laborare

laborare [CL] 1 to labour, toil, work; b (of draught animal); c (pr. ppl. as adj.) hard-working, industrious. d (pr. ppl. as sb. m.) one labouring, labourer, workman. Greci et Romani dant servis suis vestimenta et ~ant sine Dominico die Theod. Pen. II 8. 3; nec ipse, quamvis multum ~ans, proficere aliquid valebat Bede HE III 11 p. 150; c794 nunc est tempus ~andi, tunc quiescendi Alcuin Ep. 76; plures ibidem monachi usque hodie permanserunt et in cultu divino pie ~averunt Ord. Vit. V 19 p. 445; 1296 in mercede xx marinariorum ~antium assidue per tres dies per quos dies galea fuit in trahenda ad aquam Ac. Galley Newcastle 174; 1397 in solucione facta de mandato regis, cuidam medico ~anti quondam domino R. de D., x s. ExchScot 422.  b 1273 avena: ‥ in prebenda iij affrorum iiij quar. dim. et iij bus. et ideo plus hoc anno quia multum ~averunt in fimo cariando Ac. Stratton 44.  c Ord. Vit. III 1 p. 4 (v. emittere 8); manibus ~antibus Ziz. 426 (v. generosus 3a).  d 601 cum certum sit pro omnipotente Deo ~antibus ineffabilia ‥ praemia reservari ‥ (Lit. Papae) Bede HE I 29 p. 63; 1368 pro una celdra et octo barellis salis, missis in C., cum naulo et costagiis illuc ~ancium ‥ vj l. ij s. ExchScot 308; 1373 diversis ~antibus et operantibus ibidem per idem tempus xvj s. iiij d. Ac. Durh. 210; 1400 in reward diversorum cocorum et aliorum servientium et ~antium ‥ Test. Ebor. III 19. 2 to work, plough, till, cultivate. b (trans.) to work (land). c (pr. ppl. as sb. m.) field-labourer, husbandman. ~at cum propriis car[rucis] DB I 139ra; nostrum est ~are et seminare, Dei vero est incrementum et effectum dare Anselm (Ep. 186) IV 72.  b s1076 si forte homines sui aliam terram ~averint, sic omnino decimam habeant monachi Ord. Vit. V 19 p. 442; 1289 sadones ‥ debet ‥ ~asse (v. exsartare).  c instanter ~antium [AS: tiligera] diutissime stat domus Prov. Durh. 33; ibi sunt inter burgum c burgenses v minus et xv extra burgum terram ~antes DB I 108va; 1559 tenentibus et ~antibus earumdem [sc. terrarum] Conc. Scot. II 169; nimio tempore longo ~abant antequam scirent bene aliquid quod nunc ex levi ab omnibus ~antibus circa talia percipitur Mens. & Disc. (Anon. IV) 50. 3 to work at or on, be engaged in (physical or intellectual task), take pains with (person); b (w. dat.); c (w. prep.); d (w. abl. of gd.); e (p. ppl.) worked at, wrought. 1447 procuratori nostro in curia Romana, ad assidue solicitand’ et ~and’ negocia monasterii ‥ xxiij s. iiij d. Ac. Durh. 631.  b novi ‥ in Anglia homines pessime promotos, qui habuerunt licenciam a rege Henrico VI ut ~arent pape Romano pro provisione Gascoigne Loci 26.  c 1100 qui pro hoc negotio cum rege ‥ ~averunt (Lit. Papae) Conc. I 379; ne sine causa ~averimus in vobis [cf. Gal. iv 11] Gir. SD 44; 1262 vos ‥ rogamus quatinus ‥ ad predictum regem [Francie] ~are velitis petituri et recepturi ‥ pecuniam Cl 122; si forte ‥ thesaurarius ‥ ad hoc ~are noluerit vel non potuerit ‥ Ib; per xx annos ‥ specialiter ~avi in studio sapiencie Bacon Tert. 59; s1300 circa ‥ electionem ‥ ~antes (v. frustratorie 2); 13‥ nonne, circa logicam si quis laborabit, / spinas atque tribulos illi germinabit (De studiis 34) Pol. Songs 207; 1409 uxori predicti T. ~anti ad le stryngherth vj d. et uxori J. G. ~anti ad le blomeherth ij d. Ac. Forge Durh. 525.  d socios per urbem discurrentes et allophilos necando ~antes adjuvit Ord. Vit. IX 15 p. 608.  e siquando ~ate arti nichil deesset W. Malm. GP III 101 p. 231; stagnum valet ad faciendum vasa et aptandum ferrum ~atum M. Scot Part. 295. 4 to strive, exert oneself, labour: a (w. ut); b (w. inf. or acc. & inf.); c (w. gdv. or prep. & gd.); d (absol. or intr.). a ~ant ut inique agant Gildas EB 68; diu ~avit fortuna ut insontem terrae restituerat W. Malm. GR II 139 p. 156.  b a705 si quid ‥ praeterea saecularium litterarum nosse ~as Aldh. Ep. 8(11); cunctis quae dicebat contradicere ~abant Bede HE II 2 p. 83; qui [sc. Cumin] decus affectans et episcopus esse laborat L. Durh. Dial. I 251; meam laboro fieri / que nec se flectit Veneri / nec muneri / sese spondet P. Blois Carm. 12. 3. 19; vitam emendare et vas mundare ~et Gir. SD 102; ne quis secundum ignotiora noscenda distinguere ~et Balsh. AD rec. 2 44.  c in dejiciendis et extenuandis malis ~ans W. Malm. GR IV 316; omnes uno nisu ad eum litori restituendum ~ant Id. GP V 266; 1432 in contribucione facta C. B. alteri domini episcopi justiciariorum ~anti pro concordia facienda inter dominum priorem et dominum W. B. militem Ac. Durh. 231.  d ne Christus ‥ [ovem] perditam quaerendo et inventam reportando frustra ~asse videatur Anselm (Ep. 197) IV 87; quinque Flandrenses ‥ sarcinulas deportatas ad ecclesiam ob pacis et rerum conservandarum remedium arriperent, ad asportandas eas hostia ecclesie ~ando queritarent Found. Waltham 31. 5 to struggle, be in difficulty. b (w. inf.) to struggle (to), to have difficulty (in). contra nascentem heresim novam ~are contendit Bede HE II 1 p. 776; 796 (v. germanitas 1c); respice, benigne pastor, commissi tibi gregis ovem et miserare miserabiliter ~antem Anselm (Or. 9) III 30; bello intestino diu ~avit Normannia W. Malm. GR IV 307; ~anti justitiae prebebat manum ne laberetur in preceps Id. GP I 44 p. 72; Guillelmus rex ‥ multis procellis tribulationum contra eum insurgentibus vehementer ~avit Ord. Vit. VII 10 p. 194; penitencia nobis ob hoc injuncta, sub jejuniis adhuc et disciplinis ~amus Gir. SD 92; speculum ‥ cum magnis expensis et laboribus factum est: nam artifex damnificatus est in c li. Parisiensibus et pluribus annis ~avit Bacon Tert. 116.  b fari ‥ ~o R. Cant. Malch. V 313 (v. hagius). 6 to suffer physical stress or pain. b (w. abl. or prep. & abl.) to suffer (from), be affected (by disease; also fig.). c (in extremis ~are) to suffer on the point of death. 1200 cum ipsa de partu ~aret ipse venit in domum suam et eam per pedes extraxit SelPlCrown 39; post alia quomodo ipse in sero sue vite ~avit [ME: swonc] in dura cruce AncrR 95.  b per sex continuos annos eadem molestia ~are non cessabat Bede HE IV 23 p. 256; Mir. Cuthb. Farne 4 (v. gradus 11); pre omni alio populo, zelotypie vitio laborat hec natio Gir. TH III 26 p. 172; cum a pueritia sua lepre macula ~asset Canon. G. Sempr. 147v; ille qui ~at in acuta infirmitate Bracton 150 (v. felonia 2f); porcelliones ‥ morbo regio ~antem liberant Alph. 150.  c etsi in extremis videret filium suum ~antem nec aliud nisi instantem mortis horam prestolantem Found. Waltham 27; jacuit [manutergium] supra pectus magistri G. ~antis in extremis Canon. G. Sempr. 149v; 1226 quingentas marcas quas vobis legatas fuisse a ‥ patre nostro in extremis ~ante nobis datum est intelligi Pat 103; 1314 ex personis secularibus dabatur inteligi quod in extremis ~arunt Rec. Eng. Dom. 109; rex Robertus [I] in extremis ~ans Plusc. IX 26 (cf. Fordun XIII 20: in extremis agens). 7 (intr.) to be vexed, perplexed, troubled. b to cause trouble. c (tr.) to vex, perplex, trouble. sive adhuc ad lucem redierit sive non: ‥ sentio plures in eadem ~are questione Anselm (Incarn. B 1) II 6; s1416 cum ‥ ~asset vulgus in ambiguo quis preficeretur ad custodiam ejusdem G. Hen. V 23; 1433 qui circa examinacionem ejusdem Willelmi diversimodo extitit ~atus Cl 283 m. 4d..  b s1236 (v. 2 dimittere 1f); 1276 si dedit farinam Christine ‥, prout fama ~avit quod furtive fecit Hund. Highworth 39; 1278 ibi malefecit prout fama ~avit usque hodiernum diem Ib. 86; 1296 fratres qui sibi objecta negaverunt, si de hujusmodi objectis fama ~avit, tunc inquisivit per octo vel sex fratres inde veritatem DCCant. Register/Q f. 28; 1309 presumpcionem que ~at contra ipsos ex proprio juramento Reg. Cant. II 1127; 1397 P. H. capellaunus perjurus est publice in curia regali prout fama ~at Vis. Heref. I 281; s1416 de quo nulla usque venimus Dovoriam et tunc nisi modica et multum ambigua ~avit opinio G. Hen. V 23; 1554 de et super eisdem ~arunt et impresenti ~ant publica vox et fama SelPlAdm II 92.  c c1350 [for troubling the mayor and community] ~and’ majorem et communitatem Rec. Leic. II 75. 8 to travel. 1258 relicta ejusdem adeo senex sit et debilis quod ad regem ~are nequit Cl 204; 1307 W. de M. ‥ tam gravi langore detinebatur quod non potuit ~are Cl 124 m. 6; 1361 N. de L. in complementum expensarum suarum, tempore quo ~averat versus Londonios in negociis regis ExchScot 83; 1384 eadem Isabella adeo gravida et partui vicina existens quod absque inevitabili mortis sue periculo usque Westmonasterium ad diem predictum ~are non possit (Common Pleas Writs) Medieval Legal Records in memory of C. A. F. Meekings (HMSO, 1978) p. 284; 1387 pro magistro N. de F. et W. de C. ~antibus London pro parliamento, iiij l. xvj s. ‥ domino J. de M. ~anti versus Beverlacum pro capitulo ad convocacionem ibidem tentam ‥ vij s. vij d. Fabr. York 128; 1398 ad expensas comitis de Carric, ~antis ad partes boreales in negociis regni ExchScot 442.