de
de2, from, away from, down from, out of
BWL
they cast themselves down from the wall
we had a conversation about you especially
Frieze-Dennison Vergil
- down, only in the phrase susque deque, q. v.
- the going out, departure, removal, or separating of an object from any fixed point. Accordingly, it occupies a middle place between ab, away from, which denotes a mere external departure, and ex, out of, which signifies from the interior of a thing. Hence verbs compounded with de are constr. not only with de, but quite as freq. with ab and ex; and, on the other hand, those compounded with ab and ex often have the terminus a quo indicated by de), from, away from, down from, out of, etc.
- A In space, lit. and trop. with verbs of motion: animam de corpore mitto, Enn. ap. Non. p. 150, 6 (Ann. v. 216 Vahl.): aliquo quom jam sucus de corpore cessit, Lucr. 3, 224: (quod Ariovistus) de altera parte agri Sequanos decedere juberet, to depart, withdraw from, Caes. B. G. 1, 31, 10; cf.: civitati persuasit, ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent, id. ib. 1, 2: decedere de provincia, Cic. Verr. 2, 2, 20, § 49 ( = ex provincia, id. ib. 2, 2, 65, § 147): de vita decedere, Cic. Rab. Perd. 11: exire de vita, id. Lael. 4, 15 (cf.: excedere e vita, id. ib. 3, 12): de triclinio, de cubiculo exire, id. de Or. 2, 65 fin.: hamum de cubiculo ut e navicula jacere, Plin. Ep. 9, 7, 4: de castris procedere, Sall. C. 61, 8 et saep.: brassica de capite et de oculis omnia (mala) deducet, Cato R. R. 157, 6: de digito anulum detraho, Ter. Heaut. 651; cf.: de matris complexu aliquem avellere atque abstrahere, Cic. Font. 17: nomen suum de tabula sustulit, id. Sest. 33, 72: ferrum de manibus extorsimus, id. Cat. 2, 1, 2: juris utilitas vel a peritis vel de libris depromi potest, id. de Or. 1, 59, 252 et saep.: ... decido de lecto praeceps, Plaut. Cas. 5, 2, 50 (924): de muro se deicere, Caes. B. C. 1, 18, 3: de sella exsilire, Cic. Verr. 2, 2, 30, 75 fin.: nec ex equo vel de muro, etc., hostem destinare, Tert. adv. Jud. 9, p. 192: de caelo aliquid demittere, Lucr. 2, 1155; cf. Cato R. R. 14, 3 et saep.—
- b In gen., to indicate the person or place from which any thing is taken, etc., with verbs of taking away, depriving, demanding, requesting, inquiring, buying; as capere, sumere, emere, quaerere, discere, trahere, etc., and their compounds; cf.: emere de aliquo, Cato R. R. 1, 4: aliquid mercari de aliquo, Cic. Fl. 20 et saep.: de aliquo quaerere, quid, etc., Cic. Att. 1, 14, 2: saepe hoc audivi de patre, id. de Or. 3, 33, 133; cf.: de mausoleo exaudita vox est, Suet. Ner. 46: ut sibi liceret discere id de me, Ter. Eun. 262; so with petere, of place (class.): de vicino terra petita solo, Ov. F. 4, 822; so of persons (late Lat.): peto de te, Dig. 36, 1, 57, § 2; Ap. Met. 6, p. 179, 40.
- 2 To point out the place from which any thing is brought; and hence, trop., to indicate its origin, derivation, etc.: of, from: de circo astrologi, Enn. ap. Cic. Div. 1, 58; so, caupo de via Latina, Cic. Clu. 59, 163: nescio qui de circo maximo, id. Mil. 24, 65: declamator aliqui de ludo aut rabula de foro, id. Or. 15, 47: homo de schola atque a magistro ... eruditus, id. de Or. 2, 7, 28: nautae de navi Alexandrina, Suet. Aug. 98: aliquis de ponte, i.e. a beggar, Juv. 14, 134: Libyca de rupe leones, Ov. F. 2, 209: nostro de rure corona, Tib. 1, 1, 15: Vaticano fragiles de monte patellas, Juv. 6, 344 al.: de summo loco Summoque genere eques, Plaut. Capt. prol. 30; cf. id. Aul. prol. 28; id. Poen. 3, 1, 13 (516): genetrix Priami de gente vetusta, Verg. A. 9, 284; cf. id. ib. 10, 350; Stat. S. 5, 3, 126: de Numitore sati, Ov. F. 5, 41: de libris, Cic. de Or. 1, 59, 252: de Philocteta, id. ib. 3, 35, 141 (cf.: e Philocteta versus, Quint. 3, 1, 14).
- 3 Transf., to indicate the quarter from which motion proceeds (cf. ab), from, and because motion is so often and naturally downwards, down from: haec agebantur in conventu, palam, de sella ac de loco superiore, Cic. Verr. 2, 4, 40; cf. ib. 2, 2, 38: quem ad se vocari et de tribunali citari jussit, id. ib. 2, 5, 7: qui nihil ex occulto, nihil de insidiis, agendum putant, Cic. Off. 1, 30, 109; cf. de tergo plagas dare, from behind, Plaut. As. 2, 2, 10 (266); Just. 20, 5, 5: de paupere mensa dona, Tib. 1, 1, 37 et saep.—In jurid. Latin: de plano discutere, interloqui, cognoscere, etc., i. e. on level ground, not on the tribunal (cf. χαμόθεν, opp. πρὸ βήματος, Dig. 27, 1, 13, § 10), Dig. 1, 4, 1; 1, 16, 9; 14. 3, 11 et saep.; so, de plano, off-hand, without formal consideration, Lucr. 1, 411; v. planus.—And with pendeo, etc. (the motion in the eye transferred to the object): deque viri collo dulce pependit onus, Ov. F. 2, 760: lucerna de camera pendebat, Petr. 30, 3; cf.: et nova de gravido palmite gemma tumet, Ov. F. 1, 152: de qua pariens arbore nixa dea est, leaning downwards against the tree, id. H. 21, 100.
- B In time.
- 1 Immediately following a given moment of time, after, directly after (very rare): de concursu, Lucr. 1, 384 (cf. Munro, ad loc.): velim scire hodiene statim de auctione aut quo die venias, Cic. Att. 12, 3: non bonus somnus est de prandio, Plaut. Most. 3, 2, 8 (697): de eorum verbis prosilui, etc., id. Trin. 1, 2, 178 (216).—Hence, diem de die, from day to day, day after day, Liv. 5, 48: cum is diem de die differret, dum, etc., id. 25, 25; cf.: diem de die proferendo, Just. 2, 15, 6: de die in diem, from day to day, daily (eccl. Lat.), Vulg. Psa. 60, 8; 2 Pet. 2, 8; Cypr. Ep. 3, 11.
- 2 De nocte, de vigilia, etc., to designate an act which begins or takes its origin from the night-time, Engl. during or in the course of the night, at night, by night, etc.: De. Rus cras cum filio Cum primo lucu ibo hinc. Mi. Imo de nocte censeo, to-night rather, Ter. Ad. 841: in comitium Milo de nocte venit, in the night (cf. shortly before, Milo media nocte in campum venit), Cic. Att. 4, 3, 4; cf. id. Mur. 33, 69: vigilas tu de nocte, id. ib. 9, 22; cf.: de nocte evigilabat, Suet. Vesp. 21: ut jugulent homines, surgunt de nocte latrones, at night, Hor. Ep. 1, 2, 32; and Hannibal surgere de nocte solitus, Front. Strat. 4, 3, 7 et saep.: ut de nocte multa impigreque exsurrexi, late in the night, Plaut. Rud. 4, 2, 10 (915); so, multa de nocte, Cic. Sest. 35, 75; id. Att. 7, 4 fin. (for which multa nocte, id. Q. Fr. 2, 9); cf. also: si de multa nocte (al. de nocte) vigilassent, id. Att. 2, 15, 2: Caesar mittit complures equitum turmas eo de media nocte, Caes. B. G. 7, 45; 7, 88; so, media de nocte, at midnight, Suet. Calig. 26; Hor. Ep. 1, 18, 91: Caesar de tertia vigilia e castris profectus, in the third night-watch, Caes. B. G. 1, 12: de tertia vigilia, id. ib. 1, 21; Liv. 9, 44 Drak.; 40, 4 al.; cf.: de quarta vigilia, Caes. B. G. 1, 21, 3 al.; v. vigilia. —As in this manner de nocte became adverbially = nocte, so de die was sometimes used for die or per diem: de die potare, by day, in the daytime, Plaut. As. 4, 2, 16 (825): epulari de die, Liv. 23, 8; Ter. Ad. 965; Cat. 47, 6; Suet. Calig. 37; id. Domit. 21; cf.: bibulus media de luce Falerni, Hor. Ep. 1, 14, 34; and in a lusus verbb. with in diem, Cic. Phil. 2, 34 fin.—Less freq., de mense: navigare de mense Decembri, in December, Cic. Q. Fr. 2, 1 fin.—And once de tempore for tempore: ipse de tempore coenavit, Auct. B. Hisp. 33, 5.
- C In other relations, implying separation, departure from, etc.
- 1 To designate the whole, from which a part is taken, or of which a part is separately regarded, etc., from among, out of, from: hominem certum misi de comitibus meis, Cic. Att. 8, 1, 2: gladio percussus ab uno de illis, id. Mil. 24, 65: si quis de nostris hominibus, id. Fl. 4: quemvis de iis qui essent idonei, id. Div. in Caecil. 4 fin.: de tribus et decem fundis tres nobilissimi fundi, id. Rosc. Am. 35, 99 et saep.: accusator de plebe, id. Brut. 34, 131: pulsare minimum de plebe Quiritem, Ov. Am. 1, 7, 29; cf. Liv. 7, 17: malus poëta de populo, Cic. Arch. 10, 25 et saep.: partem solido demere de die, Hor. Od. 1, 1, 20: quantum de vita perdiderit, Petr. 26, 10: praeteriive tuas de tot caelestibus aras, Ov. Her. 21, 179; Juv. 1, 138. —
- b Sometimes de with abl. takes the place of the gen. partit. or gen. obj. In the best writers this occurs mainly
- α to avoid ambiguity where genitives would be multiplied: ne expers partis esset de nostris bonis, Ter. Heaut. 652: ut aliquem partem de istius impudentia reticere possim, Cic. Verr. 2, 1, 12, § 32;
- β for greater precision: si quae sunt de eodem genere, id. Tusc. 4, 7, 16: persona de mimo, id. Phil. 2, 27, 65;
- γ in the poets, metri gratiā: aliquid de more vetusto, Ov. F. 6, 309; Grat. Cyneg. 17: laudes de Caesare, Ov. Pont. 4, 13, 23: cetera de genere hoc, Hor. Sat. 1, 1, 13; Lucr. 4, 746. This circumlocution was freq. in comic writers and in vulgar lang., and became more common in the declining periods of the lang., so that in the Romance tongues de, di, etc., with a case represent the earlier genitive (so, conscius, conscientia, meminisse, mentionem facere, recordari, etc., de aliqua re for alicujus rei, v. h. vv.).
- 2 To indicate the property from which the costs of any thing are taken: obsonat, potat, olet unguenta de meo, Ter. Ad. 117; so, de tuo, Plaut. Bac. 1, 1, 65 (99): de suo, Cic. Att. 16, 16, A, 5; Suet. Caes. 19: de nostro, Plaut. Truc. 1, 2, 11 (105): de vestro, Liv. 6, 15, 10; cf.: de vestris, Ov. F. 3, 828: de alieno, Liv. 3, 1, 3; Just. 36, 3 fin.: de publico, Cic. Verr. 2, 3, 44; Liv. 1, 20; 2, 16; 4, 60. For de tuo, once de te: de te largitor puer, Ter. Ad. 940.—Also in a trop. sense: ad tua praecepta de meo nihil his novum apposivi, Plaut. Mil. 3, 3, 31 (905); cf. id. Men. 1, 2, 40 (149); Cic. Fam. 4, 3; Plin. Ep. 4, 13, 8.—Poet., to denote that out of which, or by which, one pays a penalty or suffers punishment: has vestro de sanguine poenas datis, Luc. 4, 805; cf.: cum de visceribus tuis satisfacturus sis quibus debes, Cic. Q. Frat. 1, 3, 7.
- 3 To designate the material of which any thing is made, of, out of, from: niveo factum de marmore signum, Ov. M. 14, 313; cf. Verg. G. 3, 13: verno de flore corona, Tib. 2, 1, 59: sucus de quinquefolio, Plin. 26, 4, 11, 23: cinis de fico, Pall. 1, 35, 3 et saep.: de templo carcerem fleri, Cic. Phil. 5, 7; cf. Flor. 2, 6, 32: captivum de rege facturi, Just. 7, 2, 11; cf.: inque deum de bove versus erat, Ov. F. 5, 616 et saep.: fles de rhetore consul, Juv. 7, 197.—Cf. trop. by means of: de eodem oleo et opera exaravi nescio quid ad te, Cic. Att. 13, 38.—Prov.: de nihilo nihilum, Pers. 3, 84; cf. Lucr. 1, 157 sq.
- 4 In mental operations, to indicate the subject-matter or theme on which any mental act (thinking, considering, advising, determining, etc.; discoursing, informing, exhorting, deciding, disputing, doubting, etc.) is founded; of, about, concerning, Gr. περί: cogitare de aliqua re, etc. (the most common signification): multa narrare de Laelio, Cic. Lael. 1, 1: dubitare de re, id. Fam. 3, 10, 15: de suo adventu docere, Suet. Caes. 9: de moribus admonere, Sall. Cat. 5, 9 et saep.—With this, too, is connected its use,
- 5 To indicate the producing cause or reason, for, on account of, because of: nam id nisi gravi de causa non fecisset, Cic. Att. 7, 7, 3; cf. id. de Or. 1, 41, 186; Cael ap. Cic. Fam. 8, 15; Cic. Att. 11, 3: de quo nomine ad arbitrum adiisti, de eo ad judicium venisti, id. Rosc. Com. 4, 12: flebat uterque non de suo supplicio, sed pater de filii morte, de patris filius, id. Verr. 2, 1, 30, § 76: de labore pectus tundit, with pain, Plaut. Cas. 2, 6, 63 (415): incessit passu de vulnere tardo, Ov. M. 10, 49: humus fervet de corpore, id. ib. 7, 560: facilius de odio creditur, Tac. H. 1, 34: quod erat de me feliciter Ilia mater, through me, Ov. F. 3, 233 et saep.
- 6 To indicate the thing with reference to which any thing is done, with respect to, concerning: de istac re in oculum utrumvis conquiescito, Plaut. Ps. 1, 1, 121 (123): nil peccat de savio, Caec. ap. Gell. 2, 23, 11 (v. 161 Ribbeck): credere de numero militum, Cic. Att. 9, 1, 2: de numero dierum fidem servare, Caes. B. G. 6, 36; Sall. C. 50, 3: de ceteris senatui curae fore, id. J. 26, 1: concessum ab nobilitate de consule plebeio, Liv. 6, 42: solem de virgine rapta consule, Ov. F. 4, 581 et saep.—Ellipt.: de argento somnium, as for the money, Ter. Ad. 204 (for which id. Heaut. 671: quod de argento sperem, nihil est): Varr. R. R. 1, 59, 1: de Dionysio sum admiratus, Cic. Att. 9, 12; id. Off. 1, 15, 47: de me autem suscipe paullisper meas partes, id. Fam. 3, 12, 2; Ter. Hec. 233 et saep.: de Samnitibus triumphare, concerning, over, Cic. Sen. 16, 55; cf. Hor. 4, 2, 88: de Atheniensibus victoria, Curt. 8, 1, 33.
- 7 To indicate the thing in conformity with which any thing is done, according to, after: secundum: DE SENATVOS SENTENTIAD, S. C. de Bac.: fecisse dicas de mea sententia, Plaut. Bac. 4, 9, 115 (1039); cf.: de suorum propinquorum sententia atque auctoritate fecisse dicatur, Cic. Cael. 29: de consilii sententia Mamertinis se frumentum non imperare pronunciat, id. Verr. 2, 5, 21 al.: de ejus consilio velle sese facere, Ter. Phorm. 481: vix de mea voluntate concessum est, Cic. Att. 4, 2, 4: de exemplo meo ipse aedificato, Plaut. Most. 3, 2, 86 (775): de more vetusto, Verg. A. 11, 142; Ov. M. 7, 606: de nomine, id. ib. 1, 447: patrioque vocat de nomine mensem, id. F. 3, 77.
- 8 With adjectives to form adverbial expressions.
- a De integro, anew ( = ab integro, ex integro; cf.: iterum, rursus, denuo), indidemque eadem aeque oriuntur de integro, atque eodem occidunt, Pac. ap. Varr. L. L. 5, § 17 Müll. (v. 92 Ribb.): ratio de integro ineunda est mihi, Ter. Heaut. 674; Cic. Verr. 2, 2, 56, 139; id. Att. 13, 27; id. Fam. 12, 30, 2 et saep. (The combination de novo appears only in the contracted form denuo, v. h. v.).—
- b De improviso, unexpectedly: ubi de improviso interventum est mulieri, Ter. Heaut. 281; id. And. 360; id. Ad. 407; Caes. B. G. 2, 3; 5, 22; 5, 39 et saep.; Cic. Rosc. Am. 52, 151 et saep.—
- c De transverso, unexpectedly: ecce autem de transverso L. Caesar ut veniam ad se rogat, Cic. Att. 15, 4 fin.; Auct. Her. 4, 10, 14.☞ De is often put between an adj. or pron. and its substantive; cf. above multa de nocte, media de nocte, gravi de causa, etc.: qua de re, Ter. And. 184 143; esp. in the judic. formula: qua de re agitur; cf. Varr. R. R. 2, 2, 6; Cic. Brut. 79 fin. Also freq. after a simple relative: quo de, Cic. Inv. 1, 28, 41; 54, 104; 2, 11, 37: qua de, id. ib. 2, 23, 70 et saep.
- II In composition the e becomes short before a vowel, as in dĕhisco, dĕhinc, dĕorsum, and coincides with it in the poets by synaeresis; cf.: dehinc, deinde, deinceps, deorsum; sometimes contraction takes place, as in debeo, debilis, dego, demo, from dehabeo, de-habilis, de-ago, de-emo.—
- 2 Signif.
- a Separation, departure, removal, taking away; off, away, down, out: decedo, demigro, demeto, depromo, descendo, devolvo, derivo, deflecto, etc.; and trop. dedico, denuntio; and in a downward direction, decido, decumbo, deprimo, demergo, delabor, defluo, demitto, desido, desideo, declivis, deculco, degredior, deicio, etc.—
- b Cessation, removal of the fundamental idea ( = un-, de-, dis-): dearmo, deartuo, decresco, dedisco, dedecoro, dedignor, dedoceo, denascor, denormo, desum, etc.; and hence direct negation, as in dedecet, deformis, demens, etc.—
- c With reference to the terminus of the action: defero, defigo, demitto, etc.; hence also trop., with reference to the extent of the action, to the uttermost, to exhaustion, throughout: debacchor, debello, dedolo, delino, delibuo, etc.: defatigo, delaboro, delasso, etc.; hence freq. a mere strengthening of the fundamental idea, = valde, thoroughly, much: demiror, demitigo, etc.—
- d Giving a bad sense to the verb: decipio, delinquo, deludo, derideo, detestor.—
- e Rarely, contraction from a broad into a narrow space, together: deligo, devincio. See also Hand Turs. II. p. 183-229.
2) zur Bezeichnung des Punktes, von dem (als an ihm noch haftend) etwas gleichs. sich loslöst, unmittelbar ausgeht, von... aus, an... herab, an, nova de gravido palmite gemma tumet, Ov.: pendēre de collo, de camera, Ov. u. Petron.: de clunibus pinnas habere, Col.: de qua pariens arbore nixa dea est, Ov.
3) zur Bezeichnung der Richtung, Seite, von der aus etwas geschieht, von... her, von... heraus, von... herab, palam de sella ac tribunali pronuntiaré, Cic.: nihil ex occulto, nihil de insidiis agere, Cic.: de paupere mensa dona, Tibull.: de scripto dicere, de epistula recitare, Cic.: de tergo, vom Rücken her, von hinten (dagegen a tergo, im Rücken), Plaut. (vgl. unten no. II, B, 3 a. E.): de plano (= χαμόθεν), auf ebener Erde, unten (Ggstz. de tribunali, ἀπο βήματος), cognoscere, discutere u. dgl., ICt.
II) übtr.: A) in der Zeit, 1) zur Angabe, daß etwas noch während der Dauer eines bestimmten Zeitpunktes (wie Nacht, Nachtwache, Tag usw.) seinen Anfang genommen habe, noch im Laufe des (der) usw., noch mit, noch in od. an (vgl. Matthiä Cic. Mur. 22. Bremi Suet. Aug. 97), de nocte venire, Cic., rus ire, Ter., surgere, Hor. (vgl. Drak. Liv. 8, 23, 15. Oud. Suet. Vesp. 21). – multa de nocte (noch tief in der Nacht) profectum esse, Cic. – de media nocte (noch mitten in der Nacht) mittere complures turmas eo, Caes. – de die, noch am (hellen) Tage, Komik., Hor. u.a. (auch zuw. nach dem griech. ἀφ ἡμέρας = »mit dem Beginn des Tages«, nach Mützell Curt. 5, 7 [22], 2). – media de luce u. de medio die, vom hellen Mittag an, Hor. – de tertia (quarta) vigilia, noch im Laufe der dr. N., mit der dr. N., Caes., Liv. u.a. (s. Drak. Liv. 9, 44, 10). – de mense Decembri (noch im Laufe des D.) navigare, Cic. – aber de tempore (= bl. tempore), zur gewöhnlichen Zeit, cenare, Auct. b. Hisp. 33, 5.
2) zur Bezeichnung der unmittelbaren Folge in der Zeit, von... weg, unmittelbar nach (s. Lorenz Plaut. most. 682. Brix Plaut. trin. 215), non bonus somnus de prandio, Plaut.: statim de auctione venire, Cic.: oft diem de die, von Tag zu Tag, differre, proferre u. dgl., Liv. u. Iustin.
B) in andern Verhältnissen, 1) zur Angabe der Herkunft, Abstammung, a) (wie ἀπο) zur Bezeichnung des Ortes, von dem (als seinem gewöhnl. Aufenthaltsorte) jmd. od. etwas ist, -stammt, von, copo de via Latina, Cic.: rabula de foro (= forensis), Cic.: aliquis de ponte, einer von der Brücke, ein Brückensteher = Bettler, Iuven.: nauta de navi Alexandrina, Suet.: Libyca de rupe leones (poet. = Libyci leones, Ov.: nostro de rure corona, Tibull. – b) des Standes, de summo adulescens loco, Plaut.: de summo loco summoque genere eques, Plaut. – c) des etymologischen Ursprungs, von, nach, dicere alqm de alcis nomine, Ov.: dicta suo de nomine, Ov. 2) zur Angabe des Ganzen, von dem ein Teil, od. der Menge, aus der ein einzelnes Individuum genommen od. gekommen ist, von, aus, unter, partem solido demere de die, Hor.: de praeda mea teruncium nec attigit nec tacturus est quisquam, Cic.: exempta spinis de pluribus una, Hor.: hominem certum misi de comitibus meis, Cic.: illos emi de praeda a quaestoribus, Plaut. – So insbes., a) zur Angabe des Geschlechts, der Klasse, Gesellschaft, Schule, aus der ein Individuum ist, genetrix Priami de gente, Verg.: homo de plebe = aus dem Bürgerstande od. = aus dem gemeinen Volke, ein gemeiner Bürger, Cic., Liv. u.a. (vgl. Drak. Liv. epit. 2. Burm. Ov. am. 1, 7, 29): malus poëta de populo, Cic.: hic de grege illo est, Ter.: homo de schola, Cic. – b) sehr häufig zur Umschreibung des partitiven Genetivs, ut partem aliquam de istius impudentia reticere possim, Cic.: aliquis de dis, Ov.: de duobus honestis utrum honestius, Cic.: quemvis de iis, Cic. – bei Zahlw., nemo de nobis unus excellat, Cic.: unus (una) de multis, de tot milibus, Hor. u. Ov. – bei Superlat., de tribus et decem fundis tres nobilissimos fundos possidere, Cic.: minimus de stirpe virili, Ov.
3) zur Bezeichnung des Stoffs, woraus od. wovon etwas bereitet wird od. ist, von, aus, niveo factum de marmore signum, Ov.: de eodem oleo et opera exarare alqd, Cic.: verno de flore corona, Ov. – dah. a) zur Bezeichnung eines Gegenstandes, aus dem ein anderer entstanden ist, aus, garum de sucis piscis Hiberi, Hor.: alipedis de stirpe dei versuta propago nascitur Autolycus, Ov.: de nave carcerem facere, Petr.: de templo carcerem fieri, Cic.: captivum de rege facere, Iustin.: in deum de bove verti, Ov. – b) zur Angabe dessen, von dem der Aufwand für etw. bestritten wird, de praeda manubiis spoliisque honorem habetote, Liv. – bes. zur Angabe des Vermögens, von dem die Kosten zu etwas bestritten werden, de meo, de tuo, de suo, de nostro, de vestro, de alieno, von dem Meinigen, Deinigen usw., Komik., Cic., Liv. u.a. (vgl. Drak. Liv. 4, 60, 4. Schwarz Plin. pan. 26, 3. p. 83. Scheffer Phaedr. 4, 19, 26): de publico, aus der Staatskasse, Cic. u.a.: so auch de te, von dir = aus deinem Beutel, de te largitor, Ter. adelph. 940. – c) zur Angabe des Körperteils usw., mit dem man Strafe abbüßt (vgl. Korte Lucan. 4, 805), de tergo (vgl. oben no. I, 3), de visceribus satisfacere, Liv. u. Cic.: de tergo od. (meton.) de se supplicium dare, Plaut.
4) (spätlat.) zur Angabe des Mittels u. Werkzeugs, mit (s. Rönsch Itala p. 392 sqq.), descobinata de limis, runcinarum levigata de planis, Arnob.: comperies de velamine arcam testimonii, Itala exod. 26, 34: cumque significasset eis de manu, Itala act. apost. 12, 17: de afflatu suo animat, Tert. adv. Valent. 24: de cauda nocere, Tert. scorp. 1.
5) zur Bezeichnung der veranlassenden Ursache od. des Grundes, von wegen, wegen, um... willen, aus, durch, gravi de causa, Cic.: qua de causa, qua de re, aus dem Grunde, weswegen, deshalb, Cic. u. Nep.: so auch quo de facto, Auct. b. Hisp.: flebat uterque non de suo supplicio, sed etc., Cic.: senatui parendum de salute rei publicae fuit, Cic.: de labore pectus tundit, vor Schmerz, Plaut.: quod erat de me feliciter Ilia mater, durch mich, Ov.: notior est factus Capaneus de fulminis ictu, Ov.
6) zur Bezeichnung der Gemäßheit, nach de etwas wie nach einer Norm, Richtschnur geschieht, nach, zufolge, gemäß (s. Lorenz Plaut. most. 760. Brix Plaut. Men. 934), de exemplo meo ipse aedificato, Plaut.: de illis verbis cave tibi, Plaut.: de suorum propinquorum sententia atque auctoritate fecisse, Cic.: de eius consilio velle sese facere, Ter.: vix de mea sententia concessum est, Cic.
7) (wie περί), zur Bezeichnung der Rücksicht oder Hinsicht, in betreff (was betrifft), in Hinsicht, anlangend (was anlangt), hinsichtlich, de cena facio gratiam, Plaut.: recte non credis de numero militum, Cic.: de fratre confido, Cic.: diffidens de numero dierum Caesarem fidem servaturum, Caes.: neque id, quod fecerit de oppugnatione castrorum, aut iudicio aut voluntate suā fecisse, Caes.: solem de virgine rapta consule, Ov.: de cetero (am Ende einer Rede), was das übrige (weitere) anlangt, Sen. u. Curt.: so auch de ceteris, Sall.; s. Fabri Sall. Iug. 26, 1. Mützell Curt. 4, 1 (2), 14. – nach Subst., triumphus de alqo, victoria de alqo, s. triumphus, victoria. -u. so häufig nach verbis sentiendi u. declarandi zur Angabe des Objekts, auf das die Betrachtung, Verhandlung usw. sich beschränkt, deutsch über, s. ac-cipio, ago, audio, 1. dico, doceo, ē-doceo, cō-gnōsco, iūdico u. dgl.
8) bei Adjektiven zur Bildung von Adverbialausdrücken, wie: de improviso, unversehens, unvermutet, Ter., Cic. u.a.: de integro, von neuem, ibid.
9) (spätlat.) beim Komparat. statt des bloßen Abl., als, si plus de triginta pedibus patuerit, Gromat. vet. 11, 19.
10) bei subst. gebrauchten Advv., zB. de intus, s. de-intus: de longe, s. dē-longē: de magis, s. dē-magis.
➳ In der Zusammensetzung bezeichnet de: a) Entfernung, Trennung, im materiellen und moralischen Sinne = ab-, weg-, fort-, decedere, deferre; übtr., denuntiare. – od. von der Höhe in die Tiefe = nieder-, herab-, hinab-, decĭdere, deicere. – b) ein Abgehen od. Fehlen, deunx, desum, deficio, destituo, demens, deformis u. dgl. – c) eine Vollendung, einen hohen Grad, dient daher auch zur Verstärkung des im einfachen Verbum liegenden Begriffs, völlig, gänzlich, sehr, heftig, defungi, depugnare, devincere. – deamare, demirari u. dgl.
de wird gern zwischen dem Adjektivum od. dem Pronomen u. dem Substantivum eingeschaltet, vgl. oben multa de nocte, gravi de causa, qua de re. – auch dem bloßen Relativum nachgesetzt, bes. in der jurist. Spr., zB. illud, quo de agitur, id negotium, quo de agitur, worum es sich handelt, Cic. de or. 1, 209 u. de inv. 1, 27: u. so illae oves, qua de re agitur, Varro r. r. 2, 2, 6; vgl. Neue-Wagener Formenl.3 Bd. 2. S. 942 u. 943.
manent ad xv leucas de Bertona
de licencia ‥ morandi de completorio fratribus concedenda
ecclesia ‥ de W., que distat per xiiij milliaria de H.
leo de clatris rugibundus mittitur artis
mandavit se venisse de Roma
ut nullus ‥ de ea cespitis conditione ‥ auferre quippiam ‥ praesumat
nullus ‥ licentiam ‥ habeat ‥ illam terram alicui dandi neque abstrahendi de illo loco
deleatur memoria ejus de libro viventium [cf. ]Apoc. xxii 19
de manu in gulam
si unus de naufragio evaserit
se subtraxerunt de terris et partibus suis
subtrahat de predictis iij s. et j d. valorem j libre lane
adivit de portu in portum et de patria in patriam ad querendum ‥ Bryanum
de patria ad patriam ‥ vagatur et discurrit
accipe promeritam nostri de parte coronam
per denarios mutuatos de abbate
in pastura ‥ quam habemus de Willielmo P.
quando ‥ rex exigit servicium de ‥ baronibus Anglie
insulam ‥ quam ‥ de longe aspicere solemus
jubens ut cito de muro specularetur si ‥ nuntii Renum transissent
volentes diffinicionem ‘dominii’ assignare, de ‘dominio’ secundum quod accipitur in jure distinguunt
qui minus tenuerit de una virgata
sed nece de praesente simul salvavit eosdem
quietum de superplus(v.
utrum dominia S. Ædmundi deberent esse quieta de communi misericordia
spoliaverunt ecclesiam ‥ de secundo meliori averio ‥ decedentium parochianorum
anime defunctorum de purgatorii ergastulo ‥ liberantur
in ‥ xx acris prati ‥ de montibus talparum mondandis
de ‥ heretica pravitate excusari
navis ‥ de quodam apparatu ‥ destituta
quae fuit Israhel claro de germine gentis / desponsata proco
de cujus stirpe multarum provinciarum regium genus originem duxit
Reginaldus descendit de Eularia
ipse tenuit terram ‥ ut illam que ei descendit de ‥ fratre suo
obiit sine herede de se
de tribu Dan, de qua nonnulli Antichristum estimant nasciturum
de avo et proavo
nativus de stipite
nativi de sanguine
episcopus tenet S., et A. presbyter de eo
R. tenet de rege unum manerium quod C. tenuit TRE
recepi a priore et conventu ‥ unam domum ‥, tenendam et inhabitandam predictam domum ‥ de eisdem priore et conventu ‥ quamdiu ‥ eisdem ‥ placuerit, reddendo pro predicta domo ‥ annuatim ‥ xl s.
curavit ‥ majorem ‥ de lapide fabricare basilicam
secundum materiam de qua editum est
tertia interpretatio qua dicitur aliquid factum ‘de nihilo’ est cum intelligimus esse quidem factum sed non esse aliquid unde sit factum
queritur, utrum hec [propositio ] sit concedenda: ‘de pane fit corpus Christi’. videtur quod non; ‘de’ enim uno modo tenetur materialiter, ut ‘de carne B. Virginis fit corpus Christi’ ‥; item dicit potestatem, ut cum dicitur ‘de Spiritu Sancto conceptus’ [cf. 1g supra, 11 infra ]‥. neutro predictorum modo dicitur hec
‘e’ et ‘de’ et ‘ex’ ‥ dicunt racionem materie ad formam
sciatis me fecisse comitem de Gaufrido de Magnavilla
Willelmus fecit atornatum suum de Rannulfo et Rannulfus de Willelmo, si ambo non poterunt venire
de veteri episcopo novum comitem factum
Willelmus P. de priore Westmonasterii factus est abbas ejusdem loci
dictus monachus ‥ de monacho simplici ‥ assumptus in abbatem fuerat ‥, deinde de abbate in abbatem ‥, ad cathedram sc. digniorem ‥ instans
J. de Laci ‥ de barone comes effectus est
fuit Hester elevata in reginam de paupere puella [ME: ]ihehet to cwen of a poure meiden
de lauro nemus fructiferum ‥ et de rege conquestor nutu deifico procreantur
trado et de meo jure in tuo transscribo terram quae appellatur R.
arbor ‥ mutatur de venenositate ad comestibilitatem
[J. Wyclif ] evangelium ‥ transtulit de Latino in Anglicam linguam
quamvis fuerim ‥ transmutabilis ‥ de una qualitate in alteram
monasterium ‥ nunc grande de modico effectum
ut de promptis ‥ efficiantur imposterum prompciores
requisitus quomodo predicta omnia sciret de tam longo tempore
assisam panis et cervisie ‥ habuerunt iste comes et predecessores sui de tam antiquo tempore quod non occurrit alicujus memorie qui nunc vivit
post crastinum Animarum ultimo preteritum, de quo crastino placitum continuatum fuit hic usque ad hunc diem
de die in diem ipsius causam examinandam dives negligens prolongabat
de die in diem renovantur in melius
accusans teneatur suam accusacionem ‥ de octo in octo diebus prosequi
propositum de diebus in dies exstitit impeditum
de quindena in quindenam ‥ debent panni linei lavari
faciendo sectam ad curiam ‥ abbatis ‥ de tribus septimanis in tres septimanas
virgata T. ‥ debet semper j averagium de xij septimanis in xij septimanas
faciendo servientibus pacis ‥ puturam de mense in mensem
de †annum [] in annum sic MS
de anno in annum
nichil clamant de terra illa nisi de anno in annum [] de Henrico de M. as yearly tenants
ut ‥ liberaret priores ceteros a gravi ‥ de anno quasi in annum vexacione
quod ‥ teneantur reddere fidelem compotum de biennio in biennium
quod ‥ taxacio illa fieri debeat de septennio in septennium
quod ‥ nos de nominibus illorum sic arestandorum ‥ de tempore in tempus redderemur cerciores(
defendit vim et injuriam ‥ de verbo in verbum[(] categorically
cartas ‥ de verbo ad verbum [] transcripsit word for word
habet terram ‥ per cartas omnium regum de rege in regem
reddet ‥ de scaccario ad scaccarium v m.
habeant custodiam ‥ heredum successive de herede in heredem, si moriantur antequam ad ‥ etatem pervenerint
gradientem de virtute in virtutem
quas quidem ‥ treugas ‥ juramus facere ‥ observari de puncto in punctum(
malefactores venerunt de nocte ad domum
gens [Albanie ] occulos habet pictos et glaucos in pupilla, adeo ut melius de nocte videant quam de die
villa Oxon’ non fecit sectam cum hoc evenit de die(
de luce
pro arreragiis expensarum ‥ quas fecit ‥ de tempore quo habuit custodiam [insule ]
si contingit querelam aliquam de temporibus retroactis factam ‥ innovari
praedico ‥ quia ‥ post xx annos, de reliquo vobiscum permansura, regrediar
de proximo speramus ‥ oportunitatem vobis serviendi(
in ducendo quendam palefridum de novo emptum ad opus nostrum
de presenti nobis videtur melius consilium quod ‥
satis de raro subsequitur victoria, ubi juvenes certamen ineunt contra senes
dicat ‥ exequias de cero [i. e. sero ]
sciatis me concessisse civibus meis Lundon’ tenendum Middlesexe ad firmam ‥, ita quod ipsi cives ponent vicecomitem qualem voluerint de se ipsis(
si quilibet de nostris ‥ ad eos ‥ perrexerint
praecepit ‥ ut non confringeretur os de ossibus ejus
onus viri fortis de incenso
reddebat xviij libras, de quibus denariis habebat rex E. duas partes
nichil de pecunia ejus habeat [(AS: ]nage heo his yrfes awuht
minus stagni adicitur, plus de ere
v quarteria de †mestillum [? l. ]mestillun
rex dedit medietatem de Alencestr’ Willelmo
de bove viginti fercula danda parant
alii de societate eorum
liberabit ‥ de cereo ‥ xl lib.
satis tibi inest de fortitudine, de decore, de rigore
de anabulla quidem utimur lacte, de esula cortice radicis, de catapucia semine
vj panni de melioribus staminis integri
adsumta ampulla, misit de oleo in pontum
papa misit regi Ælfredo de ligno Domini
kariare [fecit ] apud A. de bosco domini regis ad rogum faciendum
rogamus ‥ quod de hominibus vestris ad nos mittatis
in cruce longa ‥ continentur: de ligno Dominico; de cunabulo Domini ‥ de virga Moysy
venit Partholomus cum mille hominibus de viris et mulieribus
rex ‥ cepit de unaquaque carucata ‥ terre ‥ totius Anglie v s.
contribucionem subsidii v denariorum de marca nos ‥ contingentem ‥ optulimus ‥ persolvendam
tronario percipienti j denarium de sacco pro feodo suo
que minor est nova mensura ‥ per j bollam de celdra
archiepiscopo Ebor’ pro expensis pro relaxacione decime de qualibet marca obolum
de barbosis mulieribus
ut quid de te fieri deberet agnoscerem
ne ‥ de eadem terra quippiam agere auderent
ita ut, quicquid de ea [terra ] agere volueris, liberam ‥ potestatem teneas
quid dicimus de coco [AS: ]?be coce
de Anselmo plenam justiciam ‥ fieri precipio
quod nullus vicecomes de firma predicta ‥ intromittat(
fiat de ea sicut de convicta
inde ut de re propria pro sua voluntate disposuit et ordinavit
sacerdotes de privata propriae conversationis munditia gloriantes
de his ‥ implendis mea voce possis ammoneri
de natura rerum et de temporibus libros singulos
cum quaerenti de tacente unde loquatur respondetur ‘de nihilo’, id est ‘non loquitur’
de quibus modo tetigimus
quoniam non nisi de aliquo aliquid enuntiari vel interrogari contingit, est autem ‘de quo’ quam ‘quid de eo’ prioris cognitionis, erit ‘de quo’ aliquid enuntiari vel interrogari conveniat et in arte docere et ex arte attendere primum, ‘quid de eo’ secundum
respondit quod de rastura illa nichil scivit. de hoc quod dicunt quod breve exiit sub testimonio domini W‥., respondit quod de brevi illo non habet respondere
ut velit ‥ nobis de et super illorum concessione cerciorare
de ‥ deponendo de et super ab eis inquirendis(v.
de casu meo‥ dolebat
cum homo contristatus sine causa dicitur contristatus de nihilo
non pertinet ad eum de maritagio
quid ad te de mea canitie?
miramur de eo quod nondum est ei provisum
meror anxius animam meam ‥ affligit de eo quod ‥ presentie vestre jucunditatem ‥ adire non sufficio
rex de tanta gaudens victoria
meum ‥ interesse et demandam que ‥ habeo ‥ de et in predicto archidiaconatu
non fuit summonitus de eo placito
praecipio quod homines episcopi ‥ juste tractentur de hoc quod summoniti sunt ‥(
de nullo tenementorum suorum ponatur in placitum
ad audiendum judicium suum de eo quod nobis illam [firmam ] non reddiderunt
demanda que eis fit de hoc quod tenuerunt unum mercatum
eundem P. de pravitate heretica non convictum ‥ ad pristinum statum restituimus
securi de victoria hostes invadite
si quis alium plegiaverit de stando ad rectum
etc.(v.
accepta securitate a Willelmo ‥ de xxx m. nobis reddendis
juramentum nobis prestiterunt de moneta nostra fideliter conservanda
fecit nos securos ‥ de solvendo nobis ‥ scutagia ‥
recognovit se esse securum de Johanne Wac ‥ quod reddat ‥ x m.
manuceperunt Rogerum de habendo eum hic ad prefatum terminum
minatus fuit ei de corpore et catallis suis
cum debilis esset de corpore suo
mahamaverunt ipsum R. de dextro brachio suo
ipsum in tantum cominatus fuit de vita et membris suis ‥ quod vix de potencia sua de vita evasit
de theloneo et de aliis consuetudinibus burgi xlix s.
debet l li. de misericordia
vij m. quas ‥ regi ‥ debuistis de vino capto
concessimus Gerardo ‥ iijm s‥. percipienda ‥ de annuo feodo
de omnibus aliis consuetudinibus et operibus debet eodem modo sicut W.
contra quam summam et de et pro ipsa summa ‥ solvimus ‥ liij s.
in terris datis Adelize ‥ xv s. de tribus annis pro escambio terre sue
aretro sunt ‥ denarii de ij annis
plenam habuerunt ‥ mercedem de xl diebus
solvit de iij primis terminis et quietus est
ad videndum ‥ in quo statu foresta illa fuit de bosco et bestiis
in quadam camera ‥ continente de longitudine xxiiij pedes et xij in latitudine
promisit se non compulsurum O. de solvendo sibi redditu
de bersare in foresta(v.
respondit quod noluit nec consilium suum fuit de mittendo ei litteras de conductu
pro expensis suis de veniendo in Angliam
sicut de se patet
negare assercionem catholicam est de se malum
in tali opere de se malo
est bona religio de se
potestatem ‥ omnia ‥ faciendi ‥ que ‥ necessaria fuerint ‥, licet mandatum de se magis exigant speciale
si in aliquo ‥ substantiali ‥ sit ‥ interlineatum ‥, hoc instrumentum de se non facit fidem
quod de ipso viderat ac postmodum pro certo cognoverat ‥ protestatus est
habuit ‥ unum mesuagium quod plus valuit de vj m. quam pecunia illa
extenta prati quod vocatur P. extentam pratorum ‥ de S. et W. de xj s. annuis excedit
exoro quod de tanto vos meis precibus velit vestra bonitas inclinare ut ‥
de quanto aliquis magis vel propinquius juvat ad consummacionem illius actus, de tanto ‥ magis meretur
iiij evangelia de auro purissimo ‥ scribere jussit
apprehendens eum de mento
percutiens ter super liminare de cambutta sua aut baculo
amputetur ei manus de qua furatus est [(AS: ]ðe he hit mid gedyde
se lesit de sagittis viri sui
ligaverunt ei de restibus manus a tergo
traxit ad ‥ Willelmum de una sagitta
tu, Reginalde, potes de pontibus ire per undas / ponti
dedimus ‥ licenciam ‥ faciendi domum fortem ‥ de muris et fossatis
de celeriori remedio succurratur
mihi de facie notus
si plus opus esset, de pecunia ejus conducebatur
quousque pacatus fuit de ‥ firma
ut ‥ de juste utrique debitis satisfieret
de ‥ vj m. argenti‥ vobis interim satisfieri volumus
levavit unam novam boveriam ‥ de sumptibus xxij m.
ab hora diei prima usque decem de campana
de adipe ‥ calciamenta sua liniantes
lavas eam de aqua benedicta
de sanctificato / illinit hos oleo
de aqua ro[sarum ] ‥ irroretur
stuellus ‥ de lardo perunctus
benefacite viduis ‥ de frumento, vino, et lardo
duo fratres ‥ de aqua et manutergio eidem servient
primam acram quam seminant debericorn
de tribus cursibus serviantur ad prandium et ad cenam de uno cursu
concedit ‥ j selionem terre ad plantandum de fabis
castrum ‥ de victualibus instaurare
una pipa ‥ plena de vino
ij hidas de quibus fuit aecclesia saisita
precipio ut ‥ de hac custodia eum seisias
donec ei provideret de x libratis terre
vestiti et seisiti de tenemento
Isabella dotabitur de tercia parte ‥ terre ‥ comitis
de manerio ‥ possessionati fuerunt
ad intrandum ac seisinam ‥ capiendam ‥ de et in ‥ predictis terris
rex ‥ de more familiariter ‥ ad Dei hominem accessit
solito de more priorum
qui alium de iniquitate [(AS: ] accusare volueritmid wo
injuste
si bos debetur de jure, duo rapiuntur / de facto
de voluntate sua carcavit eos de xl li. de panagio, ‥ unde non debent nisi xix li
lane extra regnum de licencia nostra ducte
de commissione(v.
clamat libertatem ‥ de j caruca terre de antiquitate
que quidem auxilia fiunt de gracia et non de jure
communitas villanorum ‥ de sua mera et spontanea voluntate sursum reddidit domino totum jus et clamium
quod Pater potuit producere omnem creaturam sine Filio producente de potencia absoluta etsi non de potencia ordinata(
electus [in regem Romanorum ] nichil petere tenetur a papa de necessitate, sed tantum tenetur sequi informaciones ejus consonas fidei Christiane
liberata fuit Hugoni pro dim. carucata de escangio
pro hac donatione dedit michi R‥. iij m. argenti de recognicione
dedisse ‥ de adjectione ‥ mea j acram terre
dedi eisdem monachis de incremento pratum unum
d m‥. Philippo ‥ de prestito habere faciatis
habere faciatis de dono ‥ S. episcopo 1 robora
ut in precio j quar. et dim. ordii ad vj s. viij d. eidem annuatim per dominum priorem de elemosina concess[orum ]
his de causis
qua de re ego S. rex ‥ terram ‥ episcopo ‥ perdono
duo prima essonia possunt esse de infirmitate veniendi et tertium de reseantisa
totaque descendit de gravitate sua
etc.(v.
mortuus est et essoniatus de morte
quando ab eo aliquid postulatur, ‥ de hylari vultu prebeat
de facili novit salsus abire sapor
cum in presentia vestra ambo de pari stare potuerimus
in ‥ iiij carucis factis de novo et in carucis reparandis
consuetudo est Romanis de levi causas adinvenire ubi materia prede subjacet malignantibus
perdonacionem de pleno revocavimus
de plano se ponit in veredicto eorum
de valde possibili
de quibusdam dudum †fortuniis [? l. fortunis ] in Anglia de miro motisor infortuniis
de quodam apparatu ‥ eidem navi de necesse spectante
occisus fuit de burgatoribus
si aliquis implacitatus fuerit de vicino suo(
percepti erant ‥ de pluribus hominibus
summa precii ‥ debiti de ‥ Johanne per annum
de ‥ regni sapientibus ‥ correptus
quamvis hoc prohibeatur de sacris canonibus
haec terra est de emptione W. episcopi
de ‥ perquisito meo(v.
pro reparacione ecclesie ‥ que est de fundatione antecessorum domini regis
xvij paria linthiaminum, quorum v paria de empcione domini J.
[Waleorde ] fuit de vestitu monachorum
unum manerium quod ‥ fuit de victu monachorum
Bramcestre ‥ cum ‥ consuetudinibus quas ipse rex Anglie, si esset de mensa sua, posset ibi habere
si probaverit ‥ quod de communitate dictorum R. et R. non extiterit
de libertate(v.
de villatis et hundredis de et in quibus terre, tenementa et feoda predicta extiterint
exceptis bonis illorum qui sunt de potestate et dominio regis Francie(
nullus scholaris ‥ de hujusmodi jurisdiccione ‥ cancellarii existens
si [papa est ] vere hereticus, est de jurisdiccione catholicorum
clerici et eorum familie et servientes et ‥ scriptores, barbitonsores, et alii homines de officio qui sunt de robis clericorum
dominus A., Willelmum O‥. de robis suis habens in comitiva
illi de mistera cujus erat major et qui de sua liberata fuerant
omnes homines de liberata mea
reus ‥ excipit contra testes ‥ quod sunt ‥ de roba ac stipendio partis producentis
recognitores non fuerunt de uno et eodem assensu [] in suo veredicto of one mind
plures Anglicos homines nostros, qui non erant nec sunt de guerra, in mari et in terra depredaverunt
qui non erant de guerra adherebant illis de guerra
de consensu(v.
tuiciones pro malefactoribus [Hibernicis ] qui de guerra contra nos ‥ insurrexerunt ad certum tempus durature, infra quod dicti malefactores de pace fuerunt
ne qui ‥ armaturas quascumque eisdem Hibernicis, dum sic de guerra existant, ministrent
orientalis pars feretri est de argento
primum par est de rubeo(v.velvett
dicit quod est de lx annis
Judei quedam animalia arbitrantur de lege sua, quedam non; de carnibus illorum que sunt de lege commedunt
per librumdel Domesday et ‥ alia memoranda que sunt de recordo
admirandas visiones de illo redivivo qui nuper ‥ mortuus est
quasi de spiritualibus curam receperitis(
fecit ei visum tantum de j roda; ‥ et concedit quod, si de plus [] fecit ei visum, quod [ indecl. sic ] amittat terram
retinuit sibi ‥ maritagium de eo
eleccionem ‥ de ‥ priorissa ‥ in abbatissam(v.
de vulgo stragem non minimam facientes
de populo cedem nefariam commiserunt
cum ‥ timeat ‥ sibi ‥ damnum de corpore suo et jacturam de rebus suis posse ‥ evenire
capella ‥ non habebit ‥ administrationem nisi de uno tantum presbitero seculari
ministrabitur ‥ per unum solummodo sacerdotem
benedictio vespertina de cotidianis diebus
ibi ij piscariae de viij s. et x d.
litteras ‥ de protectione(v.
in brevi de cape etc.(v.
debet iij dextrarios de precio
ad Scaccarium de Recepta
capa fusca de panno serico
domorum quarumdam extitit religiosarum patronus, quarum quedam de monachis, quedam de canonicis, et quedam de sanctimonialibus infra suum erant dominium constructe
j picherum ad minus de ij galonibus
j par de flakatis de iiij lagenis
una cappa coloris purpurei de panno aureo operis sumptuosi
placita de termino Pasche
breve est in ligamine de termino S. Yllarii
ad Scaccarium nostrum de termino S. Hyllarii
cum dim. parte monasterii de Wikham
debet ‥ ij sectas ad curiam de Bello
pannus de Worthstede
empcio vini de Rino
per partes de Caleys et omnium portuum de Caleys
ultra pontem de Tyne
insula de Wit
civitas de Glowecestre
burgus de Warwic
in villa de Cotis
in insula de Oseneya
usque ad flumen de Humbre
in manerio nostro de Aukelande
infra castrum lacus de Levyn
pro mundacione campi de Smythfeld(
inter villas de Aton et Barube
easdem consuetudines debent illi de Banneberga
de controversia inter nos et ipsos de Melros
per avisamentum illorum de consilio nostro
a predicto nobili et illis de genere suo
dominus T. S. et plures alii de patria et similiter illi de inquisicione
illi de ordine [Minorum ]
illi de Parliamento dixerunt ‥
ad hoc manerium erant ‥ ij liberi homines de xlvii acris
ibi ij soch[emanni ] de ij bovatis terrae et dim.
per manum servientis de curia
homines de officio(v. 12d supra)
quod nullus homo de lege sit ‥ justiciarius ‥ in propria patria sua
F. episcopus de Hwiterne obiit
rex Æ. misit ‥ trans mare et Ælsigum abbatem de Burh
monachi de Suavesy
monialibus de Carho
de sochemannis regis de eadem villa
Johannes Scharpe de Wygmorelond motionem quamdam commovit in populo
Johannes [Whethamstede ] ‥ Roberto White de Ferneham in comitatu Surreie ‥ et Thome Sharp de dictis villa et comitatu salutem
Roberto de Sigillo
Herveotum de Camera
Willelmus de Capella
Alanus de Scaccario
hiis testibus ‥ Alano de Feria ‥, Philippo de Celario ‥, Gerardo de Coquina ‥, Buk de Bracino
Ernaldus de Bosco
Rogero de Fraxino
Willelmum de Grava
terram Abrahe de Ponte
Hervicus de Molendino
Nicholao de Quercu
Hugonem de Foresta
nomina Juratorum: Lefchild de Marisco, Walterus de Mora ‥, Willelmus de Fonte, Edmundus de Marisco ‥, Jordanus de Bosco
Ricardus de Puteo
Jacobus de Vado
Alvredus de Merlebergh’ ‥, Durandus de Glouuecestre ‥, Willelmus de Faleise ‥, Walscinus de Dowai ‥, Alvredus de Ispania
Willelmus de Perci de Kenetebi
distringat Willelmum de Franketon’, qui tenet villam de Franketon’
pro Willelmo de Faencourt et G. de eadem
pro Johanne de London’ de Suthamton’ cive Burdegale
Willelmus natus in Schelton et vocatus ‘de Wodeforde’, quia ibi erat nutritus cum quodam amico
Johannes de Ledecombe, filius Johannis Randolf de Ledecombe
in factura unius libri qui intitulatur Granarium Johannis de Loco Frumenti [] Wheathampstead
[teste ] Jacobo de Edmondstoune de eodem
Rogerus de Makfen dominus de eadem;
Robertus de Mekven dominus ejusdem
compotum Archibaldi de Dundas de eodem
I [sens local] de ¶ 1 avec les verbes marquant éloignement, départ, etc., en part. les composés de de et de ex, v. chacun dʼeux : ex. detrahere de, enlever de ; decedere de, sʼéloigner de ; de muro se dejicere, se jeter du haut dʼun mur ; de sella exsilire, sauter de son siège ; effugere de manibus, échapper aux mains de qqn ; exire de, sortir de ; de complexu alicujus aliquem avellere Cic. Font. 17, arracher qqn aux bras de qqn || avec les verbes capere, sumere, petere, haurire, emere, mercari, quærere, audire, discere, etc. ¶ 2 [point dʼoù se détache, où se rattache qqn ou qqch.] : caupo de via Latina Cic. Clu. 163, un cabaretier de la voie Latine ; aliquis de circo Maximo Cic. Mil. 65, un individu du cirque Maxime, cf. Or. 47 ; de Or. 2, 28 ; Suet. Aug. 98 ; Juv. 14, 134 || nova de gravido palmite gemma tumet Ov. F. 1, 152, le bourgeon nouveau sʼenfle sur le sarment gonflé ; pendere de Ov. F. 2, 760, être suspendu à ¶ 3 [point dʼoù part une action] : hæc agebantur de sella ac de loco superiore Cic. Verr. 2, 4, 85, cela se faisait du haut de la chaise curule, dʼun endroit dominant la foule, cf. 1, 14 ; 2, 94 ; 5, 16 || nihil ex occulto, nihil de insidiis agere Cic. Off. 1, 109, ne rien faire sournoisement, par surprise ; de scripto sententiam dicere Cic. Sest. 129, donner son avis en en faisant lecture ; de tergo Pl. As. 276, par derrière ; de plano Dig. 27, 1, 13, 10, etc., de plain-pied, sans siéger sur le tribunal.
II [sens temporel] ¶ 1 en prenant sur, en détachant de, [donc] = au cours de : de tertia vigilia Cæs. G. 1, 12, 2, au cours de la 3e veille ; de nocte venire Cic. Att. 4, 3, 4, venir de nuit, cf. Mur. 22 ; 69 ; Hor. Ep. 1, 2, 32 ; multa de nocte Cic. Sest. 75, la nuit étant encore profonde ; de media nocte Cæs. G. 7, 88, 7, au milieu de la nuit ; de die Pl. As. 825 ; Liv. 23, 8, 6, de jour ; de mense Decembri Cic. Q. 2, 1, 3, au courant du mois de décembre ¶ 2 immédiatement après : non bonus somnus de prandio Pl. Most. 682, il nʼy a pas de bon sommeil en sortant de table ; cf. Trin. 215 ; Cic. Att. 12, 3, 1 ; diem de die Liv. 5, 48, 7, etc., un jour après un autre, de jour en jour.
III [rapports divers] ¶ 1 en détachant dʼun tout [sens partitif] : accusator de plebe Cic. Br. 131, accusateur pris dans la plèbe, venant de la plèbe ( Arch. 25, etc. ) ; aliquis de nostris hominibus Cic. Fl. 9, qqn de nos compatriotes ( Att. 8, 1, 2 ; Mil. 65 ; Amer. 99 ; Lig. 37 ; Fam. 16, 1, 3 ) || partem aliquam de istius impudentia reticere Cic. Verr. 2, 1, 32, taire qqch. de son impudence ; si quæ sunt de eodem genere Cic. Tusc. 4, 16, les choses qui sont du même genre ¶ 2 en tirant de, en prenant sur : de eodem oleo et opera exaravi aliquid ad te Cic. Att. 13, 38, 1, en prenant sur la même huile et sur le même entrain = jʼai profité de mon huile et de mon entrain pour te tracer (écrire) qqch. ; de suis pecuniis templum ornare Cic. Verr. 2, 4, 71, orner un temple de ses deniers ( Fin. 5, 42 ; Q. 1, 3, 7 ) || de suo (de meo, de vestro), etc. Cic. Att. 16, 16 a, 5 ; Fam. 4, 3, 1 ; Liv. 6, 15, 10, de ses fonds, à ses frais, du sien, etc. ; de publico Cic. Verr. 2, 3, 105, aux frais de lʼÉtat ¶ 3 dʼaprès, par suite de, ensuite de : gravi de causa Cic. Att. 7, 7, 3, dʼaprès un motif grave, pour une raison grave ( de Or. 1, 186 ; Att. 11, 3, 1 ) || lassus de via Pl. Ps. 661 ; de via fessus Cic. Ac. 1, 1, fatigué de la route, du voyage ; de labore pectus (cor) tundit Pl. Cas. 415, dʼanxiété mon cœur me rompt la poitrine, cf. Ov. Tr. 3, 3, 82 ; M. 10, 49 ; humus de corpore fervet Ov. M. 7, 560, la terre par lʼeffet du corps bouillonne || de mea sententia Pl. Bacch. 1038, dʼaprès mon avis, cf. Cic. Cæl. 68 ; Verr. 2, 5, 52, etc. ; de mea voluntate Cic. Att. 4, 2, 4, sur mon consentement ; de exemplo meo Pl. Most. 772, dʼaprès mon exemple ¶ 4 origine, matière : de templo carcerem fieri Cic. Phil. 5, 18, une prison venir dʼun temple, un temple devenir prison ; captivum de rege facere Just. 7, 2, 11, faire un captif dʼun roi ; fies de rhetore consul Juv. 7, 197, dʼorateur tu deviendras consul || templum de marmore Virg. G. 3, 13, un temple de marbre( Ov. M. 14, 313 ; Tib. 2, 1, 59 ; sucus de quinquefolio Plin. 26, 23 ) ¶ 5 en ce qui concerne, relativement à, au sujet de : de numero dierum fidem servare Cæs. G. 6, 36, 1, tenir parole relativement au nombre de jours ; de benivolentia autem, quam... Cic. Off. 1, 47, en ce qui concerne la bienveillance, que... ( Off. 1, 82 ; 3, 110, etc. ; Att. 9, 12, 2 ; Fam. 3, 12, 2, etc. ) ; de Samnitibus triumphare Cic. CM 55, remporter les honneurs du triomphe relativement aux Samnites (pour avoir vaincu les Samnites) || au sujet de, sur [pour marquer lʼobjet dʼune discussion, dʼune étude, dʼune méditation, etc.] : de contemnenda gloria libellos scribere Cic. Arch. 26, écrire des opuscules sur le mépris de la gloire ; quæ de nihil sentiendo dicta sunt Cic. Tusc. 1, 102, ce qui a été dit sur lʼabsence de sentiment ¶ 6 [avec des adj. n. pour former des expressions adverbiales] : de integro Cic. Verr. 2, 2, 139, de nouveau, sur nouveaux frais ( Fam. 12, 30, 2, etc. ) ; de improviso Cic. Amer. 151, etc., Cæs. G. 2, 3, 1, etc., à lʼimproviste ¶ 7 [décad., après compar.] : plus de triginta pedibus Grom. 11, 19, plus de trente pieds ¶ 8 pour de joint à des adv., v. deforis, deintus, delonge, demagis.
➳ en composition, de marque : a) un mouvement de séparation, dʼéloignement : decedo, deduco, etc., ou de haut en bas : decido, dejicio ; b) le manque ou la cessation : demens, despero, etc. ; c) lʼachèvement, la plénitude : defungor, depugno, ou lʼintensité : demiror || placé souvent entre lʼadj. et le subst., gravi de causa ; après le relatif : illud quo de agitur Cic. de Or. 1, 209 ; Inv. 1, 41 ; 104, etc. ; qua de Cic. Inv. 2, 70 ; etc.
- 1. (v. plaats) (a) van, uit, van . . . uit; ➤ de finibus suis exire; de digito anulum detrahere; de manibus effugere; de civitate alqm eicere; de sella exsilire; de foro discedere; de castris procedere; de vita decedere; audire, scire, discere alqd de alqo van iem.; de medio tollere uit de weg ruimen; de Danais arma aan de Grieken ontrukt; (b) van . . . af; ➤ de vehiculo dicebat; alqm de saxo deicere; de umero pendere; de caelo alqd demittere;
- 2. (v. tijd) (a) onmiddellijk na; ➤ statim de auctione venire; (b) nog in de loop van, nog tijdens; ➤ multā de nocte venire nog diep, midden in de nacht; de tertia vigilia proficisci nog in de derde nachtwake vertrekken;
- 3. (ter aanduiding v. afstamming, stand) van; ➤ adulescens de summo loco; genetrix Priami de gente; homo de plebe;
- 4. (ter aanduiding v. delen v.e. geheel) van, uit; ➤ unus de multis milibus; fortissimum de ducibus in Galliam mittere; nemo de nobis;
- 5. (ter aanduiding v.e. bep. stof of v.e. zaak waaruit een andere zaak ontstaan is) uit, van; ➤ signum de marmore factum; verno de flore corona; de nave carcerem facere;
- 6. (ter aanduiding v.e. geldbron) uit, van; ➤ de publico uit de staatskas; de alieno uit andermans zak; de tuo van jouw geld;
- 7. (causaal) wegens, om, uit, door; ➤ qua de causa = qua de re waarom, om welke reden; flebat non de suo supplicio, sed; senatui parendum de salute rei publicae fuit;
- 8. naar, overeenkomstig, ingevolge; ➤ de illis verbis; de mea sententia; de more; de gestu intellegere; de consilio alcis;
- 9. betreffende, aangaande; ➤ legatos mittere de pace; de me actum est het is met mij gedaan; de ceteris (cetero) overigens, wat betreft het overige;
- 10. (bij verba dicendi en sentiendi en bij vergelijkbare substantiva) over, van; ➤ de immortalitate animorum disserere; cogitare de aliqua re; multa narrare de Laelio (Cic.); de moribus admonere (Sall.); tertius de vita beata liber;
- 11. in adv. uitdr.: de integro opnieuw, weer; de improviso, de transverso onverwachts; II. als prefix
- 1. af-, weg- [destringo];
- 2. neer-, af- [descendo];
- 3. (om aan te duiden dat iets ontbreekt) on-, ont- [demens; desum];
- 4. volledig, volkomen, zeer [devinco].
從。論。因。— die 日間。 — prandio 早飯後。— nocte 夜時。 — sub monte 從山下。 — caetero 但。其餘。— compacto 故意。— eo audivi 吾聽人論此人。— meo vivo 吾食自己者。— more 照舊。— integro 從新。Multis de causis 因多故。
Suggest a Translation
See an image
De id vero scripsistis ut quam prospere nos divina pietas degere permittebat, vobis insinuare deberemus... De conditiones vero vestras, unde injunxistis, taliter, Christo adjuvante, ad effectum produximus, ut vestra fuit injunctio.
Si aliquis comprehensus de infidelibus mortuus erit, propter quod non vult esse infidelis, etc.
- see susque deque.
- praep., with abl.— Of separation, in space, from, away from, down from, out of: de finibus suis exire, Cs.: decedere de provinciā: qui de castris processerant, S.: ferrum de manibus extorsimus: de muro se deiecerunt, Cs.: de iugis, quae ceperant, funduntur, L. — Fig., from, away from, out of: exire de vitā: de priscis Latinis capta oppida, L.: de sententiā deiectus.—In time, of immediate sequence, after, directly after: statim de auctione: diem de die prospectans, day after day, L.—Of duration, during, in the course of, at, by: de nocte: multā de nocte, late at night: de mediā nocte, Cs.: de tertiā vigiliā, in the third night-watch, Cs.: adparare de die convivium, in open day, T.: mediā de luce, H.: navigare de mense Decembri, in December. — Of origin or source, of, from, from among, out of, proceeding from, derived from: caupo de viā Latinā: nescio qui de circo maximo: homo de scholā: aliquis de ponte, i. e. a beggar, Iu.: Priami de stirpe, V.: recita de epistulā reliqua: hoc audivi de patre: discere id de me, T.—Of the whole, of, from, from among, out of: hominem misi de comitibus meis: percussus ab uno de illis: quemvis de iis qui essent idonei: accusator de plebe: unus de legatis: partem solido demere de die, H.: expers partis de nostris bonis, T.: si quae sunt de eodem genere: cetera de genere hoc, H.—Of material, of, out of, from: solido de marmore templum, V.: de templo carcerem fieri: de scurrā divitem fieri posse: fies de rhetore consul, Iu. — Esp., of a fund out of which costs are taken: potat, olet unguenta, de meo, T.: de suo: stipendium de publico statuit, L.: non solum de die, sed etiam in diem vivere, on the day's resources.—Of cause, for, on account of, by reason of, because of, from, through, by: quā de causā, Cs.: certis de causis: de quo nomine ad arbitrum adisti: de gestu intellego quid respondeas: incessit passu de volnere tardo, O.: de Atticae febriculā valde dolui.—Of measure or standard, according to, after, in accordance with: De eius consilio velle se facere, T.: de amicorum sententiā Romam confugit: de more vetusto rapuere faces, V.—Of relation, of, about, concerning, in respect to: multa narrare de Laelio. senatus de bello accepit, learned of, S.: Consilium summis de rebus habere, V.: legati de pace ad Caesarem venerant, Cs.: de bene vivendo disputare: de me experior, in my own case.—In gen., in reference to, with respect to, concerning, in the matter of: non est de veneno celata mater: Aeduis de iniuriis satisfacere, for, Cs.: quid de his fieri placeat, S.: concessum ab nobilitate de consule plebeio, L.: ut sciam quid de nobis futurum sit: de argento somnium, as for the money, T.: de benevolentiā, primum, etc.: de Samnitibus triumphare, over. — In adverbial expressions, de integro, anew, afresh, once more: ratio de integro ineunda est mihi, T.: de integro funus iam sepulto filio facere.—De improviso, unexpectedly: ubi de inprovisost interventum mulieri, T.: de improviso venire, Cs.—De transverso, unexpectedly: de traversoL. Caesar ut veniam ad se rogat.