transcendere

transcendere [CL] 1 to climb, go, or pass across or beyond (esp. over or above), to cross (also fig. or in fig. context); b (intr.). c to grow over, cover, overrun. aequora transcendens me ducet praevia cornix Hwætberht Aen. 56 (Ciconia) 6; limenque domus transcendito velox Wulf. Swith. II 926; mentem ad celestia contemplanda extenderet, se ipso et omnibus hujus mundi rebus transcensis W. Malm. GP II 74; ~ens nives Alpinas in Italiam veni Id. GR II 170; nunc montium juga ~ens Gir. EH I 46 p. 302; vallo spinoso firmiter undique concluso, quod nemo ~ere vel penetrare potuit Id. Invect. VI 17; ave [Jhesu] transcendens ethera J. Howd. Cyth. 88. 1; c1287 R. S. assuetus est ~ere muros noctanter et perforare parietes et alias fellonias facere Leet Norw. 6; cum vir sit mulieris caput, et corpus caput suum ~ere monstrum esset in natura, mulierem virum transcendere qui est caput ejus ‥ non minus esset monstruosum Fortescue NLN II 56.  b cum ‥ regnasset ‥ de regno terreno ad regnum celeste ~it Plusc. VI 16.  c transcendent [gl.: suffocabunt] vimina sentes J. Cornw. Merl. 48 (76). 2 to pass over or on from (period, phase, or stage to the next). b (pass., of time, period, or sim.) to be passed, to pass, go by. hic ‥ pueritiam elinguis ~ens ad puberes annos nichilominus elinguis pervenit Gosc. Edith 300.  b cum jam mediae noctis tempus esset transcensum ‥ Bede HE IV 22 p. 261; tanta velocitate divinae virtutis ut necdum primum mundi nascentis momentum esset transcensum Id. Gen. 13B; aequinoctii die transcenso plena vespere luna Ib. 24A; transcensis infantiae suae temporibus, cum fari ‥ temtabat ‥ Felix Guthl. 12. 3 to go, pass, or rise above or beyond (thing or amount regarded as level, esp. as limit of expectation, possibility, acceptability, or sim.), exceed, surpass, transcend; b (mus.); c (w. abl. or in & abl.). pax ‥ Dei exsuperat omnem sensum ‥ omnem creaturae ‥ ~it intellectum Bede Apoc. 189D; patet ‥ error inrationabilis eorum qui praefixos in lege terminos ‥ vel anticipare vel ~ere praesumunt Id. HE V 21 p. 337; c801 inmemor fidei dominus ~isse convincitur quod juravit Alcuin Ep. 24; videtur mihi hujus tam sublimis rei secretum ~ere omnem intellectus aciem humani Anselm (Mon. 64) I 74; ~it ‥ omnem affectum dulcedo tuae benignitatis Ib. (Or. 18) III 71; successit in Eboraco Wilfridus presbiter ‥ qui ~it tempora Bede W. Malm. GP III 111; 1198 trascendens gloria / cum clero populum / ‥ / factus in seculum (Pol. Poems) EHR V 319; pia et succensa mens omne corpus omnesque corporeas imagines similitudinesque ~ens Ad. Scot QEC 831D; desiderium anime rationalis ~it omne bonum finitum et vadit in infinitum Bacon Mor. Phil. 29; longe ‥ ab humano sensu remota est, et corpoream ~ens naturam quasi ultra hominem eminus ~itur Id. Maj. I 244.  b si ‥ aliquis cantus ~at per acutum et grave suum diapason respectu soni infimi Garl. Mus. Mens. 16 p. 97.  c ut ‥ tuos progenitores ‥ potestate ~as Bede HE II 12 p. 109; puer ‥ infra pauca tempora omnes in scientia ~it G. Roman. 403. 4 (phil.) to transcend, (also, pr. ppl. as adj.) transcendent. b (spec., pr. ppl. as adj.) transcending the Aristotelian categories, transcendental (also as sb.). forma ‥ secundum nomen transscendit esse materie Ps.-Gros. Summa 313; voluntati ~enti competit transcendenter ‥ velle Duns Ord. IV 355.  b necesse est esse aliquam scientiam universalem que per se consideret illa ~entia, et hanc scientiam vocamus metaphysicam ‥ quasi ~ens scientia Duns Metaph. I prol. p. 5; ~ens quodcumque nullum habet genus sub quo contineatur Id. Ord. IV 206; docuit aliquod predicatum ~ens dici in ‘quid’, et non esse genus nec definitionem, et alia predicata ~entia dici in ‘quale’ Ib. IV 216; licet Deus conveniat cum alio in conceptu substantie ~enti, non tamen convenit in proprio conceptu generis sed in conceptu ~enti quo utimur loco generis Ockham Quodl. 750.