tertia
1 tertĭa, æ, f. (s.-ent. pars ), un tiers : Scrib. Comp. 90 || s.-ent. hora Fronto Ep. ad M. Cæs. 4, 6, la troisième heure || tertĭæ (s.-ent. partes ) a) le tiers : Plin. 33, 131, etc. ; b) le troisième rôle : Plin. 7, 51.
Hic instituit Tertiam et Sextam in Ecclesia dici, quod modo in Dei nomine perseverat.Vide Durandum lib. 5. cap. 6. Menardum ad Concordiam Regular. Cardin. Bona de Psalmodia, etc.
Sic jacuit, quasi exanimis, usque ad Tertiam magnam : erat enim in æstate.Ubi horam diei intelligo, qua
Tertiacani solet, quæ in æstate clarissima est. Hinc
Doudry qui est jeune homme et qui veoit...... qu'il avoit temps et lieu, comme il feust Tierce de nuit ou environ, et aussi qu'il avoit oui dire qu'elle(Thevenete) avoit fait courtoisie de son corps à aucuns, etc.
Tertiæ Ecclesiarum, quas
antiqui Canones de parochiis suis habendas Episcopis censuerunt, ut est in Concilio Toletano XVI. can. 5. quarum ratione Ecclesiarum reparationi tenebantur, ut est in eodem can. et in Concilio Tarracon. ann. 516. cap. 8. Concilium Aurelian. I. ann. 511. cap. 5 :
De his, quæ in altario accesserint, Tertia fideliter Episcopis deferatur.Adde cap. 33. et Toletanum IX. cap. 6.
ex usu Ecclesiæesse innuisse alii observarunt.
Nec reticendum judicavimus qualiter sæpe dictus pater et avunculus noster decimam partem ex publico reditu, qui nobis et nostris ministris in ejus successione ab omnibus totius dioceseos nostræ ecclesiis anno tertio reddebantur, in congruis ecclesiæ obsequiis, ubi amplius necessarium fore existimabat, destinare solebat expendendam.
Divisio inter Gothum et Romanum facta de portione terrarum, sive silvarum, nulla ratione turbetur.... nec de duabus partibus Gothi aliquid sibi Romanus præsumat, aut vindicet : aut de Tertia Romani Gothus sibi aliquid audeat usurpare, aut vindicare.Adde § 16. Quod et firmatur a Senatore lib. 2. Epist. 16. ubi Theodoricus :
Juvat,inquit, nos referre, quemadmodum in Tertiarum deputatione Gothorum Romanorumque possessiones junxerit et animos. Nam cum se homines soleant de vicinitate collidere, istis prædiorum communio causam noscitur præstitisse concordiæ. Sic enim contigit, ut utraque natio, dum communiter vivit ad unum velle convenit. Et factum novum et omnino laudabile, gratia dominorum de cespitis divisione conjuncta est : amicitiæ populis per damna crevere, et ex parte agri defensor acquisitus est, ut substantiæ securitas integra servaretur. Necesse est enim, ut inter eas suavis crescat affectus, qui servant jugiter terminos constitutos.
Judices singularum civitatum, Villici atque Præpositi, Tertias Romanorum ab illis, qui occupatas tenent, auferant, et Romanis sua exactione (manente) sine aliqua dilatione restituant, ut nihil fisco debeat deperire.Quod quidem vectigal,
Tertiarum illationem et exhibitionemappellat idem Senator lib. 1. Epist. 14. lib. 2. Epist. 17. et 37. non quod tertia fructuum pars, in pecuniam postea commutata, pensitaretur ; sed potius quod ex Tertiis inferretur. Testatur enim idem Scriptor etiam
Exactionem binorum et ternorumvocat, et ad Comitis Sacrarum largitionum officium pertinuisse ait, lib. 3. Epist. 8. et lib. 7. Epist. 20. 21. 22. Vide Paulum Warnefridum de Gestis Langob. lib. 2. cap. 32. At secus egisse Odoacrum scribit Procopius lib. 1. Gotthic. cap. 1. ubi ait, Gotthorum ope arrepta tyrannide,
Tertiarumillationibus, de quibus mox egimus, et agrorum parte tertia, quæ antiquo possessori relicta est, et Principi fructuum partem pensitare quotannis solebat, agrario, quod
Campipartem, dicimus, etiamnum in Burgundia et vicinis provinciis mansisse
Tertiarumnomen admodum vero simile est : non quod tertia fructuum pars domino superiori solveretur : neque enim agrarii quantitas eo accedit ; sed quia ex
tertiis, quæ veteribus incolis relictæ sunt, pensitabatur, cum duæ, quæ in victorum sortem cesserant, a graviori illa pensitatione immunes essent, licet censui leviori obnoxiæ.
Agrienim
vectigales, ut habet Hygenus de Limitibus constituend. pag. 206.
multas habent conditiones:
in quibusdam provinciis fructus partem constitutam præstant, alii quintas, alii septimas, etc. Inde enim graviorum ex agris pensitationum origo videtur petenda. Charta Sanctii Majoris Regis Navarræ æræ 1068. apud Anton.
de Yepezin Chronico Ord. S. Benedicti tom. 1 :
Manifeste comperimus præteritis temporibus nullum Episcoporum prædecessorum nostrorum in Ecclesiis vel parochiis, Monasterio S. Æmiliani collatis, primitiva vel tertias requisisse, vel accepisse.Adde Chartam sequentem ibidem. Alia Didaci Episcopi Compostellani æræ 1153. apud eumdem tom. 4 :
Sanctum Georgium de Valegia cum suis Tertiis, et cum omni censu et devito, et censu nostræ Ecclesiæ, et cum suo canto, etc.Infra :
Cum suis bonis et Tertiis liberam ab omni censu.Rursum :
Has tertias et ista debita alii mei prædecessores vestro Monasterio contulerunt.
Dederunt..... unum modium annonæ in Tertiis de Aillantoe.... et si aliqua causa seu aliquo casu aliquid de summa dicti bladi in prædictis Tertiis defecerit, requisierunt et præceperunt, ut residuum repleatur de Tertiis et aliis redditibus S. Mauritii.Charta ann. 1232. pro Ecclesia S. Benigni Divion. :
Tertiæ de Mieumeant, que de jure spectant ad obedientiam de Dineto, etc.Adde Chronicon Farfense apud Murator. tom. 2. part. 2. col. 748. Gall. Christ. novæ edit. tom. 4. Instrum. col. 100. et 161. Chartam ann. 1235. tom. 3. Anecdot. Marten. col. 1250.
Tam de hospitibus, qui in villa ipsa manent vel laborant, quam de porcis, qui ibidem incrassati fuerint, et pastionati, nec non et de Tertiis et taschis, quæ exierunt ex eisdem silvis et de raminatio.Vetus Charta apud Perardum in Burgundicis pag. 96 :
Accrevit, quod absque redditione Tertiarum supradicti loci habitatores, quocumque loco vellent, in sua terra seminarent acAlia, pag. 118 :meterent.
Et eorum famuli de terra, quam in dominio haberent, excolerent, absque Tertiis velut propria tenerent.Alia ann. 1221. pag. 325 :
Et Tertias debent adducere ad illam villam, et computare ante hostia.Adde pag. 122. 327. 476. Charta ann. 1240. in Tabul. Campaniæ ex Bibl. Reg. fol. 365 :
De terragiis autem, quæ vulgo Tertiæ. Alia ann. 1276. apud Chifflet. in S. Bernardo pag. 525 :(male dicuntur, ubicumque homines dictæ villæ terras nostras excoluerunt, nos dicti fratres de Crista habebimus medietatemTerræ)
Tria sextaria frumenti, in quibus mihi tenebatur de annuo reditu super Tertias suas Aubigneio.Chr. Besuense pag. 634 :
In prædicta sylva,..... si laboratum fuerit, cujus erit fundus terræ, illius erit et Tertia.Pag. 676 :
Addiderunt et Tertiam partem de Blaniaco, etc.Adde pag. 622. Tabular. Abb. Reigniacensis Ord. Cisterciensis ann. 1263 :
Sus ce que li Abbés et li Convens demandoient toutes les Tierces de la ville de Joux, etc.Hinc
Terræ Tertiales, in Charta ann. 1313. apud Roverium in Reomao pag. 396 :
Et singulas Tertias suas, quas habet annuales in terris Tertialibus existentibus in finagio de Rubeomonte.Adde pag. 289.
tertiarum.
servitus seu redditus pro dominiodeberi dicitur, in Charta ann. 1269. ex Chartul. eccl. Lingon. fol. 182. r° :
Item quamdam servitutem seu redditum, quæ vocatur Tertia, quæ pro dominio debetur, in terris inferius annotatis.Alia ann. 1336. ibid. fol. 102. v° :
Dominus utilis dictæ villæReg. Cam. Comput. Paris. sign.(de Martileio) consuevit percipere... quemdam redditum, qui wlgaliter appellatur les Tierces, videlicet de undecim gerbis unam, qui redditus Tertiarum valet, etc.
Belfol. 123. v° :
Item le quart et le sixieme en une maniere de disme, que on dit les Tierces. Terce,eodem sensu, in Charta ann. 1411. ex Tabul. episc. Carnot. Ex quibus aliisque pluribus instrumentis patet
Tertiænomine, non semper significari tertiam fructuum partem, ut asserit D.
Bouquetin Monitu ad tom. 1. Jur. publ. Gall. pag. xviij. ubi et varias ejusdem vocis notiones a Cangio expositas minus attente perpendisse videtur. Hinc
Terchier, Tertiamseu
terragiumcolligere, in Charta ann. 1283. ex magn. Chartul. nig. Corb. fol. 98. v° :
Se li serjans l'abbé estoit en defaut de venir Terchier, je ou mi hoir ou mi successeur porriens mettre d'une part sen terrage, etc.
tertiæ. Tabular. Albæ ripæ in Diœcesi Lingon. :
Neque Tertiarii nostri, neque Tertiarii fratrum sine altero recolligent tertias.
mancipiorumduabus partibus veteribus incolis concessis, sibi tertiam tantum reservarent. Vide Legem Burgund tit. 54. § 1. et tit. 57.
Tercias RegalesHispani vocant, tertiam partem redituum fabricarum Ecclesiarum, quam Gregorius X. PP. Alfonso Sapienti Regi indulsit pro sustinendis bellis contra Mauros.
Lambertusvero tenebit ex episcopo Lingonensi...... salagium Castellionis et Tertias leguminis ; pro quo salagio et Tertiis exhibere tenetur episcopo in hospitio suo sal et legumina, quotienscumque veniet aput Castellionem.
Volumus, ut uxores defunctorum post obitum maritorum Tertiam partem conlaborationis, quam simul in beneficio conlaboraverunt, accipiant.Marculfus lib. 2. form. 17 :
Sed dum villas aliquas, quas superius memoravimus, ad loca sanctorum hæredibus nostris deputavimus, quod pariter stante conjugio adquisivimus, prædicta conjux nostra Tertiam inde habere potuerat.Gesta Dagoberti Regis Franc. cap. 47. et Aimoinus lib. 4. cap. 35 :
Tertiam tamen partem de omnibus, quæ Dagobertus Rex acquisierat, postquam Nanthildis Regina regnare cœperat, eidem reservant.
Tiers coutumier, in Consuet. Norman. art. 367.
Dosscilicet
rationabilis, quæ tertia pars est totius tenementi viri sui, quod habuit tempore desponsationis : ita quod si plus tertia parte tenementi vir daret in dotem, ea ad tertiam partem reducatur : in Regiam Majestatem lib. 2. cap. 16. § 4. et seqq. Eadem appellatur
rationabilis Tertia pars mulierumlib. 1. cap. 3. § 2. ubi placita de ejusmodi
Tertiisad Vicecomites pertinere dicuntur.
Item volo, quod de prædictis omnibus dicta Dalphina sit contenta, et prohibeo, quod in hæreditate nihil aliud ratione dotalitii, donationis propter nuptias, quartæ, Tertiæ, incontri, petere valeat.
Si aliquis liber tenens, cujus tenementum liberum est ab omni servitio per suum infeofamentum, cadat in tertiam alicujus dominæ, etc.Adde cap. 85. Littlet. sect. 36. 37. et Radulfum
Non habent mensuras, videlicet quartam, pintam, Tertiam, etc.
Tertiæ circaVide Tertiaria 1.xv. s. in panibus. Sequentia avenarumiiii. lib.
prisonariiseu captivi. Charta Henrici VI. Regis Angl. ann. 1452. in Chronico Joannis Whetamstedii pag. 321 :
Tercias et Terciarum Tertias omnium prisonariorum, in guerra captorum, nobis debitas (relaxavimus.)