denarius
denarius, containing ten each
- I In gen.: numerus digitorum, Vitr. 3, 1: fistula, ten inches in circumference, Plin. 31, 6, 31, § 58; Vitr. 8, 7: DENARIAE caerimoniae dicebantur et TRICENARIAE, quibus sacra adituris decem continuis rebus vel triginta certis quibusdam rebus carendum erat, Paul. ex Fest. p. 71, 10.— Freq.,
- II Esp. nummus, or absol., denarius, ii, m. (gen. plur., denarium, Cic. Verr. 2, 2, 55, 137; id. Off. 3, 23 fin.; cf. Varr. L. L. 8, § 71 Müll.: denariorum, Cic. Fam. 9, 18 fin.; Suet. Tib. 48).
- A A Roman silver coin, which originally contained ten, and afterwards eighteen asses, in value equivalent to an Attic drachma, or about sixteen American cents, Varr. L. L. 5, § 173 Müll.; Plin. 33, 3, 13, § 44; Vitr. 3, 1, 8; Paul. ex Fest. p. 98, 1 Müll.: denarii nummi, Liv. 8, 11 fin.: denarii trecenti, Cic. Verr. 2, 2, 55; so subst., id. ib. 2, 3, 82 sq.; * Caes. B. C. 1, 52; Plin. 18, 23, 53, § 194; Mart. 1, 118 et saep.—
- B As, an apothecary's weight, = drachma, Plin. 21, 34, 109, § 185; Cels. 5, 17; Plin. 30, 7, 19, § 56 et saep.—
- C A gold coin of the value of 25 silver denarii, Plin. 33, 3, 13, § 44 sq.; 34, 7, 17, § 37; cf. Petr. 33, 2.—
- D In later times, a copper coin, Vop. Aurel. 9; Macr. S. 1, 7 med.—
- E Meton. for money in gen., Cic. Quint. 4 fin.; id. Att. 2, 6 fin.
prime illi [interrogationum disciplinalium ] ~ie distinctioni non relinquuntur nisi ea ad que responderi oportet parte secunda
Architam Tarentinum laudat auctorem ~ia predicamentorum distinctio
eandem regulam perfectionis vel inperfectionis, quai prima unitas in suis numeris sub ~io servat, eandem et secundam in suis ~iis sub centenario servare necesse est
numeri fundamentum est unitas et ~ius
si inter x fuerit [horoscopus ], prima radiatio in area quinarii, id est prima, secunda vero in area ~ii, id est secunda, faciendaest
si multiplicare volueris radice numeri quinarii cum radice numeri ~ii
instituta fuit decimatio in signum transgressionis facte ab homine, qui per novenarium significatur deficientem a ~io
~ius, qui per excrescentiam unitatis excedit novenarium
in ~io est unum et duo et tres et quatuor; si ergo †colligeris [? l. collegeris ] hec, faciunt decem
tum numerus perfectus dicitur cujus partes aliquote ipsum precise constituunt, et non est nisi unus infra ~ium, viz. senarius
tene , decem, ‥ decies, denus, ~ius
virtutum profectibus ‥ productis ex vitalis decalogi ~io, secundum quod est apud ~iam effectuum sanctitatem Ad.
sicut habetur in Henrico de Gandavo de ~io Predicamentorum
[Henricus VI ] ideo in hoc mense [Decembri ] natus est ut ~ium mandatorum menti imprimat
ut annis singulis de unaquaque casata solidus, id est xij ~ii, ad aecclesiam ‥ reddatur(
haec ij maneria reddunt per annum lxx libras ~iorum Rodmensium [] : Rothomagensium Dom. Exon. 195
ita quod de vino alicujus civium Rothomagi quod ad servitium ducis accipietur quartus ~ius non cadat
pro escambio ~iorum de †Monte Martin [l. moneta Martini, sc. Turonensis ]
~iis de Musc’
l milia librarum ~iorum Vianensium, quorum quilibet~ius valet tres obolos esterlingorum
exceptis aliis ~iis communibus, sc. sterlingis, Turon[ens ]ibus et Parisiensibus
iiij solidi et ij ~ii Turonensium grossorum; item ij Romanorum grossorum; qui, computat[(o ] uno Turonensium pro iij sterlinis et uno Romanorum pro duobus et dim., valent xij s. et d. xj sterlingorum
iiij ~ios Turonensium parvorum
quolibet sterlingo computato pro xj ~iis Turon’
pro conpetenti pecunia, id est iij milia ~iorum
ea conditione ut ‥ adferat octuaginta solidos ex meris ~iis
adhuc reddit x libras ~iorum de xx in ora
componat de singulis, id est lxvj solidis et vj ~iis et tertiam partem unius ~ii [(AS: ]ðriddan dœl pœninges
(overseunesse judicetur, id est l solidorum in Westsexa–si erga comitem, [lx ] solidorum erga hundretum, xxx solidorum ex v ~iis, qui faciunt v mancas–ut solidus ~iis xij computetur
de quibus debemus habere ij denerios et rex tertium
si quis ~ium inveniat retonsum vel de alio cuneo quam de cuneis communibus Anglie, Hibernie et Scocie, statim illum faciat perforari et restitui ‥; si quis autem falsum invenerit ~ium, ilium statim frangi faciat, sed ilium non restituat
quod quilibet lector ‥ habeat prostipendio ‥ suo ‥ pro quolibet anno xiij libras vj solidos et viij ~ios legalis monete Anglie
omnem decimationem ~iorum firme burgi [Dunfermelin ]
plenariam firmam, sc. l solidos et octo ~ios
in defalcacione iiijm librarum solutarum in nobillis ‥, viz. de qualibet libra iiij ~ios
cum ‥ in parliamento nostro ‥ ordinatum extitit ‥ quod moneta iiij ~iorum de Scocia ponatur et currat in valorem iij ~iorum
et nil rec[eptum est ] de Scoticis ~iis etblankes , quia expenduntur in oblacionibus fratrum
argenti fabricati in minutis ~iis et obolis
pro conpetenti pecuniam [sic ] ‥, id est cxx ~ios [sic ] argenteis
denărios primos argenti fecit Yonas / rector Thessalie
reddant ‥ xij ~ios argenti(
de j ~io argenti de quolibet sacco lane ponderate
[W. de Breusa ] singulis notariorum ‥ preter communia stipendia aureum annuatim ~ium dabat
in j ~io de Murcia iij solidos et inj~io auri de nova moneta ij solidos
pro v ~iis de Musc’
N. ‥ invenit ij ~ios de auro et J. emit eos pro iij quadrantibus
iij milia ~iorum auri vocatorum scussellorum(
in ~iis aureis vocatisunicornys
E. Lorimarius r.c. de v m. pro ~io stanneo
R. ‥ habet ~ios, obolos, quadrantes novos de moneta regis, set metallum unde fit est mixtum cum stagno
venit de transmarinis per mercatores falsa moneta de cupro, que dicebatur(Lusscheburne , habens formam ~ii Anglicani
haec civitas [] reddit regi lx libras ad numerum de candidis ~iis Hereford
[sic ]
pro xij libris in ~iis numeratis
furati fuerunt pecuniam ‥ in ~iis numeratis absconditis in quodam tasso bladi
quoad fabricacionem monete extat ‥ ordinatum ‥ quod libra argenti minuatur in pondere x ~iis ponderis, sic sc. quod de libra ponderis jam fiant xxix solidi et iiij ~ii numerales(
in Hibernia omnes fere locuntur ‥ de pluribus cambiis factis et de ~iis ultra modum adsis[e ] r[egis ]: primo de ~iis magnis electis de veteri moneta cambiatis pro †cujus li. xvj d.; item recepit parvam monetam ‥ de debitoribus regis per pondus et dealbacionem, quam quidem parvam monetam, defensam ne reciperetur, postmodum ut solveretur precepit propter excercitum regis versus Walliam
pro precio magni ~ii oblatorii domini regis ponderantis vij d., oblati per ipsum dominum regem singulis diebus ad missam suam et postea redempti ‥ pro vij d.(
de lj li. ix s. provenientibus de cona ccclxxxv li. et xiiij unciarum argenti fabricati in grossis xij ~iorum et vj ~iorum ‥; et vj li. vj s. ob. provenientibus de cona xciiij li. viij unciarum cum dimedia argenti fabricati in minutis ~iis et obolis
invente fuerunt in cista communi ‥ in pecunia ‥ in dim. grossis, alias dictis ~iis de duobus, iij li. xv s. iiij d.
~ii quos Romae ad S. Petrum debemus(
Cnuto ‥ ~ium B. Petri denuo dedit, quum ante ab Edwardo filio Alvredi datus esset et ab Ethelwolfo rege
[H. abbas, ob [1133] ] adquisivit legationem colligendorum ~iorum Rome in Anglia
salva B. Petro et sacrosancte Romane ecclesie de singulis domibus annua unius ~ii pensione(
ecclesiam ‥ ab omni episcopali consuetudine absolutam excepto ~io B. Petri
domini pape auribus immurmurabant de archiepiscopi depositione, temptantes eum maximis promissis, tandem etiam adjecto quod ~ium annuum B. Petri, qui nunc a solis ascriptis glebe, nec tamen ab omnibus, datur in Anglia, rex faceret ‥ ab omni habitatore terre ‥ donari
apostolico xlij li. pro ~iis B. Petri
decanus loci colligit ~ium B. Petri et solvit archidiacono
firmarius colligit ~ium B. Petri et sibi retinet
volumus ‥ ut de ‥ redditibus nostris ‥, salvis per omnia ~iis B. Petri, ecclesia Romana m m. esterlingorum percipiat annuatim(
statutum est ‥ per totum regnum Occidentalium Saxonum ‥ ut singulis annis de singulis familiis~ius unus, qui AngliceRom-scot appellatur, B. Petro et ecclesie Romane mitteretur
ex his omnibus provinciis dedit rex [Offa ] ‥ ~ium B. Petri, ‥, quod [sic ] AngliceRomscot appellatur
gravatur regnum Anglie eo quod dominus papa non est contentus illo subsidio quod vocatur ~ius S. Petri(
recepimus de ~iis S. Petri m vj(c ix li. xvij s.
pro ~iis papalibus solvendis
de superplus ~iorum S. Petri vocatorumRomscot
numi illi argentei vocantur vulgo ~ii divi Petri, quos pontificius quaestor ‥ exigit
pia consuetudo ‥ ut de singulis sc. parrochiis vestris pro quaque domo ad operaciones ecclesie B. Cuthberti j ~ius annuatim consueverit exhiberi(
si plures liberi proprium habentes in parentum pariter familia vivant, ad ~ios qui nuncupantur(rekpenys minime arceantur
sacriste de ~iis fumalibus vj s. viij d.
postea [c1300 ] rediit [episcopus ] revocatus et pro relaxacione sentencie [interdictus ] dederunt de qualibet domo fumigante j ~ium ‥ cuilibet antistiti succedenti redeunti de Insulis
precipio quod presbiteri qui tenent ecclesias que sunt super terras dominicas monachorum Winton’ bene eas acquietent de ~iis presbit[(er ]orum
eo salvo quod ~ios S. Petri et ~ios de caritate persolvant, quos actenus solvere consueverunt
vicarius ‥ habebit de oblacionibus ad altare provenientibus j ~ium missalem [] quocies celebraverit et ~ius provenerit mass-penny
in decimis ‥ ville Spalding’ ‥ cum ~iis missalibus et ~iis cum pane benedicto oblatis
W. clericus ‥ mensuratus ad comitem et ~io plicato convaluit
presbiteri stipendiarii ‥ jurabunt ‥ quod ecclesiis parochialibus ‥ in quibus divina celebrantur eorumque rectoribus ‥ nullum ‥ inferent ‥ prejudicium circa oblaciones, porciones, obvenciones, ~ios pro requisitis, tricenalia vel jura [gl. ]: ‘~ios †perquisitos’: aliqui libri habent sic, ‘~ios pro requestis’; et sunt hi ~ii qui in aliquibus partibus consueverunt dari curato pro habendis memoriis defunctorum; et ab aliquibus dicuntur ~ii memoriales, quia ut habeatur memoria defunctorum solent solvi Lyndw. 111 e
racione decimi ~ii de ‥ terris de Menmur’ ‥ priori et canonicis debiti
presentando xx m. pro ‥ ~iorum synodalium oneribus supportandis
decanus [gilde ] habebit de quilibet [sic ] fratre in collecta ~iorum animarum [] ‥ ij d. ‘soul-scot’ ; cf. anima 5c
celerario et refectorario pro ~io S. Benedicti, iiij s.
de tercio ~io Sarisberie habet rex vj li., de tercio ~io Merleberge iiij li. ‥, de tercio ~io Malmesberie vj li.
huic manerio Piretone adjacet tercius ~ius de tota scira Dorsete
tercius ~ius de placitis istius hundreti pertinebat TRE huic manerio(
tertium ~ium redditus burgi Hereford quicquid unquam reddat et tertium ~ium placitorum totius comitatus Hereford(
comiti Gloecestrie xx li. pro tercio ~io comitatus
concessisse R. Lincolniensi episcopo tertium ~ium de wapentaco de Estowa ad firmam per x li. numero unoquoque anno
loquendum de xx li. de tertio ~io comitatus [Hereford’ ], que allocantur vicecomiti in corpore comitatus ‥, que proveniunt de placitis et perquisitis et non de firma assisa
concessimus ‥ wardam castri nostri de Lincoln’ ‥ et xx libratas annui redditus ‥ pro tercio ~io comitatus Linc’(
de vicesimo ~io assiso levando ad usus domini regis H.
~ios provenientes de vicesimo ~io collecto per totam Angliam de omnibus liberis hominibus ‥, unde mencio superius facta est
liberi homines de regno Anglie ‥ dederunt domino regi vicesimam partem ‥ bonorum suorum mobilium ad expensas suas faciendas in itinere versus terram Jerosolimitanam
rex ‥ in burgo morantibus indixit senarium ~ium a cunctis qui possederant sibi solvi
exigendo ‥ de populo octavum ~ium sibi dari
octonarium ~ium
dederunt regi populus nonum ~ium, clerus Cantuariensis decimam [v. l. decimum ], clerus Eboracensis quintam [v. l. quintum ]
magnates, regis paupertatem considerantes, quintum decimum ~ium bonorum temporalium per totam Angliam sibi concedebant
istae consuetudines pertinent ad Tantone:(burgheristh , latrones, pacis infractio,hainfare , ~ii dehundret et ~ii S. Petri, circieti
ut ‥ renovarent pleggios suos et ‥ darent prefecto ~ium qui diciturborthselver
predicti †denarentati [MS: den[arii] arentati ] fuerunt domino regi et ipse vic. respondet de arentacione predictorum ~iorum
summa ~iorum Calesie
†~ie [? l.~ii ] Calesie
denar’ molend[(ini ] aliastreth melen , viz. pro non viracione aque ad molendina nostra
in ~iis Dei datis super nundinas S. Egidii pro diversis mercandisis emptis, v d.
emit terram ‥ de R. [et al. ], qui ~ios inde receperunt
in singulis comitatibus ubi non fuerint gaiole fiant ‥ de ~iis regis et bosco ejus
catalla cujuslibet nativi ita intelliguntur esse in potestate domini sui quod propriis suis ~iis versus dominum suum a villenagio se redimere non poterit
terra illa valet de redditu assiso viij li. v s. j d. exceptis operibus; et, si opera fuerint posita ad ~ium, valeret x li. ij s. vij d.
non potuerunt deliberari antequam pacassent xlv m. in ~iis, exceptis aliis donis factis militibus suis [sc. captoris ]
†~ium quod [] ad hoc posueritis : ~ios quos Cl 176
in crastino die comitatus ‥, in quo fit collecta ~iorum regis [] money paid to crown
probatores qui ceperunt ~ios domini regis [] money paid by crown
invenitur quod servicia de Valle Dublin’ subscripta soluta sunt ad Scaccarium in ~iis; viz: servicium archiepiscopi [(et al. ] ‥, qui omnes nunc clamant facere servicia ‥ ad castrum Dublin’ per corpus suum
deliberavit in ~iis levabilibus de tempore suo pro diversis debitorum debitis ‥ xlli.
ut ~ius acquiratur
precipimus quod navis illa cum rectoribus et marinellis ‥ sint ad ~ios nostros
eis ad piscem illum ad regem cariandum habere faciat cariagium ad ~ios regis
adducendo tecum milites ‥ quos perquirere poteris ad ~ios nostros
patris tui satellites regale sic servant erarium ut vix unum tuis clientibus inde possis dare ~ium
nec quidem ~ium unum ad expensas itineris portare permisit
magni burgenses nunquam pacant ~ium
in nullo ~io ei tenetur
ait puella: “amen dico tibi, nullum ~ium habebis”
dicit quod ipsi aliquem ~ium de ~iis regis predicto priori nunquam accomodavit
absque hoc quod ‥ misit xxx li. vel aliquem ~ium
affirmavit quod nullum ~ium nec aliquam mundi pecuniam ‥ Johanni ‥ debet(
quousque idem comes ultimum ~ium de redempcione sua domino regi persolvisset
eciam si contigerit me expendere omnia bona mea usque ad ultimum ~ium
justa [i. e. juxta ] Gallos vicesima pars uncie ~ius est et xij ~ii solidum reddunt
j cuppam deauratam ‥ ponderis lij solidorum vj ~iorum; ‥ [j c ]uppam deauratam ‥ ponderis v marcarum, xj unciarum, x ~iorum
pro perlis ponderis iiij unciarum et viij ~iorum
quando quarterium frumenti venditur pro xviij d., tunc panis albus et bene coctus de quadrante de wastello ponderabit iiij libras x solidos et viij ~ios(
~ius Anglicanus, qui vocatur sterlyngus, rotundus et sine tonsura ponderabit xxxij grana frumenti in medio spice; et uncia debet ponderare xx ~ios(
assaiebantur balancie et pondera civitatis ‥ et invente sunt per omnes particulas concordantes ponderibus domini regis, excepto quod deficit de pondere viij marcarum civitatis pondus ij ~iorum oboli
inventum est dictam dim. unciam puri argenti post sumpcionem de igne excedere standardum predictum in allaio per unum ~ium ponder[is ] ad libram
Dominus in carne apparens ~ium nobis regni celestis promisit. decalogum legis nos perficere posse ‥ concessit
post terminum hujus fluctivagi ponti valerem sumere partem aeterni ~ii
~ius vitae monachilis ‥ esse debet perfectior quam clericalis
decimum [caput ] est ‥ de cavendo litigio ‥; sed usque ad perfectionis ~ium ‥ dilectionem non perducimus si horribilem ‥ litigii tonitruum non devitamus
~ium eterne remunerationis accepit a Domino
- 1. Rom. zilveren munt van oorspronkelijk 10, sinds de tijd v.d. Gracchen 16 asses; voor de waarde zie Appendix 5;
- 2. (postklass.) als gewicht = 3,5 gram; II. adj. a, um elk tien bevattend [nummus muntstuk van 10 asses; fistulae waterleidingen van tien duim breed].
十者。砣名。— nummus 四十錢。 Denariae ceremoniae 十日之忌。 Denariae fistulae 十指長之笛。
Suggest a Translation
See an image
Saiga autem est quarta pars tremissis, hoc est,Vide Legem Ripuar. tit. 36. § 12. et Capitul. lib. 3. cap. 30.Denarius unus. Duæ saigæ duoDenarii dicuntur. Tremissus est tertia pars solidi, et suntDenarii quatuor.
Nummusprosmicue sumuntur in duabus Chartis Cluniacensibus sub S. Maiolo datis de eadem re. In priori quæ est num. 234. habetur :
Ita ut duodecim Denarios singulis annis in vestitura Monachis persolvamus ;in posteriori vero n. 459 :
Ita ut duodecim Nummos, etc.Testamentum
Dat tres solidos et unum Nummum ;hoc est Denarium.
Hontheimpag. 335. col. 1 :
Ut omni anno mihi dentur... duæ Denariorum libræ ante Domini Natale.Vide in Libra 3.
Denariorum Marca, in Chart. Ravengirsburgensi ann. 1312. ap. Würdtwein. Subsid. Diplomat. tom. 6. pag. 121. etc.
Dicebamus quod quotienscumque terræ existentes infra fines parrochiatuum dictarum villarum de Bomont et de novavilla de Bomont excolebantur ab habitantibus in dicta villa de S. Petri monte... cum carrucis, seu equis vel animalibus ipsorum habitantium,... vel ad Denarios eorumdem, etc.
Veniam ad ipsum in Angliam ... ad defendendum terram suam, pro posse meo, ad Denarios Suos.Infra :
Viginti et quinque milites ei mittam de terra mea usque in Angliam, ad custummeum, et a die, quo applicuerint in Angliam, servient domino regi, ad Denarios Ipsius.
Juxta Gallos, vigesima pars unciæ Denarius est, et 12. Denarii solidum reddunt.Charta ann. 849. apud Perardum pag. 146 :
Fisco auri Denarios tres componet.Vide Solidus, et Wendelinum in Glossario Salico.
Philippeos minutulos quinquagenos, æris Denarios centum.Hujusmodi denariorum sex millia solidum conficiebant. Senator lib. 1. Epist. 10 :
Sex millia Denariorum solidum esse voluerunt.Hesych. :
Denariisæreis inferioris ætatis, sic Eadmerus libro de Similitudinibus S. Anselmi cap. 90 :
Tria cuique bono insunt Denario, quæ cuique bono inesse debent Monacho. Denarius quippe bonus puro ex ære, recto pondere, monetaque legitima debet constare, etc.
Præter duo paxamacia, quæ tribus vix Denariis ibidem distrahuntur.Apud Macrob. denarii in lusu puerorum ponuntur ; et quæ apud Marcum cap. 12.
duo Denarii,
duo æraappellantur ; unde conficitur ejusmodi denarios ex
æreisfuisse. Ordericus Vitalis lib. 5. pag. 569 :
Patris tui satellites regale sic servant ærarium, ut vix unum tuis clientibus inde possis dare Denarium.
le Strangleex uxore sua Comiti Lincoln. apud Kennetum Antiq. Ambrosden. ad ann. 1331 :
Concessimus... custodiam et wardam castri nostri de Lincoln. cum balliva ibidem et viginti libratas annui redditus cum pertin. pro Tertio Denario Comitatus Lincoln.Pactum Joannem Ducem Silesiæ inter et Regem Bohemiæ ann. 1330. apud Ludewig. tom. 5. Reliq. MSS. pag. 552 :
Et si nos prædictam civitatem Lubin infra quadriennium continuum exsolvere poterimus, in hujusmodi exsolutionis subsidium, ipse Rex Tertium Denarium, nobis dare tenetur.
Comes de tertio denario.
Denarius Dei, quod in pios usus, non in venditoris commodum convertatur :
Denarius Dei, qui daretur in contractibus in honore Dei et candele S. Trophimi, distribuatur.
Denier à Dieu, in Consuetudine Insulensi art. 50. 80. 81. 92. 160 : Statuta Gildæ Scoticæ cap. 22. § 4 :
Si quis emerit haleces, vel alia mercimonia, et dederit Denarium Dei, vel aliquod argentum in arrhis.
Postmodum palmata, vel Denarius Dei, vel arrhæ factæ seu datæ inde fuerint, contractus ille, sive venditio ex tunc rata et firma habeatur, quantum ad eos inde contrahentes et eorum hæredes, ac si res ipsa fuerit ipsi emptori tradita, et pretium inde numeratum venditori.Rursum fit mentio de
Arrha sive, ut vulgo dicitur, Denario Dei, in Statutis Avenion. lib. 1. rubr. 66. art. 1. Stobæus cap. 42. refert ex Theophrasti libris, Thuriacos cum venditionem contrahebant exiguum nummum tradidisse tribus proximis vicinis memoriæ et testimonii causa. Discimus ex causa in Senatu Parisiensi 1. die Aprilis ann. 1386. acta, Denarium Dei in manus Scribæ a licitatoribus et emptoribus traditum fuisse.
Denarius S. Spiritus, in codice Lubecensi primo Hachii cap. 72 :
Si quis Denarium S. Spiritus super contractu vel mercatione quamcumque excellente vel mediocri erogaverit, idem est ac si mercipotum exhibuerit vel dederit.Inde in Statut. Ripensib. antiq. cap. 79. et novis cap. 66. ap. Westphal. Monument. Cimbric. tom. 4. col. 2006. et 2015.
Omnibus... notum sit, quod Raherus Augardis filius, ipse et mater sua dederunt Ecclesiæ S. Laudi terram quandam, quæ est trans rivulum juxta domum Chalopini, et facientes donum super altare posuerunt, accepta a Canonicis caritate, quam decuit. Postea vero Raherus partem prædictæ terræ, Canonicis nescientibus, Chalopino tradidit, 4. Denarios census ab eo accepturus. Quod ubi cum eis contendere voluit, scilicet jus Ecclesiæ recognoscens, 4. Denarios, quos injuste acceperat, in manu Normanni Decani in Claustro S. Laudi, reddidit videntibus Canonicis... Denarius autem, qui huic Cartulæ dependet in testimonium, unus est ex illis 4. quos Raherum, reddidisse præmissum est.Vide Louvetum tom. 2. Hist. Bellovac. pag. 213. et in verbo
Investitura.
Lanscelinus... duos quoque solidos denariorum, et dimidium, quos eodem die de prædictis villis habuerat, ecclesiæ B. Petri remisit, et eosdem Denarios perforari et perforatos in sacrario B. Petri recondi et reservari rogavit, ut posteris essent in testimonium redditionis.
Stephanus Gambacanis de Ferraria... abnegavit se esse servum S. Martini,Vide Manumissio per denarium. Eadem ratione rei possessæ abdicatio ejusdemque alteri, præsertim ecclesiæ cessio significabatur. Charta circa finem 11. sæc. in Reg. 3. Armor. gener. part. 1. pag. vj. :et de hoc arramivit bellum contra nos. Intra terminum autem, quo bellum fieri debebat, recognovit se male egisse ; venit in capitulum Majoris monasterii et dedit recognitionem suam, scilicet secundum consuetudinem imposuit super caput suum quatuor Denarios, et per illos tradidit se sancto Martino et monachis ejus.
Hæc suprascripta de silva confirmavit Jordanus filius ejus domno Fulcherio abbati et monasterio Stirpensi,... ponens super capud suum quatuor Denarios.
Item de Denariis, qui dantur a nubentibus in foribus ecclesiæ, habebunt decanus et ejus successores medietatem, et presbyter parrochialis aliam medietatem.
Zantflietapud Marten. tom. 5. Ampliss. Collect. col. 472 :
Nihilominus eodem annoVide Albus et in Moneta.(1450.) modius speltæ mensuræ Leodiensis vix vendebatur pro septem albis Denariis Flandriæ, dictis Aydans, quorum viginti vix valent unum florenum Rhenensem.
Prædictæ dominæ xij. Denarios albos concessit quoad viveret annuatim, et post decessum ipsius hæredibns suis duos solidos ejusdem monetæ.
In festo S. Mariæ unicuique phaltinam unam quæ valeat 30. Denarios et in fine illius duos Denarios Alligatos.Ubi Gudenus hæc habet : Hæc interpretari licet de modico pecuniæ seu Denariis, qui in phaltinam,
et in fine illius, subintellecto inferne, sive in phaltinæ sutura, secundum mirabiles veterum mores alligari poterant. Et ex obsoleta isthac consuetudine derivari reor, quod etiamnum Bambergæ canonicis et vicariis summæ ædis, cuilibet bini distribuantur denarii, involuti linteolo filoque consuti.
Novem denarii in festo Penthecostes qui dicuntur Agnorum Denarii, duos denarios in Cathedra Petri qui dicuntur Piscium Denarii.
Revam et Denarium sancti Andreæ, tractamet alia jura regia de talibus exsolvi consueta non solvendo.
In casis hortorum advocatiam et Denarios Areales habebimus, sicut in aliis areis ibi sitis.Denarii censuales supra dicuntur.
Uxor sua Agathes, quæ pro hoc habuit unum Denarium aureum.Alia A. abb. S. Medardi Suess. ann. 1205. ex Chartul. Campan. fol. 251. col. 2 :
Dicti milites et eorum hæredes imperpetuum ecclesiæ nostræ singulis annis... xl. solidos Proviniensium monetæ et unum Denarium auri reddent.Charta Adalber. Leod. episc. ann. 1124 in Chartul. Cluniac. ch. 401 :
Unum aureum Denarium Leodiensis monetæ in Pascha ipsi fratres persolvant.Alia Joan. ducis Lothar. ann. 1283. in Suppl. ad Miræum pag. 139. col. 1 :
Chacun an un Denier d'or, qui doit valoir trois sous Liegeois.Vide in Moneta.
Habeat missus reipublicæ in civitatibus, et in mercatis, Denarium sic affectatum, et deprehensum in fronte Denario calefacto salvis venis taliter coquat, ut ipse homo et cæteri castigentur, et homo non pereat, et videntibus castigationis signum ostendat.
De quibus(scolaribus, magister) non vult habere curam vestiendi, dummodo sunt adulti Denarios omnes de Carne magister recipiet, et de pisce. Refectiones, porcos de nativitate et Denarios qui dantur ad supplementum panis magister retineat. Alios vero Denarios de vestibus scolares recipiant.
Denariata Ceræin Chart. Murbac. ann. 801. in Alsat. Diplom. tom. 1. pag. 60.
Cruentum Denarium habebatCharta Ottonis IV. imper. ann. 1210. tom. 4. Cod. Ital. diplom. col. 1561 :(advocatus) a patriarcha, quem similiter dividebat.
Ducatum Forijulii, cum omni jure et pertinentiis suis, et sanguinolentum Denarium, scilicet feritas, plagas, vulnera, homicidia... sibi et successoribus ejus(patriarchæ Aquilejensis) in perpetuum... confirmamus.
Cum habitantes patriæ Andegaviæ,... ratione sepulturarum et funeralium,... ad solvendum qualibet die Dominica cujuslibet anni suo curato unum denarium Turonensem... fuissent condemnati ; et deinde eo quod supradicti habitantes dictum Denarium Dominicalem solvere recusaverant, etc.Vide Denarius de Palma.
Denarii Elemosinares non spectantes ad mensam, dicuntur in chart. ann. 1190. ibid. pag. 298.
Willelmus Faber sex solidos currentis monetæ ad med.in quadam veteri Charta.XL . Ad Natale Domini tres capones et tres denarios. Ad Paschaœlx. ova et tres Denarios Feodi,
focisseu domibus quotannis a domino feudali exigitur ; nisi sit præstatio sive census species, Dominica prima Quadragesimæ exsolvenda. Vide infra Dies focorum. Charta ann. 1309. in Lib. rub. Cam. Comput. Paris. fol. 321. r°. col. 2 :
Petebant etiam sibi restitui Denarios focorum episcopo Claromontensi consuetos persolvi per dictum regaliatorem perceptos.Vide Foagium I.
Regalesappellati. Vide Moneta fortis.
Item unum Denarium grossum argenti cugni beati Ludovici, quod dant... pro quadam boria.Vide in Moneta.
Assignarunt eidem vicario... illos Denarios, qui Lucosi vulgariter in dicta ecclesia appellantur, videlicet pro labore administrationis sanctæ Eucharistiæ et Extremæ unctionis, quos de jure, vel laudabili et pia consuetudine in dicta ecclesia est præstare hactenus consuetum. De nummo etiam, qui lucosus vulgariter appellatur, partes præfatæ taliter convenerunt, ut illum solus percipiat capellanus,in Charta Guil. archiep. Burdegal. ann. 1225. ex eod. Tabul. Vide Denaria Sacramentorum.
Statutum est ut Loratorii homines pro multa decem libras Denariorum Turonensium Masculorum, id est, fortium Hugoni persolverent.
De Denariis, si mero sunt argento, et pleniter pensantes.In Visione S. Baronti n. 13 :
Solidus bene pensatus, pro
bene pensans:
Et sic per singulos mensesVide Merus.in anni circulo in unumquemque mensem unum solidum in manu pauperis mitte bene pensatum.
Mero, in Capitulis Caroli C. tit. 31. § 13.
Donando et victum suum honorabiliter nobiscum, etEjusdem Vicariæ redditus ibidem recensentur in Litteris Episcopi Constantiensis iisdem fere verbis : habebitxl. sol. usualis monetæ ad se vestiendum... et Denarium de Palma, et præbendam suo palefrido.
cum eis victum suum competenter, et ad vestes sibi emendas. Erat itaquexl. sol. Andegav... et Denarium singulis diebus Dominicis ecclesiastica consuetudine offerendum... et palafrido suo necessaria
Denarius de Palmaille, qui singulis diebus Dominicis a fidelibus offerebatur. Cur autem dictus
de Palma, non conjicio : nisi forte sic dictus fuerit, quod in manum seu
palmamtraderetur.
Pro hujusmodi quidem libertate... prætacti burgenses nobis dederunt centum talenta, et quatuor talenta Denariorum Brandenburgensium paratorum,Vide Paratus 2.
Item quilibet canonicus volens luerari Denarium, vocatum Parisiensem, qui est affectus residentibus solum, in festis Purificationis et Magdalenes cujuslibet anni, debet residere per tres menses cum uno die ad minus.
Et inter cætera Denarios Chrismatis ab eis pro voluntate vestra in salutis vestræ periculum extorquere præsumitis : hujusmodi exactionem, ut eam liberius videamini exigere, quandoque consuetudinem Episcopalem, quandoque Synodalia, quandoque Denarios Paschales appellantes.Vide Synodaticum.
TresVide infra Nummi Pentecostales in Nummus.(matricularios) ordinasti... illis certis redditibus ab ecclesiis de Vermentone et Bitriaci, et Denariis Pentecostalibus de Varziaco percipiendis de voluntate et assensu Autissiodorensis capituli assignatis.
Placita Natalis et Paschæ,
Derrechief lvj. Deniers, que l'en dit les plaiz de Noel et de Pasques, que plusieurs personnes doivent par an pour raison de sept pieces de vignes.
Les poissons de morz, in Charta Ludov. comit. Nivern. ann. 1312. ex Reg. 48. Chartoph. reg. 3 :
Item Deniers deus à Cone, appelez les poissons de morz, prisiez dix sols Tournois de rente chascun an ; et sont paié chascun an le jour des brandons.
Denarius Angliæ, qui nominatur Sterlingus ; rotundus, sine tonsura, ponderabit 32. grana frumenti in medio spicæ, et 30. denarii faciunt unciam, et 12. unciæ faciunt libram.
præsentibusdivino officio distribuuntur. Vide supra Consolatio 3.
Isti nobiles vendiderunt... duas partes decimæ cum omni judicio majori, videlicet colli et manus, et minori, videlicet aliorum excessuum, et nihilominus cumVide Haltaus. Glossar. German. voceDenariis Regalibus, qui vulgariter Konigs-pfennige appellantur.
rhedisseu aratris percipiuntur. Chron. Danic. ad ann. 1249. apud Ludewig. tom. 9. Reliq. MSS. pag. 30 :
Rex Ericus contulit totam Daniam ad Denarios rhedarios sive arratreleff, et veniens in Scaniam idem petens et fugatus est a rusticis cum multa strage suorum.
Sacramentorumdicti, quod tempore sacrosancti Missæ sacrificii pro excellentia interdum nude appellati
Sacramentum, a fidelibus offerrentur. Annal. Bened. tom. 4. pag. 466. n. 80. ad annum 1045. ex Charta Oderici Vindocin. Abb. pro Goffrido Presbytero, cui Maziaci Ecclesiæ
Presbyteratumtenendum concedit, sicut prius habuerat :
Baptisterium totum, benedictionem viri et mulieris, offerendam quoque feminæ tempore purificationis ad Missam venientis, confessiones omnes, infirmorum visitationes, et agenda mortuorum ; præterea Denaria Sacramentorum, et de signis sonandis.Erit forte qui tria hæc postrema referat ad Defunctos, adeo
ut Agenda mortuorumsint Oblationes pro funeribus faciendis,
Denaria Sacramentorumpro Missis Defunctorum celebrandis, et
signa sonandaFructus ad Curionem redeuntes, cum campanæ pulsantur pro mortuis. Vel forte brevius
Denaria Sacramentorumsunt omnes fidelium oblationes Presbyteris Sacramenta quævis administrantibus faciendæ.
secretapro offerente oret. Charta ann. 1327. inter Probat. tom. 1. Annal. Præmonst. col. 449 :
Unam etiam ecclesia nostra portionem habebit in Denariis secretalibus, quosipsis præbendariis ad manus dari contigerit, antequam aliquibus sacerdotalibus ad Missam spectantibus induantur.
Et si ego Ricardus per me et meos nepotes omnia supradicta attendere noluero, vobis vestrisque successoribus pœnam centum librarum Denariorum Senatus componere promitto.Alia ann. 1234. apud Cencium inter Census eccl. Rom. :
Confessus est se recepisse ab eodem triginta libras Denariorum Senatus.Vide supra Augustarius.
Denarius Sterlingus. Charta Caroli Reg. Fr. ann. 1324. qua confirmat Chartam Henrici Reg. Angl. in Hist. Harcur. tom. 3. pag. 40 :
Habuerunt tres marcas argenti et dimidiam et viginti octo Denarios Streloique.Vide Esterlingus.
Archidiaconum... cum omni jure admisimus, duabus tamen articulis non de jure sed de benignitate et gratia archidiaconi exceptis, quod nec Denarios vel obulos Synodales persolvemus, et quod, etc.Alia ann. 1247. ibid. pag. 99 :
Præpositus ejusdem loci nomine abbatis et conventus Corbegensis Denarios Synodales tantum de habitatoribus Montis colliget annuatim... de quibus Synodalibus Denariis præpositus idem sex solidos graves archidiacono... persolvet.
Tourne, Qui, ut opinor, in pretii supplementum vel in
tornumseu compensationem solvitur, Gall.
Jehan de Lilliers dist au suppliant et audit Gillet son compaignon que il paieroient tout l'escot ;... et lors respondi ledit suppliant que il n'y estoit pas tenuz, mais voulentiers paieroient le Denier tourne, se il y estoit.Vide infra Tornare 2.
Denarii ad vestitum pertinentes.
viariodebentur. Charta Rob. comit. Augi ann. 1059. inter Instr. tom. 11. Gall. Christ. col. 14 :
Item in Ulterioris-portu et in Augo oppido decimam Denariorum de vicecomitatibus.Vide in Vicecomes.
Ipsi Johanni portati fuerunt Denarius vini, panis et nuces.
Presbyter autem dictæ capellæ omnes oblaciones et Denarios Votivales et jus parchiæ contingentia ipso præposito... debeat præsentare.
Waris, id est, Boni, legitimi. Charta ann. 1340. in Reg. 72. Chartoph. reg. ch. 391 :
La somme de six vins et douze livres Parisis de Deniers Waris.Alia ann. 1393. in Reg. 145. ch. 500 :
La somme de cent francs royaux, frans Deniers et Waris.Vide Vara 4.
- deni, containing ten each; hence, worth ten(asses): nummus, a silver coin, originally of ten, afterwards of sixteen asses(about 8d., $0.16): pendere denarios nummos quadringenos, L.—As subst.(sc. nummus): denarii trecenti: ad denarios L in singulos modios annona pervenerat, Cs.: ad denarium solvere, to pay in silver: spes denarii, of money.
-
…ut olim solebat, Atellanam sed, ut nunc fit, mimum introduxisti. quem tu mihi popillium, quem denarium narras, quam tyrotarichi patinam facilitate mea ista ferebantur antea ; nunc mutata res est. Hirtium ego et Dolabellam…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…videntur. Si quis aurum vendens orichalcum se putet vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud esse an emat denario, quod sit mille denarium Perspictum est iam, et quid mihi videatur, et quae sit inter eos philosophos…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…ut ad rem, scripsi ad quaestores urbanos de Quinti fratris negotio. vide quid narrent, ecquae spes sit denari an cistophoro Pompeiano iaceamus. praeterea de muro statue quid faciendum sit. aliud quid etiam. quando te proficisci…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…vendens orichalcum se putet vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud esse an emat denario, quod sit mille denarium Perspictum est iam, et quid mihi videatur, et quae sit inter eos philosophos, quos nominavi, controversia…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…et testimoniis omnium et tabulis aratorum planum factum antea est, tum iste pro tritici modiis singulis ternos ab aratoribus denarios exegit ; hoc crimen est, ut intellegas non ex aestimatione neque ex ternis denariis pendere crimen, sed ex…
Cicero, in Verrem
-
…causam habere, in te criminis, in illo benefici, in te iniuriae. eodem tempore praetor Antonius iii denariis aestimavit post messem, summa in vilitate, cum aratores frumentum dare gratis mallent, et aiebat se tantidem aestimasse…
Cicero, in Verrem
-
…qui Cobiomago qui vicus inter Tolosam et Narbonem est deverterentur neque Tolosam ire vellent ; Elesiodulis C. Annium senos denarios ab eis qui ad hostem portarent exegisse. video, iudices, esse crimen et genere ipso magnum vectigal enim…
Cicero, pro Fonteio
-
…quaternis HS tritici modium, binis hordei, iste hordei numero ad summam tritici adiecto tritici modios singulos cum aratoribus denariis ternis aestimavit. non est in hoc crimen, Hortensi, ne forte ad hoc meditere, multos saepe viros…
Cicero, in Verrem
-
…. veteranos qui ; sunt ; Casilini et Calatiae perduxit ad suam sententiam. nec mirum, quingenos denarios dat. cogitat reliquas colonias obire. plane hoc spectat ut se duce bellum geratur cum Antonio. itaque video…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…nisi ad Castoris quaesisses quantum solveretur. decidis statuisque tu propter necessitudinem quae tibi cum Scapulis est quid eis ad denarium solveretur. haec omnia Quinctius agebat auctore et consuasore Naevio. nec mirum, si eius utebatur consilio cuius auxilium…
Cicero, pro Quinctio
DENA´RIUStranslated by penny in the A. V. of the Bible, was the principal silver coin among the Romans, and was so called because it was originally equal to ten asses; but on the reduction of the weight of the as, it was made equal to sixteen asses, except in military pay, in which it was still reckoned as equal to ten asses. The denarius was first coined five years before the first Punic war, B.C. 269. An account of the introduction and the subsequent reductions of the denarius is given under As, p. 205, where its value and subdivisions are fully discussed, and the authorities given. It is sufficient to state here that its normal weight during the last two centuries of the republic was 60 grains, and its value about 8 1/2 d. Its chief subdivisions in silver coins was the quinarius or half denarius, and the sestertius or quarter denarius [SESTERTIUS].
For other divisions and for the types found upon the coins, see As.
[P.G]A Roman silver coin, so called because it originally contained 10 asses. In later times it=16 asses=4 sestertii=1/25 of an aureus. Its original weight was 4.55 gr. (=between $0.18 and $0.20); from B.C. 217 to Nero, 3.90 (about $0.14); after Nero's time 3.41 gr., the amount of pure silver being so reduced that it was worth only about $0.12. Its value subsequently sank more and more, until at the beginning of the third century A.D. it was worth only $0.06. When at the end of the third century Diocletian introduced a new silver coin of full value according to the Neronian standard (the so-called argenteus), the name denarius was transferred to a small copper coin. See numismatics.