do
do, to hand over, deliver, give up, render, furnish, pay, surrender
they make it a fault of mine that I bear the death of a friend heavily
- I In gen.: eam carnem victoribus danunt, Naev. ap. Non. l. l.: ea dona, quae illic Amphitruoni sunt data, Plaut. Am. prol. 138; cf.: patera, quae dono mi illic data'st, id. ib. 1, 3, 36 (534): dandis recipiendisque meritis, Cic. Lael. 8; cf.: ut par sit ratio acceptorum et datorum, id. ib. 16, 58: ut obsides accipere non dare consuerint, Caes. B. G. 1, 4 fin.: obsides, id. ib. 1, 19, 1; 1, 31, 7 et saep.: patriam (sc. mundum) dii nobis communem secum dederunt, Cic. Rep. 1, 13: hominibus animus datus est ex illis sempiternis ignibus, id. ib. 6, 15; cf. id. ib. 6, 17: ea dant magistratus magis, quae etiamsi nolint, danda sint, id. ib. 1, 31; cf. imperia, id. ib. 1, 44: centuria, ad summum usum urbis fabris tignariis data, id. ib. 2, 22: Lycurgus agros locupletium plebi, ut servitio, colendos dedit, id. ib. 3, 9 fin.: ei filiam suam in matrimonium dat, Caes. B. G. 1, 3, 5: litteras ad te numquam habui cui darem, quin dederim, Cic. Fam. 12, 19: litteras (ad aliquem), to write to one, saep.; cf. id. Att. 5, 11; and in the same signif.: aliquid ad aliquem, id. ib. 10, 8 fin.: litteras alicui, said of the writer, to give one a letter to deliver, id. ib. 5, 15 fin.; of the bearer, rarely, to deliver a letter to one, id. ib. 5, 4 init.: colloquium dare, to join in a conference, converse (poet.), Lucr. 4, 598 (Lachm.; al. videmus): colloquiumque sua fretus ab urbe dedit, parley, challenge, Prop. 5, 10, 32: dare poenas, to give satisfaction, to suffer punishment, Sall. C. 18: alicui poenas dare, to make atonement to any one; to suffer for any thing, Ov. M. 6, 544; Sall. C. 51, 31; v. poena: decus sibi datum esse justitia regis existimabant, Cic. Rep. 1, 41: quoniam me quodammodo invitas et tui spem das, id. ib. 1, 10: dabant hae feriae tibi opportunam sane facultatem ad explicandas tuas litteras, id. ib. 1, 9; cf.: ansas alicui ad reprehendendum, id. Lael. 16, 59: multas causas suspicionum offensionumque, id. ib. 24, 88: facultatem per provinciam itineris faciundi, Caes. B. G. 1, 7, 5; for which: iter alicui per provinciam, id. ib. 1, 8, 3; Liv. 8, 5; 21, 20 al.: modicam libertatem populo, Cic. Rep. 2, 31: consilium, id. Lael. 13: praecepta, id. ib. 4 fin.: tempus alicui, ut, etc., id. Rep. 1, 3: inter se fidem et jusjurandum, Caes. B. G. 1, 3 fin.: operam, to bestow labor and pains on any thing, Cic. de Or. 1, 55: operam virtuti, id. Lael. 22, 84; also: operam, ne, id. ib. 21, 78: veniam amicitiae, id. ib. 17: vela (ventis), to set sail, id. de Or. 2, 44, 187: dextra vela dare, to steer towards the right, Ov. M. 3, 640: me librum L. Cossinio ad te perferendum dedisse, Cic. Att. 2, 1: sin homo amens diripiendam urbem daturus est, id. Fam. 14, 14 et saep.: ita dat se res, so it is circumstanced, so it is, Poëta ap. Cic. N. D. 2, 26; cf.: prout tempus ac res se daret, Liv. 28, 5 et saep.— Impers.: sic datur, so it goes, such is fate, i. e. you have your reward, Plaut. Truc. 2, 8, 4 (634); id. Ps. 1, 2, 22 (153); id. Men. 4, 2, 40 (610); 64 (634); id. Stich. 5, 6, 5 (766).—Part. perf. sometimes (mostly in poets) subst.: dăta, ōrum, n., gifts, presents, Plaut. Ps. 1, 3, 72 (301); Prop. 3, 15, 6 (4, 14, 6 M.); Ov. M. 6, 363 (but not in Cic. Clu. 24, 66, where dona data belong together, as in the archaic formula in Liv. 22, 10 init.: DATVM DONVM DVIT, P. R. Q.).— Prov.: dantur opes nulli nunc nisi divitibus, Mart. 5, 81, 2; cf.: dat census honores, Ov. F. 1, 217.—
- β Poet. with inf.: da mihi frui perpetuā virginitate, allow me, Ov. M. 1, 486; id. ib. 8, 350: di tibi dent captā classem reducere Trojā, Hor. S. 2, 3, 191; so id. ib. 1, 4, 39; id. Ep. 1, 16, 61; id. A. P. 323 et saep.—
- γ With ne: da, femina ne sim, Ov. M. 12, 202.
- II In partic.
- A In milit. lang.
- 1 Nomina, to enroll one's self for military service, to enlist, Cic. Phil. 7, 4, 13; Liv. 2, 24; 5, 10; cf. transf. beyond the military sphere, Plaut. Ps. 4, 6, 38 (1100).—
- 2 Manus (lit., as a prisoner of war, to stretch forth the hands to be fettered; cf. Cic. Lael. 26, 99; hence), to yield, surrender, Nep. Ham. 1, 4; and more freq. transf. beyond the milit. sphere, to yield, acquiesce, Plaut. Pers. 5, 2, 72 (848); Cic. Lael. 26, 99; id. Att. 2, 22, 2; Caes. B. G. 5, 31, 3; Ov. H. 4, 14; id. F. 3, 688; Verg. A. 11, 568; Hor. Epod. 17, 1 al.—
- 3 Terga, for the usual vertere terga; v. tergum.—
- B To grant, consent, permit.
- 1 Esp. in jurid. lang.: DO, DICO, ADDICO, the words employed by the praetor in the execution of his office; viz. DO in the granting of judges, actions, exceptions, etc.; DICO in pronouncing sentence of judgment; ADDICO in adjudging the property in dispute to one or the other party; cf. Varr. L. L. 6, § 30 Müll.; hence called tria verba, Ov. F. 1, 47.—
- 2 Datur, it is permitted, allowed, granted; with subj. clause: quaesitis diu terris, ubi sistere detur, Ov. M. 1, 307: interim tamen recedere sensim datur, Quint. 11, 3, 127: ex quo intellegi datur, etc., Lact. 5, 20, 11.—
- C In philos. lang., to grant a proposition: in geometria prima si dederis, danda sunt omnia: dato hoc, dandum erit illud (followed by concede, etc.), Cic. Fin. 5, 28, 83; id. Tusc. 1, 11, 25; id. Inv. 1, 31 fin.—
- D Designating the limit, to put, place, carry somewhere; and with se, to betake one's self somewhere: tum genu ad terram dabo, to throw, Plaut. Capt. 4, 2, 17 (797); cf.: aliquem ad terram, Liv. 31, 37; Flor. 4, 2 fin.: me haec deambulatio ad languorem dedit! has fatigued me, Ter. Heaut. 807: hanc mihi in manum dat, id. And. 297: praecipitem me in pistrinum dabit, id. And. 214: hostes in fugam, Caes. B. G. 5, 51 fin.: hostem in conspectum, to bring to view, Liv. 3, 69 fin.: aliquem in vincula, to cast into prison, Flor. 3, 10, 18; cf.: arma in profluentes, id. 4, 12, 9: aliquem usque Sicanium fretum, Val. Fl. 2, 28: aliquem leto, to put to death, to kill, Phaedr. 1, 22, 9: se in viam, to set out on a journey, Cic. Fam. 14, 12: sese in fugam, id. Verr. 2, 4, 43 fin.; cf.: se fugae, id. Att. 7, 23, 2: Socrates, quam se cumque in partem dedisset, omnium fuit facile princeps, id. de Or. 3, 16, 60 et saep.—
- E Designating the effect, to cause, make, bring about, inflict, impose: qui dederit damnum aut malum, Ter. And. 143: nec consulto alteri damnum dari sine dolo malo potest, Cic. Tull. 14, 34; 16, 39; cf.: malum dare, id. N. D. 1, 44, 122: hoc quī occultari facilius credas dabo, Ter. Hec. 869: inania duro vulnera dat ferro, Ov. M. 3, 84: morsus, Prop. 5, 5, 39; cf.: motus dare, to impart motion, Lucr. 1, 819 al. (but motus dare, to make motion, to move, be moved, id. 2, 311): stragem, id. 1, 288: equitum ruinas, to overthrow, id. 5, 1329.—With part. fut. pass.: pectora tristitiae dissolvenda dedit, caused to be delivered from sadness, Tib. 1, 7, 40.— Prov.: dant animos vina, Ov. M. 12, 242. —
- F Aliquid alicui, to do any thing for the sake of another; to please or humor another; to give up, sacrifice any thing to another (for the more usual condonare): da hoc illi mortuae, da ceteris amicis ac familiaribus, da patriae, Sulp. ap. Cic. Fam. 4, 5 fin.: aliquid auribus alicujus, Trebon. ib. 12, 16: Caere hospitio Vestalium cultisque diis, Liv. 7, 20: plus stomacho quam consilio, Quint. 10, 1, 117 et saep.: ut concessisti illum senatui, sic da hunc populo, i. e. forgive him, for the sake of the people, Cic. Lig. 12, 37: dabat et famae, ut, etc., Tac. A. 1, 7.—Hence,
- b Se alicui, to give one's self up wholly, to devote, dedicate one's self to a person or thing, to serve: dedit se etiam regibus, Cic. Rab. Post. 2, 4; so Ter. Eun. 516; id. Heaut. 688; Poëta ap. Cic. Fam. 2, 8, 2; Cic. Att. 7, 12, 3; Nep. Att. 9; Tac. A. 1, 31: mihi si large volantis ungula se det equi, Stat. S. 2, 2, 38; 1, 1, 42; 5, 3, 71 al.; Aus. Mosel. 5, 448; cf. Ov. H. 16, 161: se et hominibus Pythagoreis et studiis illis, Cic. Rep. 1, 111: se sermonibus vulgi, id. ib. 6, 23: se jucunditati, id. Off. 1, 34 al.: se populo ac coronae, to present one's self, appear, id. Verr. 2, 3, 19; cf.: se convivio, Suet. Caes. 31 et saep.: si se dant (judices) et sua sponte quo impellimus inclinant, Cic. de Or. 2, 44, 187.—
- G Of discourse, to announce, tell, relate, communicate (like accipere, for to learn, to hear, v. accipio, II.; mostly ante-class. and poet.): erili filio hanc fabricam dabo, Plaut. Bacch. 2, 3, 132 (366): quam ob rem has partes didicerim, paucis dabo, Ter. Heaut. 10; cf. Verg. E. 1, 19: imo etiam dabo, quo magis credas, Ter. Phorm. 877: da mihi nunc, satisne probas? Cic. Ac. 1, 3, 10: Thessalici da bella ducis, Val. Fl. 5, 219: is datus erat locus colloquio, appointed, Liv. 33, 13: fixa canens ... Saepe dedit sedem notas mutantibus urbes, i. e. foretold, promised, Luc. 5, 107.—In pass., poet. i. q.: narratur, dicitur, fertur, etc., is said: seu pius Aeneas eripuisse datur, Ov. F. 6, 434; Stat. Th. 7, 315; Claud. Rapt. Pros. 3, 337.—
- H Fabulam, to exhibit, produce a play (said of the author; cf.: docere fabulam, agere fabulam), Cic. Brut. 18 fin.; id. Tusc. 1, 1 fin.; Ter. Eun. 9; 23; id. Heaut. 33; id. Hec. 1 Don.; and transf., Cic. Clu. 31, 84; cf. also: dare foras librum = edere, Cic. Att. 13, 22, 3.—
- I Verba (alicui), to give empty words, i. e. to deceive, cheat, Plaut. Capt. 5, 1, 25 (946); id. Ps. 4, 5, 7 (1058); id. Rud. 2, 2, 19 (324); Ter. And. 211 Ruhnk.; Quadrig. ap. Gell. 17, 2, 24; Cic. Phil. 13, 16 fin.; id. Att. 15, 16 A.; Hor. S. 1, 3, 22; Pers. 4, 45; Mart. 2, 76 et saep.—
- K Alicui aliquid (laudi, crimini, vitio, etc.), to impute, assign, ascribe, attribute a thing to any one, as a merit, a crime, a fault, etc.: nunc quam rem vitio dent, quaeso animum attendite, Ter. And. 8: hoc vitio datur, id. Ad. 418: inopiā criminum summam laudem Sex. Roscio vitio et culpae dedisse, Cic. Rosc. Am. 16, 48; id. Off. 1, 21, 71; 2, 17, 58; id. Div. in Caecil. 10; id. Brut. 80, 277 et saep.—
- L Alicui cenam, epulas, etc., to give one a dinner, entertain at table (freq.): qui cenam parasitis dabit, Plaut. Capt. 4, 4, 2 (910); 3, 1, 35 (495); id. Stich. 4, 1, 8 (512); Ter. Heaut. 454; Cic. Fam. 9, 20, 2; id. Mur. 36, 75: prandium dare, id. ib. 32, 67; cf. Sen. Ben. 1, 14, 1; Tac. A. 2, 57 al.—
- M To grant, allow, in gen. (rare, but freq. as impers.; v. B. 2. supra): dari sibi diem postulabat, a respite, Plin. Ep. 3, 9, 32.
b) den Göttern, Manen od. übh. jmdm. ein Weihgeschenk, Opfer u. dgl. geben, bringen, darbringen, weihen, opfern, α) den Göttern, munera, Ov.: Apollini donum, Nep.: Apollini signa inaurata, Liv.: alci templum, Ov.: alci victimam, porcam, Ov.: alci piaculum porco, Macr.: sacra piaculaque apud lucum Dianae per pontifices, Tac.: more Romano suovetaurilia, Tac.: exta deo, Ov.: exta perperam, Liv.: tus, Ov.: tura, Tibull.: divis tura benignis, Hor.: tura focis vinumque, Ov.: Oceano libamenta, Iustin. – β) den Manen u. Toten, inferias manibus, Ov. u. Suet. (vgl. inferiae): germanae iusta ante suae, Ov. – γ) jmdm.: alci lacrimam od. lacrimas, Ov.: o quantum patriae sanguinis ille dedit! Ov.
c) Briefe usw. jmdm. geben, u. zwar; α) jmdm. (zur Bestellung) geben, einhändigen, mitgeben, litteras od. epistulam alci, Cic.: alci litteras ad alqm, Cic.: datis iam epistulis diem commutare, Cic.: erit cotidie cui des, du wirst ja täglich Gelegenheit finden, Cic. – β) jmdm. geben = an jmd. abgeben, jmdm. einhändigen, alci litteras, Cic.: epistulam accubanti in convivio, Nep. – γ) (v. Briefschreiber) an jmd. geben, senden, absenden, tres epistulae eodem abs te datae tempore, Cic.: litteras ex Trebulano a Pontio, Cic.: litteras Trallibus (zu T., von T. aus), Cic.: ut quo dem (wir: wohin ich adressiere) posthac litteras sciam, Cic.: litteras publicas sine subscriptione ad alqm dare, Suet.: ante lucem V III. Kal. litteras ad alqm, Cic.: discedens dabo ad te aliquid, Cic.: data pridie Kal. Decembr., Cic.: datum VI. Id. Ian., Cic.
d) Geld usw. (u. übtr. Strafe) geben, beitragen, zahlen, bezahlen, auszahlen, entrichten, für jmd. od. etw. ausgeben, α) eig.: symbolam, Ter.: aes u. aera, Hor. u. Ov.: pecuniam, Cic.: decies centena huic parco, Hor.: quantum quisque daret, Nep.: huic aliquid paulum prae manu, Ter.: dic, quid vis dari tibi in manum? Ter. – mit Ang. als was? alci magnam pecuniam mutuam, Cic. ad Att. 11, 3, 3: huic salarium (als B.) de nostro privato aerario annuos frumenti modios tria milia, Treb. Poll. Claud. 14, 3. – m. Ang. woher? pecuniam a se, Plaut, trin. 182 (vgl. im folg. aus Monum. Anc.): omnia ex sua re familiari, Nep. Att. 7, 1. – m. Ang. wofür? pecuniam pro praediis a se, Monum. Anc. col. I, 1, 19. p. LXVIII ed. Momms.: quantum pro Caesaris ipse avolsa cervice daret, Lucan. 8, 11: cogitans et in pontibus pro transitu dari, Passierzoll gegeben werde, Sen. de const. sap. 14, 2. – m. Ang. wozu? durch Dat., dare milia terna macello, Hor. sat. 2, 4, 76. – Partiz. subst, data, ōrum, n., die Ausgaben (Ggstz. accepta, die Einnahmen), ut par sit ratio acceptorum et datorum, Cic. de amic. 58. – β) übtr., Strafe usw. geben, dare poenas, Str. leiden, bestraft werden (Ggstz. poenas accipere, büßen lassen, bestrafen), Cic. u.a. (s. poenadas Nähere): d. damnum, s. damnum: pretium pro noxa, Liv. Andr. fr.: Novio Prisco et Glitio Gallo data exsilia, traf das Los der v., Tac.: daturos quod Lars Tolumnius dedisset responderi iussit. Liv.
e) einen Stoff spenden, liefern, volucres mella daturae, Ov. fast. 5, 271: nec scombris tunicas (Hüllen zum Einpacken) dabis molestas, Mart. 4, 86, 8: u. so et laxas scombris saepe dabunt (Volusi annales) tunicas, Catull. 95, 8: im Bilde, materiam dare invidiae, Cic. Phil. 11, 21: materiam omnem sermonem eorum, qui de te detrahere vellent, Statium dedisse, Cic. ad Q. fr. 1, 2. 3.
f) als publiz. t.t., dem Richter die Stimmtäfelchen einhändigen, an die Richter austeilen, tabellam dare de alqo, Cic.: alci dare in iudicando litteram salutarem od. tristem (ein Stimmtäfelchen mit A = absolvo, od. mit C = condemno), Cic.: tabellae ministrabantur ita, ut nulla daretur UTI ROGAS, Cic.
g) als t.t. des Brettspiels, dare calculum, einen Stein ziehen (Ggstz. reducere, zurückziehen), Cic. Hortens. fr. 60 M. Quint. 11, 2, 88.
h) eine Klageschrift abgeben, einreichen, dare libellum, s. libellus.
i) (v. Reiter, Wagenlenker) die Zügel schießen lassen (Ggstz. premere), dare lora, Verg.: frena, Ov.: laxas habenas, die Z. verhängen, Verg.
k) Speisen auf die Tafel geben, setzen, aufsetzen, austragen lassen, vorsetzen, partem ceteram (carnium) mensis, Ov.: alci turdum, Hor.: semesi lardi frusta, Hor.: absol., quid dem? quid non dem? renuis tu, quod iubet aster, Hor.: ›sume, catelle‹, negat; si non des, optat, Hor.
l) Nahrung usw. od. zur Nahrung usw. reichen, α) übh., alimenta lactis puero, Ov.: u. (übtr.) ali menta igni, Curt.: de mensa sua ossa, Phaedr. – m. Ang. wozu? durch Dat., alqd esui dare, Plin.: potioni dare aquam, Cels. – m. Infin., dare bibere, Plaut. u. Cato: bibere da usque plenis cantharis, Plaut. – β) Arznei usw. reichen, geben, eingeben, beibringen, pueris absinthia taetra, Lucr.: abrotonum aegro, Hor.: aliquid potionis, Plaut.: alci potionem, Cels. u. Quint., potiones, Scrib.: alci medicamentum, Cels. u.a.: patri soporem, Nep.: alci venenum, Curt. u.a. (vgl. venenum).
m) eine Mahlzeit, Festlichkeit geben, anstellen, veranstalten, alci cenam, Komik., Cic. u.a.: alci epulum, Cic. u.a. (dah. dans epulum, der Gastgeber, Sen.): alci epulas, Tac.: (alci) prandium, Cic. u.a.: nataliciam in hortis, Cic.: exsequias, Ov.: ludos, Suet.: munus (gladiatorium), s. mūnus: fabulam, zur Aufführung bringen, Ter. u. Cic.: so auch Menandri Phasma, Ter.
n) einen Schlag geben, Wunden beibringen (Ggstz. accipere, ferre), dare alci alapam, Vulg., colaphum, Spart.: (alci) vulnus, vulnera, Ov. u.a. (vgl. vulnus).
o) etw. einer Sache übergeben, überlassen, preisgeben, corpus quieti, Acc. fr.: ventis colla comasque, Verg.: undis latus (v. Schiffe), Verg.: boum caesorum membra palato, Ov.: telo pectus inermum, Verg. – bes. vela dare ventis, die Segel den Winden überlassen, preisgeben, Verg. u.a.: ebenso dare classem ventis, Pacat. pan. – u. vela od. lintea dare (die Segel richten) m. Advv. u. dgl., s. 1. vēlumu. linteum.
p) wohin geben, bringen, legen, tun, werfen, α) m. Advv., scripta foras, herausgeben, Cic. ep.: alqd praeceps (bildl. = in Gefahr bringen, famam), Tac.: retro capillos, Ov.: iugulum retro, Cels.: arida circum nutrimenta, Verg.: d. pessum, s. 1. pessum. – β) m. Dat., bald = auf etw. od. in etw. werfen, vagae arenae ossibus particulam, Hor.: ignibus ista, Prop. – bald = in etw. legen, corpus tumulo, Ov.: urnae ossa, Pers. – bald = etw. an od. um etw. legen, einer Sache anlegen, brachia collo, Verg.: brachia nitidis virginibus, Hor.: alci rei frenos (bildl.), Liv. 34, 2, 13: posti florida serta, Tibull.: septena fila lyrae, Ov.: picta carinae vela (poet. = die Segel aufhissen), Ov. – γ) m. Praepp.: αα) m. in od. m. circum od. m. super u. Akk., funera in altos rogos, Ov.: in fluvios gelidos ardentia morbo membra, tauchen, Lucr.: pleraque secum in profundum, stürzen lassen, Curt.: in aurem castoreum cum aceto, Cels.: id in suam sedem, in seine gehörige Lage, Cels.: Tyrias circum illota toralia vestes, breiten um usw., Hor.: alteram fasciam ab altera parte super caput, führen, Cels.: u. so a (von) sinistro (iugulo) ad (bis zu) dextram alam rursusque sub ala sana (unter der gef. A. durch) fasciam d., Cels. – ββ) m. ad u. Akk., ad intortos brachia funes, ausstrecken nach usw., Ov. met. 3, 679.
q) m. prädik. Acc. des Adi. = etw. so u. so geben, stellen, saepe dabis nudum latus, Tibull. 1, 4, 52.
2) ein Zeichen (Kennzeichen, Merkmal) mit der Hand, mit einem Blasinstr. od. sonstwie geben, s. sīgnum, indicium, nota.
3) die Kehle, den Nacken, den Rücken geben, hinreichen, reichen, hinhalten, iugulum (alci), Cic.: alci cervices, Cic.: cervicem ad ictum alcis, Vell.: cervices crudelitati nefariae, bildl. = sich fügen od. schmiegen unter usw., Cic.: terga verberibus, Pacat. pan. 30, 5. – insbes., als milit. t.t. u. übtr., terga dare, den Rücken wenden, fliehen, s. tergum.
4) den Mund, einen Kuß geben, dare (alci) oscula, Ov. (vgl. osculum): alci basium, Petron., basia mille, Catull.: alci savium, Komik, u. Cic.
B) übtr.: 1) geben, gewähren, verleihen, bestimmen, erweisen, a) übh.: α) im guten Sinne: da, nate, petenti, quod etc., Verg.: quod petis a nobis, obrutus ille dabit, Ov.: dare alci somnum (v. der Arbeit), Ov.: (alci) quietem, Cic. u. Curt.: requiem terrae, Ov.: tres horas exercitui ad quietem, Caes.: alci vitam, Cic.: his lacrimis vitam, schenken, Verg.: dare beneficia (Ggstz. reddere od. accipere), Cic. u. Sall.: merita (Ggstz. accipere), Cic.: alci civitatem (das Bürgerrecht), Vell.: nomen alci, Hor., alci rei, Liv. (vgl. nomen): alci cognomen pingui, Hor.: alci od. facto impunitatem, Iustin.: servis libertatem, Iustin.: honores, Hor.: alci caelestes honores, Curt.: alci od. huic consilio palmam, Cic. u. Ter.: alci pro tantis meritis honoris coronam, Nep.: alci caelum, Ov. u. Curt., aditum ad caelum, Cic.: alci victoriam, s. victōria: hanc gratiam, Ter.: alci multa solacia, Cic.: alci laetitiam, Cic.: soli et lunae divinitatem, Cic.: precibus eventum vestris, Liv.: mobilibus decorem naturis, Hor.: famam rebus, Pacat. pan.: novum his erroribus orbem, Tibull.: alci veniam, s. venia. – datum hoc nostro generi est, ut etc., es ist Bestimmung unseres G., daß usw., Liv. 10, 28, 13. – m. folg. Infin., est cui cognomen corvus habere dedit, Prop. 3, 11, 64: mihi multa vetustas scire dedit, Ov. met. 14, 696: u. so auch Lucan. 6, 775. Pers. 5, 104. – Partiz. subst., dāns, antis, m., der Geber (Ggstz. accipiens, der Empfänger), si summa petantur, et dantem et accipientem praegravatura, Liv. 35, 42, 14. – β) im üblen Sinne, jmdm. etw. bescheren, einbrocken, heimgeben (s. Brix Plaut, capt. 463. Lorenz Plaut. Pseud. 151. p. 94, b. Spengel Plaut. truc. 2, 8, 4), observa quid dabo, Plaut.: specta quid dedero, Plaut.: sic datur, da hast du deinen Lohn! Plaut.; od. so wird's gelohnt! da haben wir's! Plaut.
b) insbes.: α) v. den Göttern: quod boni di mihi danunt, Plaut.: dato quae precamur tempore sacro, Hor.: si di dare cuncta potestis, Ov.: hoc tantum boni, quod vobis a dis immortalibus oblatum et datum est, Cic.: d. alci augurium, Ov.: nobis victoriam, Liv.: alci mentem, ut faciat huic insidias, Cic. – m. folg. Infin., di tibi dent captā classem reducere (al. deducere) Troiā, Hor. sat. 2, 3, 191: u. so Lucr. 3, 1028. Verg. Aen. 1, 79 u.ö. Ov. met. 1, 486 u.ö. Plin. ep. 6, 16, 3. – m. folg. ut u. Konj., quod nostrae aetati dii dederunt, ut videremus, Liv. 1, 19, 3: u. so Liv. 1, 54, 5; 30, 12, 12. – m. folg. ne u. Konj., da femina ne sim, Ov. met. 12, 202: u. so ibid. 12, 206.
β) v. Schicksal usw., Cinarae breves annos fata dederunt, Hor.: ea fato quodam data nobis sors est, ut etc., Liv.: principatum fato dari, Suet.: quotiens fortuna contra daret, Tac. – m. folg. Infin., si vivere nobis fata diu dederint, Ov. met. 7, 692: u. so ibid. 14, 843. Sil. 13, 144: v. der Parze, Hor. carm. 2, 16, 39. – m. folg. ut u. Konj., quod mihi si tantum fata dedissent, ut etc., Prop. 2, 1, 17: u. so Plin. ep. 8, 18, 5. – absol., si fors dedit, Calp.: sat patriae Priamoque datum est, ist geschehen für usw., Verg.
γ) v. der Natur, verleihen, oculos natura nobis ad motus animorum declarandos dedit, Cic.: illis maiorem natura modum dedit, his breve pondus, Hor.: leges, quae naturā sunt omnibus datae, Quint.: noli affectare quod tibi non est datum, Phaedr.: quod paucis datum est, Plin.: pennis non homini datis, Hor. – m. folg. Infin., varieque datum sit membra movere, Lucr. 4, 875: si modo senescere datum est, Plin. ep. 3, 1, 1; vgl. Hor. ep. 1, 1, 32.
2) ein Geschäft, einen Auftrag, ein Amt usw. jmdm. geben, übergeben, zuteilen, erteilen, übertragen, überweisen, a) ein Geschäft, einen Auftrag, dare alci negotium, s. negōtium; alci mandata, s. mandātum. – u. bl. dare alci m. folg. Infin., datum (es wurde der Auftrag gegeben) posthac C. Cassio deducere iuvenem ripam ad Euphratis, Tac. ann. 12, 11. – b) ein Amt usw., dare alci potestatem, imperium, legationem u. dgl., s. potestāsusw.: dare alci fasces, Cic. u. Hor.: alci summam imperii, Nep.: alci provinciam, Cic.: alci Cappadociam, Nep.: alci regnum, Eutr.: alci diadema, Curt.
3) einen Ort, eine Zeit usw. jmdm. anweisen, zuweisen, bestimmen, alci sedem inter inferos, Suet.: alci locum in theatro, Suet.: alci locum in theatro inter viatores tribunicios, Tac.: eum locum colloquio, Liv.: media acies Ubiis Lingonibusque data, Tac.: mille pedes in fronte, trecentos in agrum, Hor.: requiem modumque voce remis, gebieten, Ov.: detur nobis locus, hora, custodes, Hor.: nuptiis hanc diem, Pacuv. fr.: relicum noctis utrimque quieti datum, Liv.
4) etw. bieten, α) darbieten, praeclare convenit, aut da melius, Cic.: accipio quod datur, Cic. – β) anheimgeben, ultionem privato odio magis quam publicae vindictae, Vell. 2, 7, 6.
5) Zeit, Studium usw. einer Sache widmen, auf etw. verwenden, α) m. Dat.: corpori omne tempus, Cic.: agris tempus, Pacat. pan.: lucis partem ultimam mensae, Ov.: noctem somno, Ov.: prima tempora illis, Ov.: aestivos menses reliquos rei militari, hibernos iurisdictioni, Cic.: reliquam partem diei tribunali, Plin. ep.: studiis annos septem. Hor.: iis artibus a primis temporibus aetatis studium suum, Cic.: ingenium illustre altioribus studiis, Tac.: u. insbes., operam dare m. Dat. (wem?), s. opera. – β) m. ad od. in u. Akk., aliquid temporis ad ludum aetatis, Cic.: plus in hoc studii, Quint.
6) einräumen = zugeben, zugestehen, das Zugeständnis machen, willfahren, nachlassen, a) übh.: id gratiae, Liv.: id misericordiae, Cic.: id precibus Artabani, Tac.: hoc precibus meis, Curt.: consanguinitati hoc, ut etc., Liv.: aliquid famae, Hor.: multa famae, Sen.: quantum autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, Cic.: nihil neque gratiae dari neque de iure patriae decīdi posse, Iustin.: m. folg. ut u. Konj., dabat et famae (auch der öffentlichen Meinung tat er es zuliebe), ut etc., Tac. ann. 1, 7. – b) als philos t.t., einräumen, zugeben, zugestehen, si das hoc, Hor.: da supremum tempus, nimm das äußerste Lebensziel an, Cic.: id quoque damus et libenter quidem, Cic.: quem tibi hoc daturum putas? Cic.: quae dederam supra relego (nehme ich zurück), Pers. – m. folg. Acc. u. Infin., Cic. Acad. 2, 50; de fin. 2, 86; Verr. 3, 218. Lucr. 3, 539. Hor. sat. 1, 4, 39. – m. folg. ut u. Konj., da nunc, ut crimine manifesto prematur dux bonus, Quint. 12, 1, 43. – c) als publiz. t.t., v. Behörden, bewilligen, zugestehen, überlassen, gewähren, anordnen, dare alci senatum, Sall. u.a.: alci contionem, Cic.: iudicium iniuriarum, actionem rei, Cic.: alci pacem, Liv. u.a.: foedus et amicitiam, Sall.: alci indutias, Liv. (s. indūtiaedas Nähere). – bes. v. Prätor, dessen Vefugnis ist do (ich gewähre, näml. Klagen, Rechte), dico (ich spreche, näml. das Urteil), addico (ich spreche zu, näml. das Eigentum), Varro LL. 6, 30. Macr. sat. 1, 16, 14. – d) obszön, leisten, quod nec das et fers saepe, facis facinus, Catull. 110, 4: quando notum est, et quid ille tibi et quid illi tute dederis, Cic. fr. bei Suet. Caes. 49, 3: absol., nulla est poscendi, nulla est reverentia dandi, Prop. 3, 13, 13.
7) einräumen = gestatten, zugestehen, bewilligen, überlassen, lassen, dare locum, spatium, viam, aditum, accessum, ascensum u. dgl., dare otium, tempus u. dgl., dare copiam, potestatem, facultatem, occasionem, optionem u. dgl., dare usum, usuram, s. alle diese Substst. – dah. dare m. Infin., da mihi fallere, Hor. ep. 1, 16, 61: u. so Iuven. 14, 30. Amm. 16, 12, 11. – dare (alci) m. ut u. Konj., Cic. Acad. 1, 24; ad Att. 14, 13. litt. A. § 3. Liv. 41, 8, 9. Tac. ann. 3, 69. – m. bl. Konj., Orest. tr. 15. – u. datur, es wird od. ist verstattet, erlaubt, man darf, man kann, m. Infin., Verg. Aen. 1, 409. (u.a. Dichter). Quint. 10, 7, 22. Plin. ep. 1, 10, 5. Tac. ann. 3, 67: m. folg. ut u. Konj., Tac. ann. 2, 53 u.a.: m. folg. ne u. Konj., Tac. ann. 3, 23. – absol., coëant in foedera dextrae, quā datur, Verg.: in quantum praeumbrante imperatoris fastigio datur, clarus, Tac. ann. 14, 47 in.
8) alci m. prädik. Dat. (zu), zu od. als etw. anrechnen, in den Redensarten laudi, vitio, crimini dare od. dari, s. 1. laus, vitium, crīmen.
9) einem Zustande aussetzen, preisgeben, überlassen, anheimgeben, dare alqd exitio, Lucr.: summas arces Italûm excidio, Verg.: urbem excidio ac ruinis, Liv.: captum oppidum praedae, Liv.: alia oblivioni aut neglegentiae, Liv. – m. in u. Akk., in praedas stantem urbem, Sil. 1, 455.
10) m. in od. ad u. Akk., a) in eine Lage usw. bringen, stellen, alqd in conspectum, zur Schau stellen, Curt.: alqd in medium, der Öffentlichkeit übergeben, verraten, Lucr.: alqd ad populi partes, der Teilnahme des V. eröffnen, Cic. – b) in einen Zustand versetzen, in splendorem bullas has foribus nostris, Plaut. asin. 426.
11) m. prädik. Partiz. Perf. od. Gerundivum, übergeben, darbieten, überlassen, lassen, Caere intactum inviolatumque crimine belli hospitio Vestalium cultisque diis darent, Liv. 7, 20, 7. – d. vineas colendas, Eutr.: diripiendam urbem, Cic.: laceranda suae viscera matri, Ov.: id alci cogitandum, zu bedenken geben, Cic.: tantas res alci scribendas, Cic.: librum ipsi legendum, Nep.: omnia in medium discenda, allen zum Lernen darbieten, Ov.
II) alqm (auch corpus, membra, animum): A) eig.: 1) im allg., geben, überweisen, hanc mi in manum dat, sie legt unsere Hände ineinander, Ter. Andr. 297: alqm dare mancipio, s. mancipium.
2) wohin bringen, infans aliorsum (anderswohin, aus dem Hause) datus, Gell. 12, 1, 22: alqm in hanc domum, Ter. eun. 365: hostem in medium, in die Mitte nehmen, einschließen, Lucan. 7, 366. – od. wohin stecken, m. Dat., catenis fatale monstrum, Hor. carm. 1, 37, 20: mollibus ora capistris, Verg. georg. 3, 188: m. in u. Akt., alqm in caveam, Plaut. capt. 124. – od. wo hinein tauchen, in fluvios gelidos ardentia morbo membra, Lucr. 6, 1171. – od. wohin strecken, stürzen, maerore dari in lectum, Lucr.: u. dare alqm ad terram, Plaut. u. Suet.: alqm in terram, Lucr.: alqm praecipitem ad terram, Liv.: u. bl. dare alqm praecipitem, zu Falle bringen, Ter., od. aus dem Hause werfen, Ter. (vgl. bildl., postea ambitione praeceps datus est, kam zu Falle, Sall. Iug. 63, 6): eoque ictu me ad casum dari, zum Falle gebracht werden, Acc. fr.
3) jmd. (einem) in irgend einer Eigenschaft geben, a) geben = beigeben, stellen, vatem, Hor.: duos collegas, Nep.: alci uxorem, s. uxor: comites, Curt.: duces itineris de captivis, Curt.: obsides (alci), Caes.: milites, Eutr.: nullum militem dare posse, Liv.: dare arbitrum, Cic.: iudicem, praedem, testem, vadem, s. iūdex, 1. praes, 1. tēstis, 1. vas: alci custodem et paedagogum, Sen.: alci tutorem, Eutr.: alci successorem, Suet.: alqm alci in consilium, Nep.: dabo, cui credas, Tac. – m. dopp. Acc. (jmd. als od. zu usw.), alqm comitem, Curt.: Phrygias catervas comites, Lucr.: alqm arbitrum inter etc., Cic.: libertinum militem, Vell.: obsidem filium, Eutr.: alqm alci coheredem, Suet.: alqm alci successorem, Suet. u. Iustin.: alqm vicarium, Traian. in Plin. ep. – im Passiv m. dopp. Nom., Hadrianus decemvir litibus iudicandis datus, Spart.: u. im Abl. absol. m. dopp. Abl., dato adiutore Pharnabazo, Nep. Con. 4, 2. – b) geben, verleihen, übergeben, anvertrauen, alci cognatos (v. der Natur), Hor.: natam od. filiam genero, Verg. u. Ov.: infantem nutrici, Ov.: alqm grammatico, Capit.: u. poet., fidibus divos puerosque deorum, Hor. – m. dopp. Acc. (jmd. als od. zu), alci alqm virum (zum M. = zum Gatten), Ter.: alqm alci socerum, Ov.: nobilem virginem servo suo pelicem, Curt. – m. 1. Supin., dare alqam alci nuptum, eine an jmd. verheiraten, Komik., Nep. u.a. (s. Drak. Liv. 1, 49, 9). – u. alqm alci m. Gerundiv, dilaceranda feris dabor alitibusque, Catull.: datur mihi custodiendus, Afran. fr.: exsulibusne datur ducenda (wird hingegeben, um sie als Frau heimzuführen) Teucris? Verg. – zugl. m. dopp. Acc., equites pignora (als U.) pacis custodiendos Luceriam, Liv. 9, 15, 7.
4) jmdm. geben = über jmd. setzen, an die Spitze stellen von usw., Albanis regem, Eutr.: Orienti Caesarem, Eutr.: principem Romanae rei publicae, Spart. – m. dopp. Acc. (jmd. als od. zu), alqm tribunum quintae legioni, Treb. Poll.: trecentos exsules iudices rectoresque civitati, Iustin.: im Passiv mit dopp. Nom., leviter armatis dux (als A.) datus est Mullinus, Curt. B) übtr.: 1) in ein Verhältnis, eine Lage geben, hingeben, illam sine dote in tantas divitias (in ein so reiches Haus), Plaut.: filiam in sortem, der Losung unterwerfen, zum Losen stellen, Suet.: alqm in adoptionem, zur A. entlassen, Quint.: in adoptionem od. in familiam alcis dari, von jmd. adoptiert werden, Vell.: alqm aut vivum aut mortuum in potestatem, Liv.: alqam in matrimonium, zur Frau geben od. geben wollen (anbieten), Caes. u. Liv.: alqm in omnem memoriam, dem ewigen G. übergeben, Sen.
2) jmd. in eine schlimme Lage bringen, alqm in praeceps (Gefahr), Liv.
3) jmd. in einen andern äußern od. innern Zustand versetzen (s. Brix Plaut. capt. 959), alqm in ruborem dare totum, Plaut.: alqm in timorem, Plaut.: animum in luctus, in Tr. versenken, Ov.: alqm ad languorem, Komik.
4) jmd. einem Zustande überlassen, placido sua corpora somno, Ov. met. 6, 489: caput et ceterum truncum sepulturae, begraben, Suet. Galb. 20, 2.
5) jmd. einem Zustande aussetzen, preisgeben, im Passiv = anheimfallen, alqm tormentis, Capit.: alqm exitio, Lucr. u. Ov.: alqm morti, Hor.: catervatim morbo mortique dari, Lucr.: alqm neci, Acc. fr. u. Verg.: alqm leto, Enn. fr., Pacuv. fr., Ov. u.a. ( leto datus auch Cic. de legg. 2, 22 im archaist. Gesetzstil): fortia corpora leto, Verg. – m. ad u. Akk., alqm ad iniurias alcis, Cic.
6) jmd. in einen Zustand nötigen, hostes in fugam, zur Fl. nötigen, in die Fl. schlagen, Caes.: Sestum incolentes in deditionem, zur Üb. zwingen, Liv.
III) dare se (u. im Passiv dari), v. Pers.u.v. Lebl., A) eig.: 1) sich in den Bereich jmds. od. einer Örtl. begeben, sich jmdm. od. wo zeigen, det mihi se, käme er nur in meinen Bereich, mir zu nahe, Ov. met. 12, 12, 594: mi ipsum iam dudum optabam te dari, daß ich dich antreffe, Ter. heaut. 758: dare populo se et coronae, Cic. Verr. 3, 49: da te urbi, da te curiae, zeige dich in der St., zeige dich in der K., Vopisc. Florian. 16 (6), 5: non aequo dare se campo, sich nicht in das Blachfeld wagen, sich nicht zum Kampfe stellen, Verg. Aen. 9, 56: spumantem dari votis optat aprum, in seinen Jagdbereich komme, anlaufe, Verg. Aen. 4, 158. – mit in u. Akk., se in medias acies, mitten hinein in das Heer treten, Verg. Aen. 12, 227. – m. prädik. Acc., da mihi te talem, zeige dich (erscheine mir) als solcher, Ov. met. 3, 295.
2) sich dem Feinde ergeben, dare se ultro, Amm. 15, 2, 60: sponte se propriā, Amm. 17, 2, 3.
3) sich wohin begeben, werfen, stürzen, m. Advv., se intro, Cic. Caecin. 13: se super (sc. in ignem), Verg. Aen. 4, 606: exinde se ilico protenam, Plaut. Curc. 363: dari alci obviam, begegnen, Ter. adelph. 311: v. Lebl., hāc se foras, Lucr. 1, 1105 (1113). – m. Dat., pedibus se protinam, sich auf die Beine machen (Fersengeld geben), Naev. com. 35. – sese fluvio, Verg. Aen. 11, 565: u. (im Bilde) se civilibus fluctibus, Nep. Att. 6, 1. – m. Praepp., sese in pedes, sich auf die Beine machen (Fersengeld geben), Plaut.: se in viam, Cic.: e scopulo se in pontum, Ov.: se iactu aequor in altum, Verg.: v. Lebl., dabit se in tormenta vita beata, wird mit auf die Folter gehen, Cic. Tusc. 5, 80. – zugl. m. prädik. Nom. od. Acc., praeceps saltu sese dedit in fluvium, Verg.: semet ipsi in pelagus ex certa rupe praecipites dant, Mela: quo nunc me praecipitem darem, Ter.: hic se praecipitem tecto dedit, Hor.: dare se (alci) obvium, jmdm. entgegenkommen, -treten, Liv. 1, 16, 6, u. in den Wurf kommen = einfallen (v. Versen), Macr. 5, 3, 1: u. so (v. leb. Wesen) obvium dari, entgegen-, in den Wurf kommen, Liv. 26, 27, 12.
4) sich einer Sache hingeben, α) tätig, v. Pers., an etw. teilnehmen, dare se convivio, Suet. Caes. 31: se haec in bella, Verg. Aen. 12, 633. – β) passiv, v. Schiffen, vento dare se, vor dem W. fahren, Caes. b.G. 3, 13, 9.
B) übtr.: dare se, 1) sich fügen, sich hingeben, da modo te, Ov. her. 15, 57 R. (16, 161): dent modo se superi, seien mir gnädig, Sil. 3, 150: si se dant, wenn sie sich fügen, d.i. empfänglich sind, Cic. de or. 2, 187.
2) sich zeigen, sich finden, sich darbieten, sich einstellen, v. Lebl., quocumque tempore se dabunt vires, Verg. Aen. 4, 627: an nesciebas, quam eius modi homini raro tempus se daret? sich die Gelegenheit uns bietet, Plaut. Bacch. 676: uni se ex Sabinis fors dare visa est privato consilio imperii recuperandi, Liv. 1, 45, 3.
3) sich jmdm. hingeben, ergeben, sich an jmd. anschließen, jmdm. zu Willen sein, sich in jmds. Willen fügen, se alci, Komik., Cic. u.a.: se regibus, Cic.: se legionibus, Tac. – m. prädik. Acc. des Gerundiv, demus nos huic excolendos (zur Ausbildung), Cic. Tusc. 4, 84. 4) sich einer Lage, einem Zustande hingeben, überlassen, dare se somno, Cic.: se quieti, Caes. u. Plin. ep.: iterum se quieti et somno, Val. Max. (dah. im Passiv quieti datus, eingeschlummert, Arnob. 2, 21): se fugae, sich auf die Fl. begeben, Cic.: se gemitui, Cic. – m. in u. Akk., sese in fugam, Fersengeld geben, Cic. Verr. 4, 95: se in casum irrevocabilem, Liv.: se rempublicamque in casus, Tac. – m. ad u. Akt., se ad lenitatem, Milde eintreten lassen, Cic. ep. 13, 1, 4.
5) sich in etw., bes. in ein Verhältnis einlassen, in etw. eintreten, treten, dare se in sermonem, Comic. fr. bei Cic.: familiariter se in eorum sermonem insinuare ac dare, Cic.: dare se in consuetudinem sic, ut etc., Cic.: bene penitus in istius familiaritatem sese dare, Cic.: u. dare alci se in adoptionem, sich von jmd. adoptieren lassen, Suet.
6) sich einer Sache ergeben, hingeben, widmen, sich an etw. machen, sich auf etw. legen, α) m. Dat., se labori et itineribus, Cic.: se duritiae, Nep.: se rei familiari vitaeque rusticae, Cic.: se voluptatibus, Turpil. fr. u. Cic.: se iucunditati, Cic.: se historiae, Cic.: se philosophiae, Capit.: se huic generi litterarum, Cic.: se auctoritati senatus, das A. des S. zu sördern suchen, Cic.: mit prädik. Acc. eines Adi., se totos libidinibus, Cic. Tusc. 1, 72: des Gerundivi, non se luxu neque inertiae corrumpendum dare, Sall. Iug. 6, 1. – β) m. in u. Akk., in eam exercitationem ita se studiose, ut etc., Cic. Tusc. 1, 7. – γ) m. ad u. Akk., se ad συντάξεις, Cic. ad Att. 15, 14, 1. – bes. m. ad u. Akk. des Gerundii u. Gerundivi, se ad docendum, Cic.: se ad ius respondendum, Cic.: se ad defendendos homines, Cic.: se non modo ad legendos libros, sed etiam ad totam philosophiam pertractandam, Cic.
7) dare se m. prädik. Acc., α) eines Subst., sich hergeben zu usw., temeritatis me omnium potius socium (zum G.) quam unius prudentiae dedi, Liv. 6, 24, 9. – β) eines Adi., sich so u. so zeigen, dare se facilem, Ter.: se alci hilarum, Plaut.: se alci placidum, Ov.
8) dare se m. Adv., a) v. Pers., sich so u. so geben, -halten, -benehmen, mirum ni ego me turpiter hodie hic dabo, mich blamiere, Ter. eun. 230: usque quaque, inquis, se Domitii male dant, bringen uns Unglück, Cael. in Cic. ep. 8, 15, 2. – b) v. Lebl., sich so u. so machen, sich so u. so gestalten, ut se initia dederint perscribat, Cic. ad Att. 3, 23, 5: omnibus nobis ut res dant sese, ita etc., Ter. Hec. 380: ita dat se res, ut operam dabit, Enn. fr. scen. 269: eaque ferme se dedēre melius consultoribus quam etc., *Afran. com. 332: multa adeo gelidā melius se nocte dedēre, macht sich (wird getan) vorteilhafter, Verg. georg. 1, 287: omnibus feliciter hic locus se dedit, kam glücklich zustatten, Sen. ep. 79, 5: negotia ingentia nec se dant facile et etc., Sen. de ira 3, 7, 1.
II) von sich geben, A) eig.: 1) aus sich hervorgeben, castum cruorem, vergießen, Ov.: u. so lacrimas, Tr. vergießen, weinen, Ov.: ore colores, strahlen lassen, Verg.: v. Lebl., ara dabat fumos, ließ aufsteigen, Ov.
2) Töne od. Worte von sich geben, a) Töne von sich geben, hören-, verlauten-, vernehmen lassen, sonum, Verg.: sonitum, Lucr. u. Ov.: fragorem, Ov.: balatus, Hyg.; mugitum, mugitus, Ov.: plausum, Cic. u. Hor.: clamorem, Verg.: cantus, Verg.: Phrygios modos, Ov.: gemitum u. gemitus, Ov.: sibila vibratā linguā, Ov.: felices cantus ore sonante, Tibull.
b) Worte von sich geben, hören-, vernehmen lassen, lingua vix tales icto dedit aëre voces, hauchte kaum hörbar solcherlei Worte, Ov.: talia dicta dabat (dedit), er ließ sich also vernehmen, Verg. u. Ov.: u. so haec dicta dabat, Liv.
3) in Worten von sich geben, a) angeben, anzeigen, mitteilen, nennen, sagen, berichten, erzählen, ipsa quod res dedit ac docuit nos, Lucr.: cum auctoribus hoc dedi, quibus dignius credi est, Liv.: unum da mihi ex oratoribus illis, qui dicat etc., Cic. – m. dopp. Acc., qualem te fama dabat videmus, Val. Flacc. 5, 506. – m. folg. inoir. Fragesatz, da, si grave non est, quae prima iratum ventrem placaverit esca, Hor.: sed tamen iste qui deus sit, da nobis, Verg.: da, dea, quem sciter, Ov.: nunc quam ob rem has partes didicerim, paucis dabo, Ter.: immo etiam dabo, quo (damit du) magis credas, Ter.: m. Acc. u. mit indir. Fragesatz, dabis igitur tribunatum (das Jahr des Tr.) et, si poteris, Tubulus quo crimine (sc. accusatus fuerit), Cic. ad Att. 12, 5, 3. – datur mit folg. Nom. u. Infin., Aeneas eripuisse datur, Ov. fast. 6, 434 M. (Riese ferunt): quis tot templa, tot aras promeruisse datur, Stat. silv. 3, 3, 80; u. so auch Stat. Theb. 7, 315; 11, 572. Claud. rapt. Pros. 3, 337.
b) mündlich verbreiten, hic primo sensim temptantium animos sermo per totam civitatem est datus, Liv. 2, 2, 4: sceleris data fama per urbes finitimas, Stat. Theb. 3, 10: inde dato passim varias rumore per urbes, Stat. Ach. 2, 352.
c) mündlich geben, erteilen, lehren, dare alci consilium, Ter., Cic. u.a. (s. cōnsiliumno. II, b, S. 1531): dare (alci) responsum, Cic., Hor. u.a.: dare (alci) praecepta, Cic. u.a. (s. praeceptumdas Nähere): alci haec promissa, Catull.: dare testimonium, s. testimonium: dare legem, leges, s. lēx: dare ius, iura, s. 1. iūs: alci fidem, s. 1. fidēs(= Wort, Versprechen, sicheres Geleit; versch. alci rei fidem dare, Glauben verschaffen, bestätigen, s. 1. fidēs= Glaubwürdigkeit). – dah. als t.t., α) ein Orakel, eine Weissagung geben, abgeben, erteilen, sortem, Ov. u. Suet.: oracula, Spart.: data dictio erat, caveret etc., Liv.: prägn., data fata, das (durch das Orakel) verheißene Geschick, Verg. Aen. 1, 382. – β) als jurist. t.t., dare alci diem, Frist geben, Plin. ep. 3, 9, 32. – dare litem secundum alqm, den Prozeß zugunsten jmds. entscheiden, Cic. u. Liv.: u. so bl. dare secundum alqm, zugunsten jmds. entscheiden, Sen. rhet. u.a. – γ) als geschäftl. t.t., dare rationem, Rechnung ablegen, Plaut. u. Cic.: übtr., dare rationem alcis rei, von etwas Rechenschaft geben, Plaut. u. Cornif. rhet.
d) als milit. u. publiz. t.t., anmelden, melden, nomen dare, sich melden, v. Soldaten zum Kriegsdienst, Cic. u.a., von neuen Kolonisten, Plaut, u. Liv., u. zu andern Diensten, Tac. (s. nōmendas Nähere).
4) schaffend hervorbringen, a) erzeugen, α) v. leb. Wesen, αα) leb. Wesen: geminam partu prolem, Verg.: fetus, Tibull.: liberos, Catull.: progeniem vitiosiorem, Hor.: Augustos multos de se daturum, Treb. Poll. – ββ) lebl. Objj., entstehen lassen, non fumum ex fulgore, sed ex fumo lucem, Hor. de art. poët. 143. – β) v. Lebl., hervorbringen, erzeugen, entstehen lassen, aus sich liefern, quod sol atque imbres dederant, Lucr.: tellus dedit ferarum ingentia corpora partu, Lucr.: terra fabas tantum duraque farra dabat, Ov.: cum segetes occat tibi mox frumenta daturas, Hor.: quercus singulos ramos a frutice dedit (trieb), Suet.
b) machen, bilden, α) im engern Sinne: cuneum, Verg.: sinum in medio, Liv.: gremium (v. der Erde), Mela: locum, Platz machen (Raum geben), Ov.: viam, einen Weg bahnen, Platz machen, Plaut., alci, Liv. u. Curt. – β) im weitern Sinne, umschreibend, αα) m. Objj., die den Begriff einer Bewegung enthalten, machen, tun, si quid proprio dat corpore motus, Lucr.: nullos audet dare corpore motus, wagt nicht sich zu rühren, Ov.: haud indecoros motus more Tusco dabant, Liv.: longos dat corpore tortus, krümmt sich in langen Windungen, Verg.: amplexus od. complexus d., umarmen, auch alci (jmd.), Ov.: dare saltum, Ov., dare undique saltus, Ov., in aëra saltus, Ov.: dare fugam, die Flucht ergreifen, Verg.: cursum in medios, eilen, stürmen, Verg.: impetum, Liv., impetum od. impetus in alqm, Liv.: impressionem, Liv. – ββ) m. Partiz. Perf. (f. Brix Plaut. capt. 342. Spengel Ter. Andr. 683), alqd effectum dare, Plaut.: perfectum hoc negotium, Plaut.: iam hoc tibi inventum dabo, Ter.: sic stratas legiones Latinorum dabo, quemadmodum etc., will so niederstrecken, Liv. 8, 6, 6: te mea dextra bello defensum dabit, wird dir Schutz gewähren im Kr., Verg. Aen. 12, 437: hanc mactatam victimam legatorum manibus dabo, will ich fällen als Sühnopfer für usw., Liv. 4, 19, 3. – γγ) m. Gerundiv, ego mecum hostium legiones mactandas Telluri et diis manibus dabo, will zum Sühnopfer für die T. usw. machen, Liv. 10, 28, 13. – δδ) m. prädik. Adi., anni multi me dubiam danunt, Plaut. Epid. 544: cautumque dabant exempla sequentem, Claud. IV. cons. Hon. 77. – alterum geminata victoria ferocem in certamen tertium dabat, Liv. 1, 25, 11.
B) übtr.: 1) von sich geben, ablegen, geben, documentum dare m. folg. Akk. u. Infin., Liv.: documenta dare m. folg. indir. Fragesatz, Cic. u. Liv.: documenta sui dare, Curt.. legis in se documenta dare, Iustin.: u. so dare exemplum, ex-perimenfcum, specimen, w.s. – 2) geben, schaffen, verschaffen, beibringen, einflößen, animos (Mut), Ov.: spiritus, Liv.: vires, s. vīs: spem, s. spēs: suspicionem, s. 2. suspīcio: eo sibi minus dubitationis dari, quod etc., er könne sich um so weniger bedenken, sei vollkommen entschieden, Caes. – 3) bringen, bereiten, machen, verursachen, veranlassen, alci tussim, Catull.: risus, risus iocosque, Stoff geben zu usw., Hor.: sonitum, ein Geräusch erregen, Verg.: alci somnum, Hor.: alci curas, Cornif. rhet.: damnum, malum, ruinam, stragem u. dgl., w.s.: funera, Verg.: alci dolorem, Cic.: proelio od. bello finem, ein Ende machen, Eutr.: finem animae, ein Ende bereiten, Iuven..: causam bello, Veranlassung zum Kr. geben, Eutr. – 4) machen, bewirken, m. Infin., dat posse moveri, Ov. met. 11, 177: sed haec vetusta dent recordari, quemadmodum etc., Mamert. pan. Iulian. 19, 3.
➳ Nbf. dano, ere, wov. danunt, Naev. b. Pun. 4. fr. 4. Plaut, capt. 819 u.ö. Caecil. com. 176. Corp. inscr. Lat. 1, 1175; vgl. Paul. ex Fest. 68, 12. Non. 97, 14. – Archaist. Konj. Präs. duas, duat, Plaut. – archaist. Konj. Präs. duim, duis, duit, duint, Trag. u. Comic. vett., Cato u.a.; vgl. Neue-Wagener Formenl.3 Bd. 3. S. 311 u. 312 u. Georges Lexik. d. lat. Wortf. S. 224 u. 225 u. (für Terenz) Spengel Ter. Andr. 666. – Archaist. Imperat. duitor, XII tabb. bei Plin. 21, 7 D. (wo Schöll XII tabb. X, 7 arduitur). – Synkop. Formen dan = dasne, Plaut. asin. 671 u. truc. 373: datin = datisne. Plaut. Curc. 311; truc. 631: dabin = dabisne, Plaut. Bacch. 883; Pseud. 536 u. 1078. – Apokop. Form dedistin = dedistine, Plaut. Curc. 345; trin. 127 u. 129 – Archaist. Infin. Präs. Pass. darei, Corp. inscr. Lat. 1, 205 sq. u.ö. – Parag. Infin. Präs. Pass. darier, Lex vet. bei Fest. 189 (a), 14. – Nach Diom. 379, 25 ist. Pers. Präs. Pass. dor selten, nach Macr. de diff. 23, 8 gar nicht gebräuchlich.
I [en gén.] donner : dare, recipere merita Cic. Læl. 26, rendre, recevoir des services ; par ratio acceptorum et datorum Cic. Læl. 58, compte égal (balance exacte) du reçu et du donné ; obsides Cæs. G. 1, 19, 1, donner des otages ; alicui aliquid in manum, in manus Pl. Trin. 126 ; 130, donner qqch. à qqn en mains propres, cf. Bacch. 769 ; e manibus in manus Pl. Trin. 902, de mains propres en mains propres || octroyer, concéder, accorder : modica libertate populo data Cic. Rep. 2, 55, en octroyant au peuple une liberté modérée ; ei dantur imperia Cic. Rep. 1, 68, on lui accorde des commandements || confier, remettre : litteras ad te numquam habui cui darem, quin dederim Cic. Fam. 12, 19, 3, je nʼai jamais eu une personne à qui remettre une lettre à ton adresse, sans lui en remettre une ; dare litteras ad aliquem = remettre au courrier une lettre pour qqn, donc écrire à qqn ; [de là] litteræ Corcyræ datæ Cic. Fam. 4, 14, 1, lettre (confiée) écrite à Corcyre ; [le courrier ou la pers. chargée de la lettre la livre au destinataire reddit, rarement dat Cic. Att. 5, 4, 1 ; Cæl. d. Cic. Fam. 8, 2, 2 ; Nep. Pel. 3, 2 ] || pœnas dare, v. pœna || présenter, fournir, offrir : ad prætores vinum Cato Orat. 56, fournir du vin à destination des préteurs ; tui spem das Cic. Rep. 1, 15, tu fais espérer que tu interviendras, que tu prendras la parole ; dabant hæ feriæ tibi opportunam sane facultatem ad explicandas tuas litteras Cic. Rep. 1, 14, ces jours de fête tʼoffraient une excellente occasion de te donner librement à tes études ; ansas alicui ad reprehendendum Cic. Læl. 59, présenter le flanc aux critiques de qqn ; multæ causæ suspicionum dantur Cic. Læl. 88, il sʼoffre souvent des sujets de soupçons ; iter alicui per provinciam dare Cæs. G. 1, 8, 3, laisser à qqn le droit de passage dans la province ; inter se fidem et jusjurandum dant Cæs. G. 1, 3, 8, ils échangent leur parole et un serment || operam dare, v. opera || tempus, locus, fors se dat, le moment, lʼoccasion, le hasard se présente : Liv. 28, 5, 8 ; 1, 45, 3, etc.; Sen. Ep. 79, 5 ; cf. Cic. Att. 3, 23, 5 || [avec adj. verbal] confier : librum Cossinio ad te perferendum dedi Cic. Att. 2, 1, 1, jʼai confié à Cossinius la mission de te porter le livre || permettre : sin homo amens diripiendam urbem daturus est Cic. Fam. 14, 14, 1, mais si notre furieux a lʼintention de permettre le pillage de la ville ; v. Gaffiot, 1929b , p. 220.
II [sens part.] : ¶ 1 nomina Cic. Phil. 7, 13, donner son nom, sʼenrôler pour le service militaire || manus Cic. Læl. 99 ; Att. 2, 22, 2 ; Cæs. G. 5, 31, 3 ; Nep. Ham. 1, 4, tendre les mains pour quʼon les enchaîne, sʼavouer vaincu ; v. tergum ¶ 2 [droit] : do, dico, addico (les trois mots consacrés, tria verba Ov. F. 1, 47 ), formule sacramentelle que prononçait le préteur, résumé de ses attributions judiciaires : dare (judicem, judicium), donner un juge et une formule ; dicere (jus), déclarer le droit en réglant lʼinstance ; addicere, confirmer la volonté des parties ¶ 3 accorder, faire une concession : satis mihi dedisti, cum respondisti... Cic. Tusc. 2, 28, tu mʼas assez accordé en me répondant... ; hoc dabitis... oportere Cic. Fin. 2, 86, vous ferez cette concession quʼil faut..., cf. Inv. 1, 53 ; Tusc. 1, 25 ; Fin. 5, 83 || [avec ut subj.] Ac. 1, 24 ¶ 4 sens de placer mettre : ad terram aliquem Pl. Capt. 797, jeter qqn à terre ; præceps ad terram datus Liv. 31, 37, 9, jeté à terre la tête la première ; hostes in fugam Cæs. G. 5, 51, 4, mettre les ennemis en fuite (4, 26, 5) ; sese in fugam Cic. Verr. 2, 4, 95 (fugæ Cic. Att. 7, 23, 2), prendre la fuite ; aliquem in caveam Pl. Capt. 134, mettre qqn en cage ; ad pistores aliquem Pl. As. 709, envoyer qqn chez les pileurs de grain [cf. in pistrinum Ter. Andr. 214 ] ; in pedes se dare Pl. Capt. 121, sʼenfuir ; in viam se dare Cic. Fam. 14, 12, se mettre en route ; intro se dare Cic. Cæc. 13, sʼintroduire à lʼintérieur ; se obvium alicui Liv. 1, 16, 6, se présenter devant qqn || [fig.] : ambitione præceps datus est Sall. J. 63, 6, lʼambition le mit à bas ; rem publicam in præceps Liv. 27, 27, 11, jeter lʼÉtat dans une situation critique || se dare in rem, se porter vers une chose, se jeter dans une chose : in exercitationem Cic. Ac. 1, 7, se lancer dans un exercice, cf. Tusc. 5, 80 ; de Or. 3, 59 || scripta foras dare Cic. Att. 13, 22, 3 = edere, publier des écrits || [avec prop. inf.] faire que : (equus) quem Dido esse sui dederat monumentum amoris Virg. En. 5, 572, (cheval) dont Didon avait voulu faire un témoignage de sa tendresse, cf. κάμνειν με τήνδε ἔθηκε τὴν νόσον Eur. Heraclidæ 990, il a fait que je souffre de cette maladie || [avec partic.] aliquem defensum dare Virg. En. 12, 437, protéger qqn ; stratas legiones Latinorum Liv. 8, 6, 6, faire joncher le sol aux légions latines ¶ 5 apporter, causer : alicui damnum, malum Ter. Andr. 143, causer du dommage, du mal à qqn ; quid mali datis... ? Cic. Nat. 1, 122, quel tort ne faites-vous pas...? cf. Tull. 34 || inania duro vulnera dat ferro Ov. M. 3, 84, il tente vainement dʼentamer le fer qui résiste [il fait de vaines morsures] || dare, accipere motus Lucr. 1, 819, imprimer, recevoir des mouvements ; equitum peditumque ruinas Lucr. 5, 1329, faire des massacres de fantassins et de cavaliers, cf. 1, 287 ¶ 6 accorder, concéder (aliquid alicui, qqch. à qqn) : Cic. Lig. 37 ; Sulp. Ruf. d. Cic. Fam. 4, 5, 6 ; plus stomacho quam consilio dedit Quint. 10, 1, 117, il accorda plus à sa bile quʼà la réflexion (il se laissa plus aller à...); cf. Hor. S. 1, 4, 39 ; 2, 2, 94 ; Sen. Clem. 1, 15, 5 ; Tac. Ann. 1, 7 ¶ 7 se dare alicui, alicui rei, se donner, se dévouer, se consacrer à qqn, à qqch. : Cic. Rep. 1, 16 ; Off. 1, 122, etc. ; sermonibus vulgi Cic. Rep. 6, 25, se laisser guider par les propos de la foule ¶ 8 exposer, dire : quamobrem has partis didicerim, paucis dabo Ter. Haut. 10, je vous exposerai brièvement, pourquoi jʼai pris ce rôle ; da mihi nunc, satisne probas ? Cic. Ac. 1, 10, mais, dis-moi, es-tu bien de cet avis ? cf. Att. 12, 5, 3 || [poét.] datur = narratur, dicitur, fertur, etc., on expose, on raconte, on dit, on rapporte, etc. : Ov. F. 6, 434 ¶ 9 fabulam dare, v. fabula ¶ 10 verba (alicui) Cic. Phil. 13, 33, tenir de beaux discours (à qqn), payer de mots, donner le change, tromper ; cf. Pl. Capt. 945, etc.; Ter. Andr. 211, etc. ; Nep. Hann. 5, 2 ¶ 11 [avec deux datifs] imputer : alicui aliquid laudi, crimini, vitio, imputer à qqn qqch. à louange, à accusation, à défaut = faire à qqn un mérite, un grief, un crime de qqch. : Cic. Amer. 48 ; Off. 1, 71 ; 2, 58, etc.; cum Gallio crimini dedisset sibi eum venenum paravisse Cic. Br. 277, ayant accusé Gallius dʼavoir voulu lʼempoisonner ¶ 12 donner [un banquet, un repas] : Hirtio cenam dedi Cic. Fam. 9, 20, 2, jʼai donné à dîner à Hirtius ; prandia vulgo Cic. Mur. 67, donner des repas au peuple ; epulum populo Romano Cic. Mur. 75, donner au peuple romain un repas solennel ¶ 13 constructions : [avec ut subj.] donner la faveur de, accorder de, permettre de : quod nostræ ætati dii dederunt ut videremus Liv. 1, 19, 3, chose que les dieux ont accordé de voir à notre siècle (1, 54, 5 ; 30, 12, 12) ; lex sociis dabat ut... Liv. 41, 8, 9, la loi accordait aux alliés de... ; datum hoc nostro generi est, ut... Liv. 10, 28, 13, cʼest la destinée de notre famille de... || [avec ne ] : Ov. M. 12, 202 ; 12, 206 ; Scauro datum ne bona publicarentur Tac. Ann. 3, 23, la faveur fut donnée à Scaurus quʼil nʼy eût pas (par égard pour Scaurus il nʼy eut pas) confiscation de biens || [avec inf.] : dare bibere Cato Agr. 89 ; Pl. Pers. 821, donner à boire, cf. Gaffiot, 1929a , p. 212 ; di tibi dent capta classem reducere Troja Hor. S. 2, 3, 191, que les dieux tʼaccordent de ramener ta flotte après la prise de Troie, cf. Ep. 1, 16, 61 ; P. 83 ; Virg. En. 1, 522 ; Sen. Clem. 1, 8, 3 ; Ep. 124, 5, etc.; [impers.] datur Ov. M. 1, 307 ; Quint. 11, 3, 127 || [avec supin] dare nuptum, donner en mariage : Pl. Pers. 383 ; Aul. 384, etc. ; Ter. Andr. 301 ; Ad. 346.
➳ formes dano, danere Pl. Capt. 819, etc.; P. Fest. 68, 12 ; Non. 97, 14 || subj. prés. arch. duas, duat ; optatif duim, duīs, duit, duint || formes sync. : dan = dasne Pl. As. 671 ; Truc. 373 ; datin = datisne Pl. Curc. 311 ; Truc. 631 ; dabin = dabisne Pl. Bacch. 883 ; Ps. 536 ; 1078 || dedistin = dedistine Pl. Curc. 345, etc. || inf. prés. pass. : darei CIL 1, 592, 1, 11 etc. ; darier P. Fest. 184, 14.
- 1. geven, aanreiken, overhandigen [dextram; librum; munus; dotes; frumentum plebi; agros uitdelen];
- 2. geven, verlenen, ten deel doen vallen [alci quietem; beneficia; alci civitatem het burgerrecht; aditum ad caelum; servis libertatem; honores];
- 3. (over)geven, opdragen, (over)laten [id alci cogitandum ter overdenking geven; tantas res alci scribendas; librum legendum];
- 4. toevertrouwen, overgeven [infantem nutrici];
- 5. weggeven, prijsgeven [urbem militibus diripiendam; captum oppidum praedae; alqd oblivioni aut neglegentiae; vela ventis; alqm morti];
- 6. epistulam of litteras (a) alci aan iem. meegeven (ter bezorging); ➤ erit cotidie cui des je zult dagelijks de mogelijkheid hebben om aan iem. mee te geven; (b) ad alqm of alci aan iem. zenden, schrijven; ➤ discedens dabo ad te aliquid;
- 7. bieden, (aan)reiken [alci cervices of iugulum; manūs om in de boeien te slaan; cervices crudelitati nefariae buigen voor; terga vluchten];
- 8. wijden, offeren [Apollini donum; deo templum; exta deo; inferias manibus; patriae sanguinem];
- 9. betalen, voldoen [pecuniam; aes]; ➤ alci pecuniam mutuam ~ iem. geld lenen; in pontibus pro transitu ~ tol betalen; ~ milia terna macello (dat.) op de vleesmarkt; ~ poenas gestraft worden; alci exilium ~ iem. straffen met verbanning;
- 10. toestaan, vergunnen, verlenen [alci vitam; iura rechtspreken; veniam toestemming, vergeving of genade; veniam diei uitstel van een dag; soli et lunae divinitatem; solacia; laetitiam; alci senatum audiëntie bij de senaat; alci contionem; alci pacem]; ➤ ihb. v.d. pretor: do (ik verleen, vul aan: rechten, de mogelijkheid tot klagen), dico (ik spreek, vul aan: het oordeel), addico (ik wijs toe, vul aan: het eigendom); — alci dare ut m. conj. en datur m. inf. of ut m. conj. het is toegestaan;
- 11. toegeven, erkennen; ➤ dasne manere animos post mortem?;
- 12. aanwijzen, toewijzen, bepalen [locum colloquio; alci locum in theatro; alci sedem inter inferos; condiciones alci de voorwaarden dicteren; requiem voce remis gelasten];
- 13. (getuigen, gijzelaars e.a.) leveren [testem; obsides; arbitrum; iudicem; militem];
- 14. willen geven, aanbieden (alleen praes. en impf.);
- 15. (een opdracht, een ambt e.d.) geven, toekennen, toedelen, opdragen, toewijzen [negotium; mandata; potestatem; imperium; legationem];
- 16. (tijd) aan een zaak besteden [corpori omne tempus; noctem somno; reliquam partem diei tribunali]; ihb. ~ operam alci rei moeite aan iets besteden;
- 17. (aan)melden [nomen zich melden (ihb. v. soldaten voor de krijgsdienst en v. nieuwe kolonisten)];
- 18. alci m. pred. dat. aanrekenen of uitleggen als [alci alqd laudi, vitio, ignaviae; alci alqd crimini als verwijt voor de voeten werpen];
- 19. laten horen, laten vernemen [sonum; fragorem; clamorem; dicta; mugitum; plausum];
- 20. tevoorschijn laten komen [cruorem, lacrimas vergieten]; ➤ ara dabat fumos liet opstijgen;
- 21. afleggen, geven [specimen een proef afleggen; documentum een bewijs leveren; exemplum];
- 22. produceren, scheppen, laten ontstaan [fetus]; ➤ tellus dedit ferarum ingentia corpora partu; quercus singulos ramos dedit (Suet.) bracht voort;
- 23. organiseren [ludos; exsequias; fabulam opvoeren; nataliciam in hortis];
- 24. brengen, leggen, werpen (op, in: prep.; dat.) [alqm in hanc domum; corpus tumulo; urnae ossa; bracchia collo; retro capillos; scripta foras uitgeven];
- 25. ten val brengen, laten vallen [alqm ad terram];
- 26. (poët.) in een toestand brengen [alqm in timorem; animum in luctus in rouw dompelen];
- 27. maken, doen [fugam op de vlucht slaan; impetum in hostem; cursum in medios snellen, stormen];
- 28. maken, creëren [locum plaatsmaken, opzij gaan; viam een weg banen];
- 29. geven, verschaffen, inboezemen [animos moed; spiritūs; vires; spem];
- 30. bereiden, maken, veroorzaken, teweegbrengen [alci tussim; risūs stof geven tot; alci somnum; alci curas; alci dolorem; bello finem een eind maken aan];
- 31. (Ov.) maken, bewerken (m. inf.); ➤ dat posse moveri;
- 32. (poët.) de teugels vieren, loslaten [frena];
- 33. spijzen laten opdienen, voorzetten;
- 34. uiten, zeggen [dicta];
- 35. meedelen, zeggen (m. acc., aci, ind. vr.) [sententiam]; / sē dare (a) zich aan iets overgeven of wijden (m. dat.; in m. acc.; ad m. acc. v.h. gerundi(v)um) [vitae rusticae; voluptatibus; philosophiae; ad docendum; ad defendendos homines]; (b) voor iem. zwichten, zich gewonnen geven [regibus; legionibus]; (c) zich schikken of voegen naar, zich overgeven aan een toestand [somno; quieti]; (d) zich begeven in, zich storten in [in bella]; (e) zich met iets inlaten, in iets begeven [in consuetudinem]; ➤ ~ alci se in adoptionem zich door iem. laten adopteren; (f) zich tonen, zich voordoen (ook metaf.) [populo; se placidum]; (g) vóórkomen, verschijnen, zich tonen; ➤ quocumque tempore se dabunt vires; (h) zich voegen, meegaand zijn; ➤ iudices se dant.
畀。與。准。 言。歸于。— se litteris 專務讀書。— verba ei 哄騙彼。— hoc auribus 以此諂媚彼。— eum manibus 斃之。 — signum receptui 鳴鑼收兵。 — diem 限日。— fabulam 扮戲。— animam 死。— dolorem ei 致其疼。— linamentum in plagam 瘡上用線。 — primos annos versibus 初數年攻于詩。— operam ei 爲其門生。助彼。 — operam rei 專務此事。— operam furtivis rebus 以偷爲業。— operam somno 只顧睡。— animum suum ei 全向彼。— judicem vel arbitrum 定其中人。— ei haereditatem 以家歸與彼。— natalitia 過生口。— nomen 與結黨。— in praeceps 推下。— pignus cum eo 與之打賭。— id in manum 密付之于彼。 — manus ei 服。投伏。讓彼。— in manus hominum 傳開。傳于世。 — virginem in manum ei 以己女定親。— servos in quaestionem 以奴付刑。— se in sermonem 致人議。— se fugae 始逃。 — se viae 起程。— poenas 受罰。— vela 起帆。— ansam 令得間。— paucis 簡言。— crucibus 釘于十字架。 — ad litteras 寫回信。 — mutuum 借給。— ad mortem vel morti 打死。 — symbolum 醵金爲筵。— veniam 恕。— in discrimen 投之于危險。 Ut sese res dant 照此事態。Vitio (dat.) — illud 以是爲尤。Da, amice, nobis 老兄使吾等知爲幸。Da hoc illi a me 代吾交此與彼。Da divitias, da scientiam 使其富且學。
Suggest a Translation
See an image
- 1 DA-, to hand over, deliver, give up, render, furnish, pay, surrender: dic quid vis dari tibi, T.: pretium: Apronio quod poposcerit: pecuniam praetori: pecuniam ob ius dicendum: pecunias eis faenori: abrotonum aegro, administer, H.: obsides, Cs.: ad sepulturam corpus: manibus lilia plenis, by handfuls, V.: ne servi in quaestionem dentur: catenis monstrum, H.: obsidibus quos dabant acceptis, offered, L.: cui Apollo citharam dabat, was ready to give, V.: Da noctis mediae, da, etc. (sc. cyathos), i. e. wine in honor of, H.— Of letters, to intrust(for delivery), send: litteras ad te numquam habui cui darem, by whom to send: ut ad illum det litteras, may write: tum datae sunt (epistulae), cum, etc., was written: ad quas (litteras) ipso eo die dederam, answered.—To give, bestow, present, grant, confer, make a present of: dat nemo largius, T.: vasa legatis muneri data, Ta.: multis beneficia, S.: Os homini sublime, O.: cratera, quem dat Dido, a present from, V.: divis Tura, offer, H.: munus inritamen amoris, O.: pretium dabitur tibi femina, O.—To give up, surrender, yield, abandon, devote, leave: diripiendam urbem: (filiam) altaribus, Iu.: Siculos eorum legibus: summam certaminis uni, O.: dant tela locum, let pass, V.: dat euntibus silva locum, makes way, V.: ut spatium pila coiciendi non daretur, left, Cs.: tribus horis exercitui ad quietem datis, Cs.: amori ludum, H.: unum pro multis dabitur caput, V.: Mille ovium morti, H.: se rei familiari: sese in cruciatum: se vento, Cs.: da te populo.—With manūs, to offer(for fetters), i. e. to surrender, yield: qui det manūs vincique se patiatur: donicum victi manūs dedissent, N.: dat permotus manūs, yields, Cs.: do manūs scientiae, H.—To grant, give, concede, yield, resign, furnish, afford, present, award, render, confer: des veniam oro, H.: Si das hoc, admit, H.: plurīs sibi auras ad reprehendendum: facultatem per provinciam itineris faciundi, Cs.: hostibus occasionem pugnandi, S.: imperium Caesari: mihi honorem: datus tibi plausus, H.: dextram iuveni (as a pledge), V.: senatus utrique datur, a hearing, S.: si verbis audacia detur, O.: peditibus suis hostīs paene victos, turn over, S.: unam ei cenam, entertain at dinner, T.: Dat somnos adimitque, V.: Dat veniam somnumque dies, i. e. leave to rest, H.: Quā data porta, V.: Das aliquid famae, make a concession, H.—To permit, suffer, allow, let, grant: Da mihi contingere, etc., O.: Di tibi dent classem reducere, H.: cur Non datur audire, etc., V.: da, femina ne sim, O.: date volnera lymphis Abluam, V.: ille dedit quod non ... et ut, etc., it was of his bounty, O.: omnibus nobis ut res dant sese, ita, etc., just as circumstances permit, T.: Multa melius se nocte dedere, succeed, V.— To spare, give up, concede, surrender, forgive: da hunc populo, spare for the sake of: non id petulantiae suae, sed Verginio datum, L.: sanguini id dari, that concession is made, L.—To release, let go, give out, relax, spread: curru lora, V.: frena, O.: in altum Vela, set sail, V.: retrorsum Vela, turn back, H.: conversa domum lintea, H.— Meton., to set, put, place, bring, cause: ipsum gestio Dari mi in conspectum, T.: ad eundem numerum (milites), Cs.: corpora in rogos, O.: collo bracchia circum, V.: bracchia Cervici, H.: multum cruoris, shed, O.: in laqueum vestigia, Iu.: te me dextera Defensum dabit, V.— With se, to present oneself, plunge, rush: In medias sese acies, V.: saltu sese in fluvium, V.— To bring forward, cause, produce, yield, present, make, display(poet.): quas turbas dedit, T.: omnes Dant cuneum, form, V.: terga, turn, V.: aetas Terga dedit, passed away, O.: Vina dabant animos, O.: ex fumo lucem, H.: partu prolem, V.: liberos, Ct.: segetes frumenta daturae, H.: ore colores, V.: patientiae documentum, Ta.: Ludentis speciem, H.: spectacula Marti, H.: Da mihi te talem, O.— To represent(on the stage), produce, bring out: Menandri Phasma, T.: fabulam. — To impose, assign, apportion, allot, appoint, inflict: sibi damnum: finem laborum, grant, V.: Nomina ponto, H.: Volnera ferro, O.: genti meae data moenia, fated, V.: dat negotium Gallis, uti, etc., Cs.: quae legatis in mandatis dederat, Cs.: hospitibus te dare iura, are the lawgiver, V.: detur nobis locus, assigned, H.: volnera hosti, O.: Haec data poena diu viventibus, imposed, Iu.: dat (auribus) posse moveri, makes movable, O.—To excite, awaken, produce: sibi minus dubitationis, Cs.: risūsque iocosque, H.: ignīs (amoris), O.—Fig., of expression, to give expression to, give, utter, announce: in me iudicium: legem, enact: ei consilium: dabitur ius iurandum, Te esse, etc., I'll take my oath, T.: fidem, O.: signum recipiendi, Cs.: responsa, V.: cantūs, V.: Undis iura, O.: requiemque modumque remis, O.— Esp.: nomen, to give in, i. e. enlist, Cs.—To tell, communicate, relate, inform(poet.): quam ob rem has partīs didicerim, paucis dabo, T.: iste deus qui sit, da nobis, V.: Seu Aeneas eripuisse datur, O.—To apply, bestow, exercise, devote: paululum da mi operae, attend, T.: imperatori operam date, Cs.: virtuti opera danda est.—Of a penalty, to give, undergo, suffer, endure: consules poenas dederant, S.: Teucris det sanguine poenas, atone with his life, V.— With verba, to give(mere) words, attempt to deceive, pretend, mislead, cheat: Quoi verba dare difficilest, T.: verba dedimus, decepimus. — With dat, predic., to ascribe, impute, attribute, reckon, regard: quam rem vitio dent, T.: laudem Roscio culpae: quae tu commisisti Verri crimini daturus sum.
-
…tempore principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset non esse dubium…
Julius Caesar, Gallic War
-
…institutos esse uti obsides accipere, non dare, consuerint ; eius rem populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit. Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium…
Julius Caesar, Gallic War
-
…te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut ullum exsilium cogites Vtinam tibi istam mentem di immortales duint tametsi video, si mea voce perterritus ire in exsilium animum induxeris, quanta tempestas invidiae nobis, si minus…
Cicero, in Catilinam
-
…qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque obsides repetituros neque auxilium a populo Romano imploraturos neque recusaturos quo…
Julius Caesar, Gallic War
-
…vero ad amicitiam populi Romani attulissent, id iis eripi quis pati posset Postulavit deinde eadem quae legatis in mandatis dederat ne aut Haeduis aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem Germanorum domum remittere posset ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…cornu, quod eam partem minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit. Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non daretur. Relictis pilis comminus…
Julius Caesar, Gallic War
-
…barbaros opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se…
Julius Caesar, Gallic War
-
…hoc optimum factu iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. etenim si summi viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se…
Cicero, in Catilinam
-
…; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri posse sperant. Ea res est Helvetiis…
Julius Caesar, Gallic War
-
…calamitate populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet. His Caesar ita respondit eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius ferre quo minus merito populi Romani…
Julius Caesar, Gallic War