liberare

1 liberare [CL] 1 to grant freedom to, manumit, free (slave). si puellam Dei maculaverit iij annos peniteat . ‥ si ancilla ejus sit, ~et eam et vj menses peniteat Theod. Pen. I 14. 12; pro virga ‥ qua servi percussi ~abantur Osb. Glouc. Deriv. 618. 2 to deliver: a to set free, liberate, release (from grasp, restraint, arrest, or captivity; also fig.). b to relieve (from hostile action or siege). c to cure (disease or person suffering from disease). d to keep free, preserve (from contagion, sin, death). a [Theseum] quem et ipsum jam in mortis periculo constitutum adveniens Hercules ~avit Lib. Monstr. I 36 p. 190; Ric. Hex. Hist. Hex. 54 (v. 1 liberatio 1); [Bacchus] dicitur Liber ‥ quia hic deus mares, missis seminibus, ~et. nam per Junonem feminae, per Liberum mares ~ari dicuntur et purgari. Liber etiam vocari meruit, quod a curis homines ~et Alb. Lond. DG 12. 1; qui sic percussus, nisi citius dicat “liveret”, ad penitentiam recurrendo, dicet ei diabolus, “mact”, animam secum ad tartaram deducendo a quo nec ~abitur prece vel pretio J. Waleys Schak. 465; c1342 de manu calumpnie ~are FormOx 142; intellectus autem cum fuerit adeptus, tunc per intellectum agentem tanquam per propriam formam intelligit omnia entia, et ita formas penitus ~atas a materia Baconthorpe Quaest. Sent. I 3a.  b suam gentem ab hostili paganorum depopulatione ~avit Bede HE III 24 p. 179; ~atur [ME: is arud; gl.: deliverid] urbs prius obsessa AncrR 114.  c et cum in juncturis idropisis exiverit apostema aut in pede, ~abitur post mensem a die quo apparuerit J. Mirfield Brev. 70; porcelliones ‥ cum vino bibiti ‥ morbo regio laborantem ~ant Alph. 150.  d qui ‥ es ‥ ~andus a morte Bede HE IV 14 p. 234; Dominus suo mundum sanguine a peccatorum tenebris ~avit Ib. V 21 p. 338; nemo liber est a peccato nisi Deo ~ante Anselm (Orig. Pecc. 25) II 168; quilibet istorum [lapidum] ligatus in anulo et suspensus collo intrantis civitatem in qua est infirmit tamon, ~at eum ab infirmitate illa Bacon V 175; 1504 ~a me Domine de morte eterna StatOx 318. 3 to deliver, empty: a (hospice by removing occupants from it for billeting); b (gaol by removing prisoners from it for trial). a infra muros civitatis nullus hospitetur, neque de mea familia neque de alia vi alicui hospitium ~etur (Ch. Hen. I Lond.) GAS 625.  b 1309 (v. gaiola 1b); c1320 pro ~ando Oxonie carcere regio FormOx 67; 1340 ad ~andam gaolam CBaron 99. 4 to acquit, discharge, free (person) from liability. b to exempt (land) from obligation. rex favore sanctissime adjutricis clementer omnia donat et ultro sontem ~at Gosc. Transl. Mild. 23 p. 190; qui ad dampnum vel malum aliquem duxerit, ~et eum advocacione vel emendacione vel participacione (Leg. Hen. 85. 1) GAS 600; ab hoc crimine [forgery] se ~at qui exhibet eum a quo instrumentum accepit Ric. Angl. Summa 31 p. 53.  b 858 hanc terram ‥ ab omni servitute regali operis ‥ liverabo CS 496; requisitus an tenementum Henrici sit drengagium, dicit quod non, sed thenagium, sed pater Henrici ~avit illud a thenagio, et fecit quod ipse et heredes tenerent illud ad feudofirmam Feod. Durh. 224; ? c1300 confirmavit sex selliones et dimidiam in Eltona, quas H. filia Willelmi de T. contulit, ~ans ab omni servicio Cart. Chester 427 p. 264. 5 to discharge (debt or duty). b to renounce (homage or fealty). aquiter, acquietare, evadiare, luere pignus, ~are Gl. AN Ox. f. 153r.  b Patricius ‥ qui homo regis Anglie prius effectus est, in perjurium lapsus, homagium et fidelitatem suam que ei fecerat per nuntium in scriptis ~avit Meaux II 374. 6 to deliver, hand over, entrust, convey: a (kingdom); b (land, manor, tenant, or sim.); c (castle or town); d (ship); e (seisin, possession, right of inheritance or sim.); f (goods or animals); g (doc.); h (keys; also as token of surrender). a s1272 papa regnum Sicilie, quod Manfredus injuste detinebat, Karolo ‥ fratri regis Francie ~avit Eul. Hist. I 392.  b 794 (11c) Bynna, comes regis, sustulit sine recto hanc terram aet Austan v manentes, quod Aeðelbald rex ante ~avit CS 269; 941 (15c) librata est in hoc graphio ista terra CS 769; tenet ‥ j hidam et dim. ‥ quam ei ~avit episcopus Baiocensis DB I 202va; Grafham [Hunts] dicunt socam regis fuisse et esse, nec brevem nec saisitorem vidisse qui ~asset eam Eustachio DB I 208ra; j liber homo ~atus pro terra sed non pertinet manerio DB II 416b; hec ij mansiones fuerunt ~ate ea die qua rex Edwardus fuit vivus et mortuus Dom. Exon. 217; c1193 terram ‥ memorato David in vadium ~avi Ch. Chester 266; 1276 ~avit dicta maneria ‥ regine Anglie consorti regis cum omnibus rebus in eisdem inventis Banstead I 309; 1334 tibi precipimus quod mesuagia ‥ et redditum predicta cum pertinenciis ‥ prefato Ade ~es RScot 265a.  c 1216 de castris ~atis ‥ sciatis quod tradidimus ‥ comiti de Ferariis castrum nostrum de Pecco Pat 1; s1353 ut ‥ quedam castra ‥ ~asset Avesb. f. 123; s1356 villam et claves ‥ ~ando ‥ reddiderunt Ib. 132.  d 1336 vobis mandamus quod quandam aliam navem ‥ provideri et ‥ ~ari ‥ faciatis RScot 476a.  e quando hereditatem suam de D. Deus sibi ~averit Cart. Chester 124 p. 140; 1341 petit ipsum D. ad hospitale illud admitti et possessionem ejusdem sibi ~ari Mem. Ripon 214; 1354 inde seisinam fecerimus ~ari (Ch. Regis Scot.) Avesb. f. 133; dicta vero sceptra liverabuntur statim ‥ abbati Westmonasteriensi Lib. Regal. 30.  f et si dominus in cujus terra [animal] inventum est non habet consuetudines suas, sc. sache et sochne, omnia ~abit prefecto hundredi (Leg. Ed.) GAS 650; 1255 catalla ejus illa occasione confiscata ei ~ata fuerunt SelPlForest 25; c1266 refectorario [candelas] ~abit [sacrista] Cust. Westm. 43; 1300 siquis monachus ‥ nimis curioso ‥ apparatu uti presumat, viz. zonis aut bursis de serico ‥ statim ~entur priori Vis. Ely 10; 1313 de R. M. quia receptavit unam aucam venientem de Strahie nec ~avit illam ballivis Leet Norw. 58; 1453 computat se ~asse diversa jocalia subscripta tam domine regine ad manus proprias quam diversis dominis ‥ ac aliis ex mandato dicte regine (KR Ac 410/11 m. 1) JRL Bull. 123.  g 1170 litteras vestras Willelmo ‥ ~avimus Ep. Becket 389; c1210 in hujus rei warantizatione et firmiori securitate, cartas antecessorum meorum, quas habui de prenominata terra, memorato conventui ~avi Ch. Westm. 461; 1214 cartam ‥ episcopo ‥ ~abitis MunAcOx I 3; 1218 extensiones ‥ ~ate sunt Stephano de S. BNB II 5; coram Johanne ‥ qui tunc brevia judicialia ‥ fecit et ~avit State Tri. Ed. I 26; duo clerici principaliter irrotulent omnia placita et omnia judicia in principali rotulo parliamenti et eosdem rotulos ~erent ad thesaurarium regis Mod. Ten. Parl. 377.  h 1212 G. J. testatus fuit in pleno hundredo [quod] ~avit clavem predicto R. S. et A. T. CurR VI 293; s1356 (v. 6c supra); 1366 injunctum est predicto J. quod ~et claves predictis plegiis et quod amoveat manum suam de arrestu predicto Hal. Durh. 57. 7 to deliver (into custody or prison). 1194 corpus suum arestabunt et bailivo domini regis ~abunt (Lit. Regis) Diceto II lxxxi; 1209 W. filius S. de B. ~atur in prisona SelPlForest 2; 1214 vicecomes et coronarii in pleno comitatu ~averunt Henrico de P. et Alano de D. predictos R. et G. in custodiam CurR VII 170; 1221 N. captus fuit et ~atus Roberto de W. officiali archdiaconi Covintrensis et abbati Leircestrie ‥ ut eum haberent coram justiciariis SelPlCrown 103; 1275 ~abatur vicecomiti ad gaholem SelCCoron 35; s1327 R. de B. ‥ fuit carceri episcopi Herefordiensis ~atus Ad. Mur. Chr. 50. 8 to hand over, pay (money); b (imp.; v. et. 10a infra); c (dep.). 1217 trescentas marcas quas ‥ rex ‥ ei ~ari precepit Pat 48; ~avit omnes obvenciones venientes ad dictam ecclesiam ‥ Elye servienti de H., per talliam ‥ Feod. Durh. 266; 1292 de predicta pecunia ~anda RScot 6b; 1364 quos denarios ~avit ‥ receptori regine per unam talliam Banstead I 343; 1400 Roberto ‥ ultra xiij s. iiij d. sibi prius ~atos, xij s. Test. Ebor. III 21; s1399 petit ‥ feoda et remuneraciones ‥ sibi tradi et ~ari Ad. Usk 35.  b item ad hunc [scriptorem cancellarie] pertinet brevia regis de exitu thesauri scribere ‥ est autem hic tenor: ‘H. rex etc. N. thesaurario et illi et illi camerariis, salutem. ~ate de thesauro meo illi vel illi hanc vel hanc summam’ Dial. Scac. I 6A; 1204 ~ate de thesauro nostro W. O. ‥ ij m. Cl 12a.  c 1467 eo quod aliquos ‥ denarios ad manum dicti receptoris generalis compoti minime ~atus fuerit (TR Bk 207 p. 6) JRL Bull. 226. 9 (p. ppl. liberatus as sb. f., m., or n.) what is handed over: a allowance, payment, provision (of food, goods, clothing, or money) made to servant or retainer. b badge, uniform, livery (also her. & fig.). c (acad.) corrody, stipend, or sim.. d livery for horse. e possession, seisin (of land) , or ? f. l. a 1168 v militibus que morantur in castello de Doura c s. de prestito super ~atam suam per breve Ricardi de Luci Pipe 210; s1399 ordinatum fuit quod domini regni pannorum ‥ sectam aut ~atum de cetero alicui ‥ non conferrent Ad. Usk 39; [abbas Johannes, ob. 1401] ~atam ‥ robarum suis familiaribus ‥ contulit G. S. Alb. III 435; 1423 ut primus tam victum quam vestitum accipiat ab abbate; secundus vero victum a priore sed ~atum ab officiariis conventus Amund. I 107; lyvery of cloth, or oder ȝyftys, ~a PP; pro vectura librate serviencium collegii ‥ viij d. Cant. Coll. Ox. II 156; jurabit etiam, quod ex tunc non recipiet ipse ab aliquo, preterquam a rege feodum aut pensionem aliquam, seu ~atam Fortescue LLA 51 (cf. ib. 50: libratam magnam panni); a lyveray of clothe; ~ata; liberatalis CathA (cf. ib.: a liveray of mete ‥ corrodium); 1545 archiepiscopus dabit ~atas seu liberaturas panni (Pat) Foed. XV 76.  b hec ~ata est antichristi introducta, in sanctam ecclesiam ad colorandam otiositatem (R. Dymmok) Concl. Loll. XII 2; 1406 concessimus ‥ Johanni D., uni servientum nostrorum ad arma, quod ipse ~atam nostram le colere nuncupatam, prout armigeri nostri gerunt, et similiter ~atas omnium liberorum nostrorum in singulis locis tam in presencia nostra quam in absencia nostra gerere et eis uti possit Pat 375 m. 16; aldermanni ‥ cum vicecomitibus et quotquot fuerant de ~ata majoris MGH I 24; 1425 volo et ordino quod in die sepulture mee invitentur omnes homines de ~ata mea et alii amici et dilecti ad prandium (Test. Episc.) Ib. 351; post tanta regalis convivii solennia, novelli milites, ipsa pallia exuentes, vestes de ~ata regia ejusdem secte preciosas nimium induebant Ps.-Elmh. Hen. V 10; ista signa ut predixi regia prout signum accipitur pro sua ~ata non sunt arma vel bagia set solummodo ~ate et sic sunt signa per que ipsorum nobiles ‥ cognoscuntur. ex quibus jam insurgit questio utrum nobilitatus per unum principem et racione feudi suus vasallus portans ~atam ejusdem poterit alterius principis vel domini ~atam recipere Upton 35; 1542 et eisdem septuaginta hominibus dare possit septuaginta ~atas panne lanie, vel signa seu bagias cuicumque qui de ipso recipere voluerit eadem †libertates [l. ~atas] signa vel bagias ad ipsum serviendum (Pat) Foed. XIV 764.  c 1450 qui secundum formam statutorum tenerentur dare ~atam et convivare regentes MunAcOx 731; 1458 secunda [condicio] est quod det ~atam, id est cultellos, ut antiquitus fieri solebat, omnibus regentibus Ib. 755.  d 1453 in precio ccx carectarum feni ‥ venditarum super expensam equorum domini ibidem ad ~atum stancium Ac. H. Buckingham 11.  e 1204 et vicecomes non misit nomina juratorum, set mandavit quod ecclesia illa est in ~ata [sic MS; ? l. libertate] archidiaconi Wellensis CurR III 140. 10 writ of liberate. V. et. 8b supra: a (imp. as sb. n.); b (p. ppl. as sb. n.). a 1230 thesaurario et camerariis ‥ venit de domino rege breve quod vocatur ~ate de liberando ‥ magistro J. de A. quadraginta marcas LTR Mem 11 m. 9; 1242 quia ‥ asserebat ‥ decem marcas solutas fuisse ad scaccarium, fiebat ei illud ~ate RGasc I 34; 1249 quod de primis denariis receptis ad scaccarium nostrum Pasche reservarentur mille libre ad expensas hospitii nostri, unde habetis breve nostrum de ~ate (AncC II 93) RL II 54; 1274 pro expensis T. clerici petentis j ~ate de xx li. apud London’ per viij dies ij s. Househ. Henry 402; 1289 habuit ‥ regina ‥ litteram de ~ate directam thesaurario ‥ de ixcx li. vij s. viij d. RGasc II 428; 1344 ipse brevia illa xx die Decembris proximo preterito, statim viz. post ~ate eodem die factum, prefato nuncio ‥ liberavit PlRExch 70 r. 16d..  b c1253 vestram precor discretionem quatenus ~atum de vinis istis erectum [sic MS] domino P. L. thesaurario ‥ mihi ‥ transmittere velitis (AncC VI 169) RL II 100.

2 liberare [cf. 1 deliberare] , to deliberate, consider. s1384 dux cepit per consilium suum ~are qualiter possit ligenciam suam salvare et vitam suam non perdere V. Ric. II 57.

3 liberare v. 2 librare