præest. Hujus dignitatis formula exstat apud Senatorem lib. 7. Epist. 1. ex qua colligitur dignitatem fuisse etiam militarem :
Tua tamen dignitas a terroribus ornatur, quæ gladio bellico rebus etiam pacatis accingitur ;præterea jus habuisse vitæ et necis, functumque officio Judicis. Habetur titulus in Cod. Theod. et Justin. de
Comitibus qui Provincias regunt.
Provinciarum Comites, in Lege Wisigoth. lib. 8. tit. 1. § 9. Plures ejusmodi provinciarum Comites recenset Notitia Imperii lib. 2. cap. 70. et seq. Comitem Africæ, Tingitanæ Britanniæ, Italiæ, Argentoratensem, Hispaniarum, etc. quos
Comitiva rei militarisetiam functos constat. Joannes Sarisber. Epist. 263. de Comitibus :
Et quidem qui hoc officii gerunt in Palatio juris auctoritate, Palatini sunt ; qui in provinciis, Provinciales.
LandgraffenGermanis,
Landgravius, Judex seu Comes territorii mediterranei, ad discrimen Marchionum.
Dominus Provincialis, in Speculo Saxon. lib. 1. art. 58. § 2. Præsertim vero et per excellentiam ita nuncupatur apud Scriptores Landgravius Thuringiæ. Arnoldus Lubec. lib. 2. cap. 35 :
Cui occurrit Ludovicus Comes Provincialis, etc.Ita et lib. 3. cap. 9. In Privilegiis Ecclesiæ Hamburg. Diplomata Friderici Imp. subscribit
LudovicusProvincialis
Comes, non semel, pag. 182. 184. 185. Quin et ipsi Hessi,
Provincialesdicuntur in Libro Miracul. S. Ludgeri Episc. Mimigard. n. 3. apud Bollandum :
Provinciales, qui Hassi dicuntur.Anonymus in Fragm. Hist. post Albertum Argentin. ann. 1238. :
Henricus Comes provincialis Alsatiæ, etc.qui
Landgravius Alsatiæ. Landgravius de Wincenbourg, apud Albertum Stadensem ann. 1112.
Landgravius de Kirchberg, apud continuatorem Lamberti Schaffnab. ann. 1304. etc.
Ludovicus Comes provincialis de Isenac, apud Joan. Mauritium Gudenum lib. 1. Hist. Erfurtensis n. 10.
Alsatiæ, Thuringiæ, Hassiæ, Leuchtenbergiæ, et Franciæ :alii qui non sunt Principes, sed in Comitum dignitate : scilicet
Barensis, in der Baar, Brisgoviæ ; Burgendiæ seu Burgundiæ Helveticæ, in Burgendem ; Kletgoviæ seu Kleckoviæ ; Nellenburgi ; Sisgoviæ ; Stefrungensis ; Suntgoviæ ; Susenbergæ, Tullingiæ vel Stuelingiæ ; Turgoviæ ; et Walgoviæ. Vide Metropolim Salisburgensem tom. 2. pag. 533. supra Comes patriæ et mox Comes regionarius.
Dedit Hugo Rex sibi fideli Militi castrum Milidunum,... Comitatumque Parisiacæ urbis, taliterque Comes regalis efficitur,id est, Comes clientelæ jure Regi obnoxius.
Provincialis. Charta in Alsat. Diplom. vol. 1. pag. 231 :
Anno incarnationis dominicæ 1145. indict. 7. Innocentio II. papa, Cuonrado II. regnante, Hugone comite de Tagesburch, Theoderico Comite Regionario.
Post dignitatem Protectoris atque Tribuni, Comes præfuit Rei Castrensi per Africam : unde furtorum suspicione contactus, digressusque, multo postea pari potestate Britannicum rexit exercitum.
ad provincias defendendas milite credito destinabantur, ut est in leg. 3. Cod. Theod. de Comitib. rei milit. (6, 14.)
Comes Militaris, in Notit. Imperii lib. 1. cap. 141. Vide Jacobum Gotofred. ad C. Th. d. tit.
Comes Rerum Nitentium. Vide
Tribunus Rerum Nitentium.
Curator Alvei et Riparum Tiberis et cloacarum urbis, ut est in veteri Inscriptione : quam dignitatem Augustum adinvenisse auctor est Suetonius cap. 43.
privatisPrincipis usibus erat dicatum, cum aliud esset ærarium, quod Largitionum appellatione donabant, quod nempe publicis necessitatibus addictum erat, cui qui præerat,
Comes sacrarum largitionumdictus est. Istius dignitatis formulam habet Senator, lib. 6. Epist. 8. Varie autem indigitatur, nam etiam interdum
Privatæ Comes atque rei provectus in altum, Sacrarum meruit sumere jura Comes.
Comes Privatorumeditum est.
Comes Privatarum largitionum, in leg. ult. eodem Cod. de Incorpor. (10, 9.) et in Notitia Imp. lib. 2. cap. 4. Paulinus in Eucharist. :
De hac dignitate passim Codex Th. Notitia Imperii, et Scriptores, præter neotericos, Cujacium, Pancirolum, Jacobum Gotofredum, Henricum Valesium, etc..... Privatæ Comitivam largitionis Dans mihi.
Sacrarum Remunerationum per triennium Comesfuisse dicitur, id est, sacrarum largitionum : ita enim appellatur in leg. 20. Cod. Theod. de Palat. (6, 30.) et leg. 2. de Commeatu. (7, 12.) Vide Senatorem lib. 5. Epist. 27. Idem nude
Comes Sacrarumdicitur in Gestis Constantini Mag. unde emendandus videtur Ordericus Vitalis lib. 2. pag. 437 :
Publius Torqueanus Sacrorum Comes multitudini Christianorum invidit :legendum enim
sacrarum: tametsi nescio an sub Trajano id nominis steterit.
Comitum Sagittariorummeminit Marcellinus lib. 18.
viros illustres officii Palatiniet in Charta Cindasuinthi Regis apud Anton.
de Yepezin Chronico Ord. S. Benedicti tom. 2. Eosdem esse par est credere cum iis, quos alii
Scancionesappellarunt, nostri
Eschançons, qui a poculis Regum sunt : hodie enim vulgari Hispanorum lingua
Escanciar, est poculum porrigere.
Scholis Palatinis, puta Scholis Scutariorum, Gentilium, etc. de quibus Notitia Imperii, præerant. De his Comitibus est titulus in Cod. Theod. (6, 13.) et Justin. (12, 11.) de
Comitibus et Tribunis Scholarum, ubi multa suo more congessit Jacobus Gotofredus.
Licinius Comes Scholæ, in Suggestione Germani Episcopi tom. 1. Epist. Rom. Pont. in Hormisda.
Emicho Comes Silvester, apud Freherum in Orig. Palat. part. 2. pag. 28. apud Serrarium in Rebus Moguntinis pag.
Hugo Comes Silvestris et Rheni, ann. 1311.
Comes Silvester de Duna, in Vita Balduini Lutzenburg. Arch. Trevir. lib. 3. cap. 8.
Comes Transsilvestris, apud Albertum Argentin. pag. 112. Vide Comes Hirsutus, Comes Pilosus.
Somnorumrestituit.
de Yepezin Chron. Ord. S. Benedicti tom. 2. et apud Rodericum Toletanum lib. 3. de Reb. Hispan. cap. 19.
Comes Spartharius, in Concilio Tolet. XIII. qui scilicet militibus circa Principem excubantibus præerat. Vide Spartharius.
Tribunus stabuli, in lege un. Cod. Th. de Comitib. et Trib. (6, 13.) et apud Ammianum lib. 14. 28. 30.
Tribunus Cæsaris Stabulilib. 20.
Comes Stabuli, in leg. 3. Cod. Theod. de Equor. conlat. (11, 17.) et leg. 29. de Annona et tribut. (11, 1.) Procop. lib. 1. Gothicorum cap. 7 :
Κονσταντιανὸν μὲν, ὅς τῶν βασιλικῶν ἰπποκόμων ἦρχεν, εἰς Ἰλλυρίους ἔπεμψε.In veteri Inscript. Stilicho
Comes Domesticorum et Stabuli Sacridicitur. Vita S. Licinii Episc. Andegavens. n. 7 :
Comitem sui stabuli, et omnium equorum, eorumque custodem constituit.Aimoinus lib. 3. Hist. Franc. cap. 71 :
Regalium Præpositus equorum, quem vulgo Comistabilem vocant.Dignitatem ipsam
Comitatum stabulorumappellat Gregor. Turonens. lib. 5. Hist. cap. 48. Regino ann. 807 :
Burchardum Comitem Stabuli sui, quem corrupte Constabulum appellamus.Vide eumdem Gregorium Turon. lib. 5. cap. 40. lib. 9. cap. 38. lib. 10. cap. 6. Gesta Regum Francorum cap. 26. et Hincmarum de Ordine Palatii cap 22.
Stabuli Comites, ut liquet ex Concilio Tolet. XIII. in quo subscribit
Guisclamandus Comes Stabuli.
Comites stabulicopiarum Duces præcipui fuerint. Marbodus in Vita S. Licinii Episcopi Andegavensis num. 5 :
Factum est ut a Rege flagitantibus cunctis Tribunus militum crearetur, qui nunc more nostro Comes Stabuli nuncupatur.Bene ille,
more nostro; nam longe secus dignitatis istius munus describitur, qua donatum S. Licinium aiunt, in vetustiori Vita ejusdem Sancti : locum supra descripsimus. Certe Comitibus Stabuli apud nostros copiarum et exercituum ducatum commissum interdum fuisse docent Fredegarius cap. 2. Poeta Saxonicus ann. 782. et Annales Francor. ann. 807. Leges Edwardi Confess. seu Additamenta ad easdem cap. 35. de Heretochiis Anglicis :
Latine vero dicebantur ductores exercitus, apud Gallos Capitulares Constabularii vel Marescalli exercitus. ConestabilemBoemundi Principis Antiocheni copiarum
Marescallum et Constabularium suum, ita ut quandocumque dictus Hugo Comes exercitum moveret versus Walliam, dictus Nigellus et hæredes sui in eundo præcederent, et in redeundo cum exercitu, ultimi remanerent.Matthæus Westmonast. ann. 1254 :
Coram Comite Herefordiensi, qui secundum antiquum jus, Constabularius esse dignoscitur regii exercitus.
Senescallorumdignitatem, quod post Stephanum Paschasium vult Duchesnius lib. 3. Hist. Monmorenciacæ cap. 1. pag. 112. tametsi non diffitear Senescallos non modo apud Reges nostros, sed etiam apud alios, exercitus duxisse, ac vexilla prætulisse.
Le Connestable de France a tel droit pour le fait des Guerres. Premierement, le Connestable est par dessus tous autres, qui sont en l'Ost, excepté la personne le Roy, se il y est, soient Dux, Barons, Comtes, Chevaliers, Escuyers, sodoiers tant de cheval, comme de pié, de quelque estat qu'ils soient et doivent obeir à luy. 2. Item, les Mareschaux de l'Ost sont dessous luy, et ont leur office distincte de recevoir les Gens d'armes, Dux, Comtes, Barons, Chevaliers, Escuyers, et leurs compagnons ; et ne pueent, ne ne doivent chevaucher, ne ordonner bataille, se n'est par le Connestable, ne faire bans, ne proclamations en l'Ost sans l'assentement du Roy ou du Connestable. 3. Item, le Connestable doit ordonner toutes les batailles, les chevauchées, et toutes les establies. 4. Item, toutesfois que l'Ost se remue de place en autre, le Connestable prent et livre toutes les places de son droit au Roy, et aux autres de l'Ost, selon leur estat. 5. Item, le Connestable doit aller en l'Ost devant les batailles, tantost aprez le Maistre des Arbalestriers, et doivent estre les Mareschaux en sa bataille. 6. Item, le Roy s'il est en l'Ost ne doit chevaucher, ne les autres batailles ne doivent chevaucher, fors par l'ordonnance et le conseil du Connestable. 7. Item, le Connestable a la cure de envoier messages et espies pour le fait de l'Ost, par tout où il voit qu'il appartient à faire, et descouvreurs, et autres chevauchies, quant il voit que mestier en est. 8. Item, le Connestable a de tous ceux qui sont retenus à gages le Roy une journée pour son droit, dés que ils sont retenus et désque ils prennent le premier paiement, puet le Connestable recevoir son droit se il li plaist. 9. Item, de ceux qui ne prennent gages du Roy, mes ont aucun certain salaire, ou restitution d'argent, ou d'autre chose, puisque l'en chevauche à Banniere desploiée, le Connestable doit avoir son droit pour le service dessus dit, sur ceuls qui prennent gaiges, despens, salaires, ou restitution, si comme dessus est dit. 10. Item, le Connestable prant devers les Tresoriers de la guerre ses droitures de tous ceulx qui comptent pardevers luy. C'est assavoir une journée autant comme il comptent par jour, quelle somme que ce soit. 11. Item, le Connestable prant une journéede sodoiers de cheval et de pié qui sont devers la retenue du Mestre et du Clerc des Arbalestriers, et le Mestre et le Clerc des Arbalestriers en prennent un autre. Et ainsi il est accoustumé dés tousjours du temps passé. Ista jura Constabularii Franciæ fuerunt extracta de quodam Registro antiquo Cameræ Computorum D. Regis cooperto corio viridi, in quo sunt iii cxxxvi. folia, virtute Litterarum Regis de mandato in dicto Registro sutarum fol.ix. et de præcepto Dominorum diexx. iii.xxviii. Nov.ccc. iiii michi facto. Signat, Radulphi.xx.
Philippe par la Grace de D. Roy de France, Sçavoir faisons à tous presens et à venir. Que sur ce que notre tres-cher et feal Cousin Raoul Comte de Eu, Connestable de France, disoit et maintenoit que ceux de nostre lignage, et les Princes et Prelats, et Barons dehors de notre Royaume, et toutes manieres de gens de cheval et de pié de quelque condition qu'ils soient, qui prengnent gages ou argent sur Nous, luy doibvent telles droitures, comme ses predecesseurs oudit Office ont accoustumé à prendre sur les souldoiers qui prengnent gages, ou argent sur Nous, et que de ce nul ne prengne gage ou argent sur Nous, ne s'en puet, ou doit exempter : aucun de nostre lignage et autres maintenant le contraire, Nous voulons sur ce savoir la vérité, nous en sommes informez par ceux qui miex en pevent et doibvent savoir la vérité. Et aucuns trouvent que nostredit Cousin et ses predecesseurs oudit Office, doivent prendre et avoir droiture de toute maniere de gens d'armes et de pié qui prenoient gages sur Nous, ou sommes d'argent, pour nous servir à certain nombre de gens d'armes, soient avec ceux de nostre lignage, ou autre de nostre Royaume, et de hors, de quelconque estat et condition qu'ils soient, qui servent és host de Nous, ou de nos gens pour Nous, exceptez toutevoies les personnes de nostre lignage, ceux de leurs hostieux, lesquiex il maintiennent de cous et de frais, et qui ne prennent nus gages, ou sommes d'argent, comme dist est, et tous ceux qui nous servent au leur, sans prendre gage sur Nous, ou somme d'argent en la maniere dessus-dite, et exceptez les soudoiers de la Mer, esquiex nostredit Cousin n'a nul droit. Et ce declarons nous par ces Presentes au proffit de nostredit Cousin et de ses Successseurs, et voulons qu'il puisse demander, prendre, lever, et avoir doresnavant leursdites droitures à la maniere dessus dite sans nul empeschement, lequel empeschement Nous pour le temps à venir mettons du tout à neant, saouf toutefois nostre droit en autres choses, et en toutes l'autruy. Et donnons en mandement par ces mesmes Lettres à tous ceux à qui il puet, et pourra appartenir, que des droitures devant dites à toujours mais laissent jouir paisiblement nostredit Cousin et ses successeurs oudit Office, et les baillent et delivrent à nostredit Cousin et à ses successeurs Connestables de France sans nulle difficulté, et sans autre mandement attendre de Nous, ou de nos successeurs Roys de France. Et pour ce que les choses dessusdites soient fermes et stables à toujours, nous avons fait mettre nostre seel à ces presentes Lettres. Donné à sainte Levine, l'an de grace 1340. ou mois de Febvrier.
Guascio de Pissiaco, in Ch. ann. 1106. ex Chartul. Maurign.
Wasto de Pissiaco, in Ch. ann. 1107. inter Instr. tom. 7. Gall. Christ. col. 44.
Constabulario nullo, rursum confirmatur quod supra ubi de Buticulariis observavimus, hac scilicet formula nihil præter Comitis stabuli absentiam significari.
de Melloto Constabularius Franciæ, in Ch. ann. 1201. ex Chartul. Pontiniac. lib. 5. ch. 25. ann. 1207. ex Tabul. episc. Paris. ann. 1212. ex Tabul. Carnot.
Magnus, vita functus est ann. 1230.
Dictus le Brun ; Constabularius Franciæ, in Ch. ann. 1254. ex Chartul. Boniportus, et ann. 1260. et 1263. ex Tabul. S. Germ. Prat. qui ante ann. 1272. aut vita aut officio functus est.
Le Brun) vixit saltem ad ann. 1272.
Imbertus de Bellojoco Constabulariussubscribit Chartam S. Ludov. ann. 1270. mens. April. in parvo Reg. S. Germ. Prat. et Phil. III. ann. 1271. ex Reg. 30. Chartoph. reg. ch. 440. Dehinc vero in Lit. ann. 1277. ex Reg. M. ejusd. Chartoph. ch. 4. et ann. 1281. ex Chartul. S. Steph. Autiss.
Constabularius Franciæ, in Ch. ann. 1308. ex Inventar. Chart. ann. 1482. fol.
Constabularius, ex Reg. sign.
NosterCam. Comput. Paris. fol. 178. r°. ad ann. 1334. Obiit ann. 1344. 19. Januarii.
Radulfus de Fulcardi-monte comes Augiappellatur, in Annal. Victor. Mss. ad ann. 1350.
Hispanus, Comes Engolismensis trucidatus est ann. 1354.
Morcan, Connestabulatu abdicavit post annum 1368.
Dominus de Cliçon institutus in officio Constabularii Franciæ ad nobilitates, jura, vadia et emolumenta consueta, per litteras regis datas xxviij. die Nov. 1380.Rursum memoratur in Lit. reg. 25. Sept. ann. 1392. ex Memor. E. ejusd. Cam. fol. 292. r°.
Lebretus, ann. 1415. interemtus in prælio Azencurtiensi.
Vousjurez Dieu le Createur, par la foy et la loi que vous tenez de lui, et sur votre honneur, Que en l'office de Connestable de France, duquel le Roy vous a presentement pourveu, et dont vous luy faites hommage pour ce deu, vous servirez iceluy Sieur envers et contre tous, qui peuvent vivre et mourir, sans personne quelconque en excepter, en toutes choses luy obeirez comme à votre Roy et souverain Seigneur, sans avoir intelligence ne particularité à quelque personne que ce soit, au prejudice de luy et de son royaume : et que s'il y avoit pour le temps present ou à venir, sur communauté ou personne quelconque, soit dedans ou dehors le Royaume de France, qui s'eslevast ou voulsist faire et entreprendre quelque chose contre ou au prejudice d'iceluy sondit Royaume, et des droits de la Couronne de France, vous l'en avertirez et y resisterez de tout votre pouvoir, et vous y employerez comme Connestable de France, sans rien épargner, jusques à la mort inclusivement ; et jurez et promettez de garder et observer le contenu és Chapitres et forme de fidelité vieux et nouveaux.
In villis vero vel urbibus vel castellis, quæ regis subsunt dominio, in quibus Constabularii ad tempus statuuntur, etc.Willelmus Brito lib. 3. Philippidos :
Hugo de Cleeriis :Septuaginta viros equites peditesque trecentos Gascolides secum Gilbertus habebat in arce, Qui præfectus erat et Constabularius illis.
Goffridus autem veniens præmisit Constabularios suos, rogans ut ostenderet ei qua parte sederet.Occurrunt ejusmodi Constabularii apud Richardum de S. Germano ann. 1193. Matth. Westmonast. pag. 369. Rogerum Hovedenum pag. 534. Robertum de Monte ann. 1173. Walsinghamum pag. 118. 226. etc. Vide Ducam cap. 144. Fletam. lib. 1. cap. 15. § 3. cap. 20. § 78. lib. 2. cap. 31. ubi eorum officium describitur, etc. et Edwardum Cokum ad Littleton. sect. 379. Apud nostros etiam, vox est frequens.
Connestable de Saint Malo, apud Froissartem 1. vol. cap. 17.
Connestable de Bourdeaux, apud Berrium in Hist. Caroli VII. de qua ultima dignitate, ac illius functione habetur Statutum Edw. Regis Angliæ in Regesto Constabulariæ Burdegal. Cameræ Comput. Paris. fol. 78. et 145.
Connestabiles Portarum, in Statutis Mediolan. part. 2. cap. 163.
Connestabilis Portæ S. Andreæ Vercellensis, in Actis S. Amedei, tom. 3. Martii pag. 881.
du DrachThesaurarii Guerrarum ann. 1338. passim fit mentio
tous pietons soient mis par Connestablies ou Compagnies de 25. ou 30. hommes, et que chaque Connestable prenne doubles gages, et que les Mareschaux pour les Gensdarmes et les Maistres des Arbalestriers pour les pietons assisteront aux monstres deux fois le mois.Hinc
Constabularius Turris Londinensisnon semel occurrit apud Scriptores Anglicos, de cujus Jurisdictione videndus Bractonus lib. 5. de Essoniis cap. 13. § 4. Thom. Walsinghamus pag. 147. etc. Hinc
Constabulatio Castri, apud Continuatorem
Constabularia, pro Centuria militari, apud Anonymum de Gestis Friderici II. Imp. pag. 797. Ita vocem
Connestabliepro turma militari, cui præest
Constabularius, usurpat MS. :
WillelmusQuinze mille furent en la Connestablie, A cleres armes, as destriers de Nubie.
Guiartsub ann. 1304 :
Infra :Cil trouvent les autres mi voie, Dont chascune Connestablie Leur venoit au pont en aie.
Rursum :Assemble ses Connestablies.
Adde Chron. Flandr. cap. 113. et vide MeursiumO eus une Connestablie De soudoyers de Piguardie.
Stabilitisseu præsidiis militaribus præfectus est, sic dictus. Vide Stabilita 2. Lit. Caroli VI. ann. 1418. tom. 10. Ordinat. reg. Franc. pag. 493 :
Quamobrem beatus Ludovicus et alii prædecessores nostri reges Franciæ in dicta civitateNostris(Carcassonæ) garnisionem ducentorum et viginti servientium seu stipendiariorum et unius Constabularii seu capitanei....... instituerunt.
Connestable, eadem notione. Lit. remiss. ann. 1380. in Reg. 117. Chartoph. reg. ch. 149 :
Comme Loyset de Fontaines, escuier, Connestable de la ville de Louviers...... feust alez sur les murs de ladite ville pour visiter le guet, pour la seurté et garde d'icelle, etc.Aliæ ann. 1381. in Reg. 120. ch. 4 :
Philippon Moran, escuier de Bretagne, ...... Connestable du fort de Sainte Blancasse au terroir de Brandis, vers le païs d'Ottrance pour le duc d'Andre.Rursum aliæ ann. 1415. in Reg. 169. ch. 160 :
Le suppliant qui est l'un des Connestables et gardes de la ville d'Espernay, qui peuent et doivent aler armez et acompaignez, mesmement en temps de doubte et de guerres.
Item Connestabuli Neapolis ac Aversæ non intromittant se, nisi de custodia civitatis nocturna.... Et caveant justitiarii ne extra officium connestabuliæ committant eis aliquid.
Conestables des Paroissesapud Froissartem 2. vol. cap. 96. in sublevamen
Constabulariorum Hundredi, ævo, ut dicitur, Edwardi III. introducti sunt, talem in villis potestatem habentes, qualem in Hundredis Constabularii Hundredorum. Sunt vero apud Anglos duo plerumque in quovis Hundredo Constabularii, totidem in quavis Villa seu Parochia : et hi quidem
Inferioreset
Subconstabulariiappellantur, illi autem
Superioreset
Capitales. De ejusmodi Constabulariis egit Thomas Smith. lib. 2. de Republ. Angl. cap. 25.
Hugo de Lasci et Hugo de Bello campo, qui inde Constabularii erant villam Vernolii viriliter et constanti animo defenderent,contra Ludovicum Reg. Francorum, qui illud oppidum obsidebat tum Anglicæ ditionis.
Unus quidem cum Monarcha statuitur ad aliquod unum opus determinatum circaregimen Communitatis : tamen ut ducatum exercitus, sive cum generis successione, sive pro solius unicæ personæ periodo, quomodo instituebatur dux exercitus Agamemnon a Græcis. Vocatur autem officium hoc in communitatibus modernis Capitaneatus, aut Contestabiliaria. Hic vero exercitus dux de nullo se intromittebat judicio tempore pacis : exercitu tamen militante, dominus erat occidendi aut aliter puniendi transgressores.
Inter quos fuit quidam probus et stenuus vir dominus Simon Philippus Potestas Castri pontis Baxanelli, et etiam Contestabilis et RectorContinuatio Chronici Andr. Danduli, apud Murator. tom. 12. col. 448 :ccc. militum Ultramontanorum et Theotonicorum.
Interjecto tempore Hungari cum Paduanis Castrum Romani insultant, obsident, pugnant, sed in pugnis deficiunt. Tandem subterraneis insidiis et unius Comestabilis interioris infidelitate.... Castrum obtinent salvis personis et rebus.
Quod Comestabiles pedestres communitatis prædictæ, nec alterius officialis, non possint vendere nec vendi facere vinum ad minutum sociis suis.Et cap. 19. fol. 10. v° :
Dominus capitaneus Riperiæ possit et ei liceat vendi facere vinum cuilibet de sui familia, exceptis Comestabile et barroariis.Chron. Domin. de Gravina apud Murator. tom. 12. Script. Ital. col. 623 :
Congregatis universis caporalibus et Comestabilis Theotonicis, etc.
Habeat potestas... unum Contestabilem bonum et expertum, et bene armatum, et aliis fulcitum more Contestabilium.Stat. datiar. Riper. cap. 15. fol. 10. v° :
Quod aliquis castellanus, necnon Contestabilis alicujus fortilitii, etc.
Baillivusaut
Præpositus. Comput. ex Bibl. reg. qui inscribitur :
Computus dom. Evrardi de Mediis campis militis, Connestabuli Alverniæ, de termino Ascensionis, anno Domini 1267.Ubi de receptis
balliviærationem exigit. Lit. Alfonsi comit. Pictav. et Tolos. ann. 1270. tom. 5. Ordinat. reg. Franc. pag. 413 :
Teneantur litigare..... coram Conestabulo nostro Arverniæ, præsenti vel qui pro tempore fuerit, sive ejus locumtenente.Aliæ ann. 1369. ibid. pag. 421 :
Senescallo et Constabulario Carcassonæ, vel eorum locatenentibus, etc.Lit. ann. 1368. in Reg. 120. Chartoph. reg. ch. 59 :
Haut homme, noble et poisant monsieur de Colesbert, Connestable de Boulenois el terroir d'Ostrewit, etc.
Johannes protojudex ex morbo interiit, cujus magistratum Carolus Alberico Cunii comiti concessit, magnusque Contestabulus postea dictus est.
Ledit Lotart ala querre deux sergenz et les mena, ensemble le Connestable de la rue où il demeuroit pour le temps,(à Tournay) en la maison de ladite Jehanne.
Item dicebat archiepiscopus, quod dicti cives Conestabulos fecerant in quolibet mesterio civitatis Remensis, quod facere non poterant nec debebant.
Malarichus.... adhibitis Francis quorum ea tempestate in Palatio multitudo florebat, exactius jam loquebatur.Erat autem is
Rector Gentilium, adeo ut incertum sit an
Gentilesappellati fuerint
Franci, ad Palatii custodiam adhibiti.
Est frater cui est commissa obedientia, ut de equis curam habeat et mulis, quem nos vulgariter Conestabulum vocamus ; ipse habet agasonem suum, qui capit curam de equis, qui ad ejus observatiam pertinent ; .... habet autem in custodia sua totam avenam et hordeum Monasterii..... sellas, calcaria, frena, ferra habet in custodia sua, etc. Stabulariumvocat Uldaricus lib. 3. Consuetud. ejusd. Monast. cap. 23.
Connestable. Stat. synod. eccl. Burdegal. ann. 1255. ex Cod. reg. 1590 :
Prohibemus ne confratres alicujus confraternitatis Comitem vel Comites eligant vel creent de cetero in aliqua confratria, absque proprio assensu et voluntate sui capellani.Consuet. Mss. monast. S. Crucis ejusd. urbis ante ann. 1305 :
Quælibet confratria habet unum Comitem, unum burserium, etc.Stat. tonsor. ejusd. civit. ann. 1483. in Reg. 207. Chartoph. reg. ch. 305 :
Lesquelz tondeurs s'assembleront en l'église de sainte Coulombe et esliront leur Compte et leur boursier et autres officiers (de leur confrairie) pour l'année advenir.Lit. remiss. ann. 1398. in Reg. 153. ch. 220 :
Le Connestable desdis confreres de l'arbaleste avoit intention de faire traire par esbatement à un pié de buef, qui devoit estre mis en hault à un pel.Occurrit præterea tom. 7. Ordinat. reg. Franc. pag. 279. art. 2. et 5.
Comitis Stabulidignitatis appellationem efferunt Scriptores :
Conestablesse. Charta ann. 1281. ex Chartul. S. Steph. Autiss. :
Humbert de Beaujeuc chevalier, connestable de France, .... et noble dame Isabelle de Mellot, jadis contesse de Joigny, Conestablesse de France sa femme.
Connestabularius, in Chron. Guill. Bardini inter Probat. tom. 4. Hist. Occit. col. 11.
constabularii. Reparat. factæ in senescal. Carcass. ann. 1435 :
In domo Constabulariæ civitatis Carcassonæ, etc.
Taifalorumseptentrionalium populorum meminit Ammianus lib. 17. Vide Pancirolum.
Marchio. Charta Arnolfi reg. Germ. ann. 889. inter Probat. Hist. monast. S. Emmer. Ratisbon. pag. 72 :
Rudperti dilecti terminalis Comitis nostri suggestione, etc.Vide Comites marcarum.
De compositionibus quæ ad Palatium nostrum pertinent, si Comes ipsam causam commoverit ad requirendum, illam tertiam partem ad eorum recipiant opus, duas vero ad Palatium, etc.Capitula Ludovici Pii ad Legem Salicam cap. 1 :
Compositionis duæ partes ei contra quem testati sunt, dentur ; tertia Comitis est.Adde Capitula Caroli M. lib. 3. cap. 68. Liber Monasterii de Bello, apud Camdenum, et in Monastico Anglicano tom. 1. pag. 315 :
Consuetudinaliter per totam Angliam mos antiquitus inoleverat, Comites provinciarum tertium denarium sibi obtineri, inde Comites dicti.Item alius Anonymus :
Comes est qui tertiam portionem eorum quæ de placitis proveniunt in quolibet Comitatu percipit : sed non omnes Comites ista percipiunt ; sed hi quibus Rex hæreditario, aut personaliter concessit.Leges Ed wardi Confess. cap. 21 :
De istis octo libris Rex habebat centum solidos, et Consul Comitatus quinquaginta, qui tertium habebat denarium, de forisfacturis.Joan. Brompton. pag. 1038 :
Præter tertium denarium, unde Hugo Bigoth est Comes.
Hinc est ut cum prædictum regnum per 70. vel amplius divisum sit Comitatus, de omni justitia ad fiscum regium duæ lucri partes cedant, tertia tantum Comiti remaneat.Decreta Colomani Regis lib. 1 :
De tributis autem et vectigalibus, sicut Comitibus tertiamQuæ quidem vectigalium tertia pars,partem dari decrevimus, ita, etc.
jus Comitatusdicitur in Decretis Andreæ Regis § 24 :
Comites jure Comitatus sui tantum fruantur : cætera ad Regem pertinentia,..... et duas partes castrorum Rex obtineat.Vide
Advocatorum jura.
Comes Thesaurorum per Thraciasapud Ammianum lib. 29.
Comitivam primi ordinisconsecuti sunt. Ita Jacobus Gotofred. ad leg. un. Cod. Th. de Comitibus vacant. (6, 18.) ubi multa.
Magistri lineæ vestis, et
Magistri privatæponuntur : illius erat
Scrinium, quod
Vestiarii sacriappellatur in eadem Notitia, præeratque susceptioni earum vestium, quæ largitionibus Principis inferebantur.
Illustresrecensetur in leg. un. Cod. Theod. Qui a præbit. Tiron. etc. (11, 18.) præeratque vesti Principis ipsius.
- com- + 1 I-, a companion, associate, comrade, partaker, sharer, partner. omnino sine comite venisse, quite alone: Comites secuti sunt virginem, T.: eius Rubrius: o socii comitesque, H.: cui fides Achates it comes, V.: victoriae Pompei, an associate in, Cs.: eius amentiae: mortis, O.: paternae fugae, L.: data sum comes Minervae, O.: comitem sororem Sprevisti, V.—A guardian, tutor: Illi me comitem in arma pater misit, V.: custos comesque Iuli, V.—An attendant, retainer, dependant: Brundisium ductus, H.: ducendus et unus Et comes alter, H.: comites magistratuum, retinue: eius: comes Neronis, one of Nero's train, H.—Fig., of things, a companion, attendant, concomitant, associate, consequence: multarum deliciarum saltatio: eventūs rerum comites consiliorum: artes virtutis: culpam poena premit comes, H.
-
…publica reliqua coniuratorum manus ; sin tu, quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitum magna et perniciosa sentina rei publicae. quid est, Catilina num dubitas id me imperante facere quod iam tua…
Cicero, in Catilinam
-
…istis praedicabatur, cum industriae subsidia atque instrumenta virtutis in libidine audaciaque consumeret. hunc vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem publicam fortunatam, o…
Cicero, in Catilinam
-
…ad claras Asiae volemus urbes. iam mens praetrepidans avet vagari, iam laeti studio pedes vigescunt. o dulces comitum valete coetus, longe quos simul a domo profectos diversae variae viae reportant. Porci et Socration, duae sinistrae…
Catullus, Carmina
-
…tricorporis umbrae. Corripit hic subita trepidus formidine ferrum Aeneas, strictamque aciem venientibus offert, et, ni docta comes tenues sine corpore vitas admoneat volitare cava sub imagine formae, inruat, et frustra ferro diverberet umbras. Hinc…
Vergil, Aeneid
-
…Aeneas maesto defixus lumina voltu ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat eventus animo secum. Cui fidus Achates it comes, et paribus curis vestigia figit. Multa inter sese vario sermone serebant, quem socium exanimem vates, quod…
Vergil, Aeneid
-
…nostram plateam. Mirum ni hanc dicit modo Huic quae data est dono. Huc cum advenio nulla erat. Comites secuti scilicet sunt virginem. Verum parasitus cum ancilla. Ipsa est ilicet Desine iam conclamatum est. Alias res…
Terence, Eunuchus
-
…scopulis applicuisse ratem. hic manus heroum, placidis ut constitit oris, mollia composita litora fronde tegit. at comes invicti iuvenis processerat ultra raram sepositi quaerere fontis aquam. hunc duo sectati fratres, Aquilonia proles, hunc super…
Propertius, Elegies
-
…, Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter aere ciere viros, Martemque accendere cantu. Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum et lituo pugnas insignis obibat et hasta postquam illum vita victor spoliavit Achilles, Dardanio Aeneae sese…
Vergil, Aeneid
-
…omnium causa quos commendo velle debeo, tamen cum omnibus non eadem mihi causa est. T. Agusius et comes meus fuit illo miserrimo tempore et omnium itinerum, navigationum, laborum, periculorum meorum socius neque hoc tempore discessisset…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…solet, sed ut appellant ei qui plane et Latine loquuntur. Myrmillo in Asia depugnavit. cum ornasset Thraecidicis comitem et familiarem suum, illum miserum fugientem iugulavit, luculentam tamen ipse plagam accepit, ut declarat cicatrix. qui…
Cicero, Philippicae
COMESdenotes originally a fellow-traveller: hence it is applied to the members of the retinue of a magistrate or high official sent into the provinces (cf. Cic. Ver. 2.1. 0, 27; ad Quint. Fr. 1.1, 3, 11; Suet. Jul. 42, neu qui senatoris filius nisi contubernalis aut comes magistratus peregre proficisceretur); and under the emperors the term is used especially of those accompanying the emperor or members of his family (cf. Hor. Ep. 1.8, 2; Mommsen in Hermes, 4.120 ff.; Suet. Aug. 16, 98, Tib. 46, Calig. 45, &c.). From this it was a natural transition to apply the term to the courtiers generally, even when not on a journey ; and in later Latin we find it used of the holders of the various state-offices. About the time of Constantine it became a regular honorary title, including various grades, answering to the comites ordinis primi, secundi, tertii. The power of these officers, especially the provincial, varied with time and place; some presided over a particular department, with a limited authority, as we should term them, commissioners; others were invested with all the powers of the ancient proconsuls and praetors.
The names of the following officers explain themselves:--Comes Orientis (of whom there seem to have been two, one the superior of the other), comes Aegypti, comes Britanniae, comes Africae, comes rei militaris, comes portuum, comes stabuli, comes domesticorum equitum, comes clibanarius, comes linteae vestis or vestiarii (master of the robes). In fact the emperor had as many comites as he had functions: thus, comes consistorii, the emperor's privy-councillor; comes largitionum privatarum, an officer who managed the emperor's private revenue, as the comes largitionum sacrarum did the public exchequer. The latter office united in a great measure the functions of the aedile and quaestor. The four comites commerciorum, to whom the government granted the exclusive privilege of trading in silk with barbarians, were under his control. An account, however, of the duties and functions of the comites of the later empire does not fall within the scope of the present work. (Cf. Notitia Dignitatum, ed. Böcking; Wilmanns, Exempla Inscript. Latin. Ind. p. 555.)
[B.J] [A.S.W]Originally a fellow-traveller; hence it is applied to the members of the retinue of a magistrate or high official sent into the provinces (cf. Verr. ii. 10, 27), and under the emperors the term is used especially of those accompanying the emperor or members of his family. From this it was a natural transition to apply the term to the courtiers generally, even when not on a journey; and in later Latin we find it used of the holders of the various State-offices. About the time of Constantine it became a regular honorary title, whence the modern count (French comte), including various grades, answering to the comites ordinis primi, secundi, tertii.
The names of the following officers explain themselves: Comes Orientis (of whom there seem to have been two, one the superior of the other), comes Aegypti, comes Britanniae, comes Africae, comes rei militaris, comes portuum, comes stabuli, comes domesticorum equitum, comes clibanarius, comes linteae vestis or vestiarii (master of the robes). In fact the emperor had as many comites as he had functions.