recuperare

recuperare [CL] 1 to recover (something lost, confiscated, or sim.), regain possession of something (from); b (money); c (land); d (person); e (absol. or ellipt.). 1166 pro ~andis libris quos G. magistro P. ‥ commodaverat J. Sal. Ep. 168 (167 p. 94); quare tunc dentes non producuntur nec amissi ~antur Quaest. Salern. P 123; 1372 repertum est in curia quod W. A. ~et versus tenentes ville unam garbam sigittarum [sic] Hal. Durh. 113.  b 1253 licebit dicte Licoricie ~are totum debitum predictum ccc li. super heredes suos SelPlJews 19; 1296 W. S. pro auxilio habendo ~andi debita sua dabit domino priori dim. marce Hal. Durh. 8; 1333 xxiij s. iiij d. quos rex ~avit hic in curia versus eundem Robertum LTR Mem 105 m. 169; pecunia namque restitui ac ~ari potest, fama autem vix aut nunquam Regim. Princ. 121.  c 1145 si forte eveniret quod ipse H. vel heredes sui terram illam ~arent Ch. Chester 71; tenebat . terram ‥ quam super comitem de Clara ~averat Gir. RG I 9; petivit auxilium, quo regnum amissum ~are quivisset M. Par. Maj. I 57; 1256 sexaginta acris ‥ quas dudum ~avimus versus quosdam burgenses nostros de E (Scarborough) BBC 334; s1357 respondit rex ‥ quod licet ipse perdiderat terras antecessorum suorum pro tempore, ipse ea [sic] ~aret cum Deus voluerit Knighton II 95.  d de fugitivo, si ~atus fuerit DB I 26ra; propter peccata nostra ipsum amisimus, si eundem volumus ~are, certe ut ad penitentiam convertamur ‥ admonemur Beleth RDO 102. 107; tali modo ~avit ipse uxorem suam SelPlCrown 136; hic semper in luctu manebo donec filium meum ~o G. Roman. 296.  e 1219 si Henricus amittat per assisam, ~et versus Ricardum CurR VIII 82; Bracton 176b (v. imbladatio). 2 to recover, regain (w. abstr. obj.); b (health or sim.). c (feud. w. seisina) to regain possession (w. gen. or de & abl.). ut hanc [imaginem] quam in primo parente perdidimus, per gratiam ejusdem Conditoris ~emus in nobis Bede Gen. 29; qualiter ‥ provincia Orientalium Saxonum fidem, quam olim exsufflaverat, ~averit Id. HE pref. p. 7; c1225 [numerum cuniculorum] recuberabit (v. chova); domina mea, sancta Maria, quando ~abo tam grande quod nunc perdo gaudium? Ad. Eyns. Visio 4; mox eundem honorem ~avit Ric. Hex. Stand. f. 37; gens Hibernica ‥ pristinam libertatem ~avit Gir. TH III 42; s1345 circa ~anda et defendenda jura nostra hereditaria (Lit. Regis) Ad. Mur. Chr. 165; 1382 David de Lyndesay, ex eo quod non ~avit statum et possessionem terrarum suarum ante festum Sancti Martini ExchScot 102; palmam et candelam, designantes victoriam de hoste ~atam Drama I 166.  b accidit ut venissent Wintoniam ‥ viginti sex egri causa ~ande sanitatis Ælf. Swith. 11; unde puer et calorem et salutem ~avit Natura Deorum 54; post modicum tempus ~ata plena sanitate accessit ad tumbam sancti, gratias agens Deo Canon. G. Sempr. f. 150v; 1341 pro mora sua ibidem causa convalescencie ~ande, xl s. Ac. Durh. 542; sic ~ant visum SB 34.  c c1209 quando saisinam terrarum Richesmundesire ~avi Ch. Chester 339; 1249 tota curia dicit super sacramentum suum quod ‥ R. majus jus habet in predicta terra quam aliquis alius. et ideo ~et saisinam suam SelPlMan 21; 1293 per considerationem ejusdem curie ~asset [rex Norwagie] seisinam suam versus ‥ episcopos ‥ de quibusdam redditibus RScot 19a; s1313 Hospitelarii ~averunt seysinam de terris et tenementis militum Templi Ann. Exon. 20v. 3 to restore, revive, renew; b to restore (person) to health or vigour (also in spiritual context). c to bring back into use, re-establish (law, institution, or sim.). ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis ‥ copulasse denoscimur, recenti ‥ memoria ~entur et recalescant Aldh. Met. 4; in quibusdam ‥ coeptum deseruisti amorem, quem nisi ~averint, lucis eos promissae munere privabo Bede Apoc. 137C.  b restat ut quotquot ad salutem vitamque ~amur aeternam non hoc nobis ipsis ‥ tribuamus Bede Hom. I 4. 21; 751 proposui aliquantulum ‥ fessum senectute corpus requiescendo ~are Bonif. Ep. 86 p. 193; cum perditi fuissemus culpa nostra, ‥ bonitate tua ‥ ~asti nos Alcuin Dub. 1031C.  c 747 statuimus ut per annos singulos canonorum decreta ‥ in sinodo legantur et ~entur Bonif. Ep. 78 p. 163; Pippinus ‥ coepit ‥ synodalia confestim ~are instituta ac canonica ‥ instaurare mysteria Willib. Bonif. 8 p. 45; 1166 nec video quibus ‥ possitis uti instrumentis ad ~anda vel conservanda jura ecclesie vestre J. Sal. Ep. 148 (177). 4 to make up for, compensate for. formice in estate majora ferunt onera quam sunt eorum corpora, unde parvitatem corporis ~ant magnitudine virtutis Upton 162. 5 (leg.): a (ad loquelam ~are) to revoke a plea. b (inf. as sb. n.) right of recovery by legal action. c (~are habere) to be allowed to recover or regain possession of, to receive redress or amends. a in omni curia ‥ si cui imponitur quod in placito dixerit aliquid quod ipse negat se dixisse, nisi possit per duos intelligibiles homines de auditu convincere, ~abit ad loquelam suam (Leis Will.) GAS 511; 1203 J. ‥ et A. reddunt compotum de ij m. ut ad loquelam suam ~are possint Pipe 99.  b 1243 vocaverunt Johannem ad warantum, salvo ~are suo, versus Willelmum le Zuche CurR XVII 2276; 1262 recapietur in manu regis sine lite salvo eciam regi ~are suo si idem R. aliquid occupaverit quod per cartam regis ad ipsum non pertineat Cl 52; 1395 ipse non est eadem persona versus quem primum ~are talliatum fuit RParl III 335a.  c dimittetur tenens ‥ ita ut petens tale ~are habeat versus eum ‥ si iterum inde placitare voluerit Glanv. I 32; habuit ~are suum versus priorem Bracton f. 260; 1285 breve per quod donator haberet ~are suum deficiente exitu satis est in usu in cancellaria (Stat. Westm.) StRealm I 72; 1272 consideratum est quod predictus S. habeat ~are suum versus dictum N. de predictis xl s. cum lucro SelPlJews 63; 1292 quod heredes ‥ habeant suum ~are per breve de vasto ‥ et quod recuperent tenementa vastata et dampna RParl I 79a.