diptycha
- A writing-tablet of two leaves (late Lat.), Cod. Theod. 15, 9, 1; Symm. Ep. 2, 80 al.—
- II The double shell of the oyster, Ambros. Hexaem. 5, 8.
scribe mihi unum exemplar in una scedula ‥ sive in una dyptica
hec dipticha, ‥ i. tabula manualis, que et pugillaris dicitur
quanta nobilis materiei jactura erat, si ‥ putrescat speciosissima arbor ista [sc. pirus ], ex qua diptice tot possent excidi quod totius Anglie sive Gallie studiis scolasticis quivissent sufficere
vos, o beatuli diptice geruli, / sursum me rapite de ceno seculi
handtabye , pugillaris, diptica
hec diptica,a smale tabyle
eos qui injuste condemnati sunt revocaverunt post mortem et in sacris diptichiis scripserunt
Bipatens pugillar, Ausonio. Suidas et Hesychius :
Δίπτυχα, δύο περιβόλαια, ἢ δύο ἐπιβολὰς ἔχοντα, ὤστε τῷ μὲν ὑπεστρῶσθαι τὸ ἐπίπλουν, τῷ δὲ ὑποβεβλῆσθαι . Diptycha, quæ duabus constant tunicis seu operimentis, quorum alterum operimento substernatur, altero idem obtegatur.
Ubi ille,.... Et blandæ, assiduæ, densæque tabellæ Sollicitent.
Blandis te epistolis et Diptychis sollicitent. Sed hæc Criticorum filiis nota.
Quæstorum, et majorum Magistratuum, eorum nominibus inscripta, et imaginibus adornata, quæ ipsi ad amicos mittebant vice apophoreti, in Magistratus initi et adepti symbolum. De his mentio est in leg. 15. Cod. Th. de Expens. ludor. (15, 9.) apud Themistium Orat. 6. pag. 166. Symmachum lib. 2. Epist. 81. 87. lib. 5. Ep. 56. et lib. 9. Epist. 109. Claudianum lib. 3. de Laudibus Stilicon. Sidonium lib. 8. Epist. 6. et Libanium, quos laudant Jacobus Gothofredus ad d. leg. 15. Juretus ad eumdem Symmachum, et Alexander Wilthemius in Commentario de Diptycho Leodiensi cap. 1. et 7. ubi non Leodiensis duntaxat, sed et Bituricensis et Compendiensis Diptychi figuræ repræsentantur cum eorum imaginibus et inscriptionibus. Nos egregii alterius Diptychi Consularis, quod in Bibliotheca Regia asservatur, figuram perinde describendam curavimus, ad Syntagmatis de Nummis Imperatorum CPolitanorum illustrationem.
Episcoporum, alterum
vivorum, tertium
mortuorum: de quibus sigillatim dicendum.
(Tabellæ Episcopalesquibusdam dicuntur) illa nuncupant, in quibus sanctorum Præsulum, vita functorum, qui Ecclesiam rexerant, nomina exarabantur, eorum præsertim, qui aliqua vitæ sanctitate inclaruerant, quæ ad futurorum exemplum et meritorum memoriam inter Missarum solennia publice recitabantur. Georgius Alexandrinus in Vita S. Joan. Chrysostomi :
Facundus Hermianensis lib. 4. cap. 1. de B. Cyrillo :Πανεγγυᾷ δὲ τὸ ὄνομα τοῦ Ἰωάννου τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις ἐντάξαι κελεῦσαι, ὡς ἀξιομνημονευτοῦ πατρός . Simul adhortatur ut Joannis nomen tabulis sacris juberet inscribi, tanquam digni Patris, cujus fama celebraretur.
Rescribens quippe B. Attico, hujus Regiæ civitatis Episcopo, dicit : Legens literas a vestra Reverentia missas, cognovi nomen Joannis in sacris Diptychis scriptum.Ubi Cyrillus habet
Solenniter inter suos decessores ac successores ad sacrificia nominatur.Collatio III. Carthaginensis cap. 230 :
In Ecclesia sumus, in qua Cæcilianus Episcopatum gessit, et diem obiit. Ejus nomen ad altare recitamus, ejus memoriæ communicamus tanquam memoriæ fratris, etc.Fortunatus lib. 10. Poem. 10. de S. Martino :
Adde Liberatum Diaconum cap. 16. Breviarii.Nomina vestra legat Patriarchis atque Prophetis, Cui hodie in templo Diptychus edit ebur.
Canonizationisritus, cujus vocabuli vis nulla alia est, quam quod summi Pontificis jussu et arbitrio, re prius diligenter expensa, virorum vitæ integritate et sanctitate insignium nomen in Canonem Missæ referretur, quod alias docuimus. Hadrianus II. PP. Epist. 9 :
Dictum Apostolicæ recordationis Papam Nicolaum in Codicibus vel Diptychis Ecclesiarum vestrarum scribi, et nomen ejus inter sacra Missarum solennia inprætermisse recitari faciatis.Fulcuinus de Gestis Abbatum Lobiensium cap. 7 :
Dixit etiam Episcopus supra nominatusVide August. de Unitat. Eccl. cap. 7. Epist. 152. ad Donatum, Socratem lib. 6. cap. 10. lib. 7. cap. 40. Niceph. Gall. lib. 7. cap. 7. et 28. Anastas. PP. Epist. 2. cap. 3. Acta Concilii CP. Regulam Magistri cap. 93. extremo, Pachym. lib. 7. cap. 19. lib. 11. cap. 20. etc.(Adalbero Remensis) prædecessorum suorum ductam usque ad se consuetudinem, ut inter Missarum solennia, in ea speciali commemoratione defunctorum, quæ supra Diptycha dicitur, et in consecratione Dominici corporis solenniter agitur, cotidie in aurem Presbyteri recitante silenter Subdiacono, omnium ipsius Sedis nomina scripto viritim recitentur Episcoporum.
Deinde abstulerunt de Diptychis Ecclesiarum nomina Patriarcharum, vel de picturis Ecclesiæ, figuras eorum, aut in foribus, ubi esse poterant auferentes, id est, Cyri, Sergii, Pauli, Pyrrhi, Petri, per quos error orthodoxæ fidei pullulavit.Justinianus in Edicto de Fide orth. de Theodoro Mopsuest. inter Acta Synodi Univers. :
Hincmarus Remensis Opusc. 17. ad Nicolaum PP :Ἀπέλειψαν ἐξ ἐκείνου τῶν ἱερῶν τῆς ἐκκλησίας διπτύχων τὴν τοῦτου προσηγορίαν . Deleverunt e sacris Ecclesiæ Diptychis ejus nomen.
Nunc autem in epistolis Sanctitatis vestræ... invenimus, ut Teotgaudum et Guntharium in Catalogo Episcoporum non recipiamus, et Antiochenum Concilium, ut præmisimus, et melius ipsi scitis, de eo, qui post damnationem juxta præcedentem consuetudinem Episcopale præsumit ministerium, quod Ebonem fecisse non dubium est, rescribere mihi dignetur Apostolica vestra auctoritas, utrum eundem Ebonem inter Episcopos in sacris Diptychis in Ecclesia nostra nominare permittam, an ne de cætero in Episcoporum catalogo nominetur, prohibere debeam, etc.Vide Concil. Calchedonense act. 14.
nomina Proterii et Salafatiarii, scripsit. Quæ quidem postmodum restituebantur ab orthodoxis Præsulibus, ut in Constantinopolitana Synodo decretum legimus act. 1.(decessorum) de Ecclesiasticis Diptychis sustulit, et Dioscori et Helluri, qui Proterium interfecerat
Gregoras lib. 5. Papæ simul cum aliis Patriarchis factam mentionem testatur, ut et Georgius Pachymeres lib. 5. Sanctus Maximus in Collatione cum Principibus in Secretario :Ὁ διάκονος θυσιᾷ γύροθεν τὴν ἁγίαν τράπεζαν, καὶ τὰ δίπτυχα τῶν τε κεκοιμημένων καὶ ζῶντων, ὡς βούλεται, μνημονεύει . Diaconus in circuitu sacram mensam thurificat, et defunctorum ac vivorum Diptycha, ut illi lubet, percurrit.
Verumtamen quid volumus per multa discurrere ? inter sacras oblationes supra sanctam mensam post Pontifices et Sacerdotes et Diaconos, omnemque sacratum Ordinem, cum laïcis Imperatores memorantur, dicente Diacono : Et eorum, qui in fide dormierunt laïcorum, Constantini, Constantis et cæterorum. Sic autem et vivorum memoriam facit Imperatorum post sacratos omnes.Concilium Vasense II. cap. 4 :
Et hoc nobis justum visum est, ut nomen Domni Papæ, quicunque Sedi Apostolicæ præfuerit, in nostris Ecclesiis recitetur.Micrologus cap. 13 :
Sciendum est autem, quodLeo Ost. lib. 2. cap. 73 :Romana auctoritas nomina vivorum fidelium internumerare permittit, ubi dicitur : Memento, Domine, famulorum famularumque, etc.
Cumque ad eum locum Canonis pervenisset, quo vivorum solent nomina recenseri.Vide Liturgiam S. Marci, S. Cyprianum Epist. 10. Concilium Calchedonense Act. 11. pag. 302. Edit. 1618. Suggestionem Germani et aliorum Episcop. post Epist. 39. Hormisdæ PP. Regulam Magistri cap. 93. etc.
Tantum ad satisfaciendum scripsimus, ut venerabile nomen sanctæ recordationis Leonis, quondam urbis Romæ Archiepiscopi, in sacris Diptychis tempore consecrationis propter concordiam affigeretur.
commemoratiofiebat, ut est in Addit. 4. Ludovici Pii cap. 59.
De nominibus vero recitandis, antequam preces Sacerdos faciat, atque eorum oblationes, quorum nomina recitanda sunt, sua oratione commendet, quam superfluum sit, et ipse pro tua prudentia recognoscis, ut cujus hostiam necdum Deo offeras, ejus ante nomen insinues, quamvis illi incognitum sit nihil. Prius ergo oblationes sunt commendandæ, ac tum nomina, quorum sunt oblationes, edicenda, ut inter sacra mysteria nominentur, non inter alia, quæ ante præmittimus, ut ipsis mysteriis viam futuris precibus aperiamus.Vide Capitul. Aquisgranense ann. 789. cap. 53. et Capitul. Francoford. ann. 794. cap. 49. Alcuinus de divin. Offic. ubi de Canone :
Cum dicitur, Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, et deinde subjungitur : Et omnium circumstantium, manifestum est, quod quasi quidam locus sit, ubi aliquibus specialiter nominatis, etiam cæterorum, qui assistunt in Ecclesia, commemoratio adjungatur. In quo loco liberum est Sacerdoti, quos desideraverit, peculiariter nominare, aut nominatim Deo commendare : aut certe illud ab antiquis est observatum, ut ibi offerentium nomina recitarentur. Prius enim oblationes commendandæ sunt, ac tunc eorum nomina, quorum sunt edicenda, ut inter sacra mysteria nominentur, non inter alia, quæ præmittimus.Eadem habet auctor Exegeseos in Canonem Missæ (quem quidam Floro Lugdunensi adscribunt) pag. 20.
mortuorum, eorum nempe omnium, qui in fide obdormierant, pro quibus Deum orabant, quorum nomina recitabantur. non tamen omnium, sed eorum, quæ Sacerdoti a Diacono indicabantur. Liturgia S. Marci :
Ὁ διάκονος, τὰ δίπτυχα τῶν κεκοιμημένων,nempe,
legit. Cui Sacerdos, se inclinans, apprecatur, dicens :
καὶ τούτων πάντων τὰς ψυχὰς ἀνάπαυσον δέσποτα κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐν ταῖς τῶν ἁγίων σου σκηναῖς,etc.
Et horum omnium animabus dona requiem dominator Domine Deus noster in sanctis tuis tabernaculis, etc. Liturgia S. Chrysostomi supra laudata :
Id porroὉ δίακονος τῶν τε κεκοιμημένων καὶ ζώντων. ὡς βούλεται, μνημονεύει , ut illi lubet.
pro dormitione alicujus oblationem vel deprecationem nomine ejus, vocat Cyprianus Epist. 66.in Ecclesia celebrare
Post illa verba, quibus dicitur : In somno pacis, usus fuit antiquorum, sicut etiam hodie Romana agit Ecclesia, ut statim recitarentur a Diptychis nomina defunctorum.Alcuino consentit Florus Magister in Expositione Missæ, et Auctor Vitæ S. Samsonis Episcopi Dolensis lib. 1. cap. 1. Cumeanus lib. de mensura pœnitentiarum cap. 13 :
Diaconus obliviscens oblationem adferre, donec auferatur linteamen, quando recitantur nomina pausantium, similiter pœniteat.Memoria vero illa, quæ agitur pro defunctis in sacrificio Missæ, fitque post divinæ hostiæ consecrationem, inscribitur apud Gregor. M. in libro Sacramentorum :
Super Diptycha ;in Expositione Missæ :
Oratio super Diptychos, atque in hæc verba concipitur :
Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum ill. qui nos præcesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis. Ipsis, Domine, et omnibus in Christo quiescentibus, locum refrigerii, lucis, et pacis, ut indulgeas, deprecamur.Quæ quidem oratio a Sacerdote, sacra faciente, inter ipsa Missæ solennia, recitatur post consecrationem, quam Missæ partem ;
Gloria tibi, Domine. Id docemur ex Synodo quinta laudata :
Τῷ καιρῷ τῶν διπτύχων μετὰ πολλὴς τὴς ἡσυχίας, συνέδραμον ἅπαν τὸ πλῆθος κύκλῳ τοῦ θυσιαστηρίου, καὶ ἠκροῶντο, καὶ μόνον ἐλέχθησαν αἱ προσηγορίαι τῶν εἰρημένων ἁγίων τεσσάρων συνόδων παρὰ τοῦ διακόνου, καὶ τῶν ἐν ὁσίᾳ μνήμῃ Ἀρχιεπισκόπων Εὐφημίου, καὶ Μακεδονίου, καὶ Λέοντος, καὶ φωνῇ μεγάλῃ ἔκραξαν ἅπαντες, Δόξα σοι Κύριε . Tempore Diptychorum cucurrit omnis multitudo cum magno silentio circa altare, et audiebant : et cum solæ lectæ fuissent a Diacono appellationes prædictarum sanctarum 4. Synodorum, et sanctæ memoriæ Archiepiscoporum Euphemii et Macedonii et Leonis, voce magna universi clamaverunt : Gloria tibi, Domine.
Inde ad Capitulum progrediuntur, ubi gestis Sanctorum et Diptychis defunctorum perlectis, fiunt preces pro eorum requie.Quo referri possunt ea quæ etiamnum post Primam Acolythus canit :
Commemoratio omnium fratrum, familiarium Ordinis nostri atque benefactorum nostrorum :quibus Superior subdit,
Requiescant in pace, ad quod Chorus respondet,
Amen.
de Diptychis Zenonis et AnastasiiAugustorum
nomina.
Diptychavocant quidam libros anniversarios, in quibus defunctorum, qui pro animæ suæ remedio Ecclesiis bona contulerunt, nomina describuntur, quæ vulgo
Necrologianuncupantur. Hac notione Diptycha usurpavit Eckehardus junior de Casib. S. Galli cap. 5. pag. 62.
Quanquam,Et alio loco :inquit , Ecclesiarum Diptycha putantur fuisse tabulæ sacræ duæ, quarum in altera vivorum, in altera mortuorum Episcoporum, qui recitabantur in sacrificio Missæ, nomina describantur ; non erit tamen fortassis absonum opinari, fuisse etiam quandoque vestem illam, qua supra cæteram induitur Sacerdos, cum missam celebrat : Casulam et Planetam appellant. In hanc sententiam adducit me, tum quod ea sit vestis duplex, anterius et posterius ex humeris delabens, tum quod inter sacras divorum reliquias, in Classensi sacrario, hujusmodi vestem repererim, vel antiquitate venerabilem, in qua talia inscripta sunt nomina.
Quam vero diximus in hac historia casulam, Diptychorum imaginem referentem, in sacrario Classense servari, ea e serico argenteo texta est, in cujus anteriori parte, intra duas lineas sursum ac deorsum recta deductas descripta opere Phrygio in circulis habet hæc nomina, Sigebertus Episcopus, Andreas Episcopus, etc. Transversum vero ab uno humero ad alterum intra duas item lineas minime rectas, sed arcus modo sursum flexos, eodem opere, hæc sunt, Concessus Episcopus, etc. In dorso, inter duas lineas item, sursum ac deorsum excurrentes, in medio, paulo supra locum, ubi sunt renes, in circulo manus est aperta, transversum locata ; supra ipsam hæc, in circulo quodque suo, leguntur, Gabriel Angelus, S. Rusticus, Euprepius Episcopus, etc. Infra manum hæc sunt, Michael Angelus, Hescirmus, Petronius Episcopus, etc. In cornu transverso, sursum etiam sinuato, ita habetur, Zeno Episcopus, etc.Episcoporum aliorum nomina brevitatis causa omisimus. De Diptychis sacris et profanis multa etiam congessit Rosweidus in Onomastico ad Vitas Patrum, ut et Card. Bona lib. 2. Rerum Liturg. cap. 12. et Steph. Baluzius ad Capitul. pag. 1129.
Diptychum. Charta Rudesindi Dumiensis Episcopi æræ 930. apud Antonium
Diptagos argenteos imaginatos et deauratos,Charta alia ejusdem Rudesindi :calices argenteos exauratos tres, etc.
Ad usum Sanctuarii, cruces, Dipertagas, capas, calices, et coronas, etc.Legendum, ut supra,
Diptagos.
Hic orationes duæ dicuntur, una super Dyptitios, altera post lectionem nominum.
DI´PTYCHA(δίπτυχα, from πτύσσω, to fold), two writing tablets (tabulae or tabellae, also called pugillares), fastened together at the back by means of wires, which answered the purposes of hinges, so that they opened and shut. The insides of such tablets were covered with wax for the purposes of writing, and with a raised margin round each to prevent the wax of one tablet rubbing against the wax of the other. The outside was made of different materials, such as wood, ivory, or parchment. [For authorities, see TABULAESimilar tablets were used by the Greeks. Herodotus (Hdt. 7.239) speaks of a δέλτιον δίπτυχον, made of wood and covered with wax; and even in Homer (Hom. Il. 6.169) we read of a πίναξ πτυκτός.
The Diptycha Consularia, frequently mentioned in the later times of the empire, were made of ivory, and were presented by the consuls to the emperor and their friends on the day on which they entered upon their office. Other magistrates, such as the quaestors, also distributed diptycha on the same occasion (Symmach. Ep. 2.81), but from the time of Theodosius this privilege was confined to the Consules ordinarii. (Claudian, de Cons. Stilich. 3.346, Symmach. Ep. 5.56, 7.76, 9.119; Cod. Theod. 15.8, 1.) These diptycha contained the portraits and names of the consuls, with other representations in bas-relief. Several of these diptycha are still extant--61 in all, according to Marquardt; the oldest bearing the date of 406 A.D., and the latest of 541. The specimen on the preceding page, figured by Labarte, represents one tablet, the other being nearly the same. On it Clementinus, consul A.D. 513, is represented seated on a curule chair, between the figures of Rome and Constantinople, holding the map of the Circus, and giving with it the sign for the beginning of the games. Above him are his signet, name, and title, surmounted by a cross and portraits of the Emperor Anastasius and the Empress Ariadne. Under him are two boys, emptying bags of presents, namely, coins, diptychs, and palm-branches. (There are several works on the Consular Diptychs, a list of which is given in Becker-Göll, Gallus, 2. p. 462; Marquardt, Privatl. d. Römer, p. 546.)
[W.S](δίπτυχα). Two writing-tablets fastened at the back by wires upon which, as upon hinges, they opened and shut. They were also known as pugillares. When three or more tablets are joined they are called triptycha or polyptycha. For further details see writing and writing materials.
The Diptycha Consularia, frequently mentioned in the later times of the Empire, were made of ivory, and were presented by the consuls to the emperor and to their friends on the day on which they entered upon their office. Other magistrates, such as the quaestors, also distributed diptycha on the same occasion (Symmach. Ep. ii. 81). These diptycha contained the portraits and names of the consuls, with other representations in bas-relief. Several of these diptycha are still extant—sixty-one in all, according to Marquardt—the earliest bearing the date of A.D. 406 and the latest of 541.