natalis
natalis, of birth, birth-, natal
nātālis, e, adj. [natus, nascor],
- of or belonging to one's birth, birth-, natal: hunc emortualem facere ex natali die, Plaut. Ps. 4, 7, 139 (1241): nunc huic lenonist hodie natalis dies, id. ib. 3, 1, 9 (775): natali die tuo scripsisti epistulam ad me, Cic. Att. 9, 5, 1; cf.: quem ego diem vere natalem hujus urbis aut certe salutarem appellare possum, Cic. Fl. 40, 102: natalis dies reditūs mei, id. Att. 3, 20, 1: scit genius natale comes qui, temperat astrum, Hor. Ep. 2, 2, 187: tempus, Ov. F. 6, 797: lux, id. Ib. 219: hora, Hor. C. 2, 17, 19: humus. Ov. P. 2, 9, 78: domus, Val. Fl. 3, 321: sterilitas, native, Col. 3, 7: so, natale decus, Val. Fl. 6, 61.—
- II Subst.: nātālis, is (abl. natali; rarely natale, Luc. 7, 391; Inscr. Orell. 775; 2534; al. cf. Neue, Formenl. 1, p. 228 sq.), m. (sc. dies).
- A Lit., a birthday: ad urbem (veni) tertio Non. natali meo, Cic. Att. 7, 5, 3: natales grate numeras? Hor. Ep. 2, 2, 210: meus est natalis, Verg. E. 3, 76: sex mihi natales ierant, Ov. H. 15, 61: Brutorum et Cassi natalibus, Juv. 5, 37: debemus mehercule natales tuos perinde ac nostros celebrare, Plin. Ep. 6, 30, 1. On this day it was customary to make offerings, the men to their Genius, and the women to Juno, and to make presents to each other, Ov. Tr. 3, 13, 2; 5, 5, 1; Mart. 8, 64, 14.—
- 2 Transf., any anniversary, a commemorative festival.—Of the day of the foundation of Rome: natali Urbis DCXXXII., Plin. 14, 4, 6, § 55.—(In eccl. Lat.) Of a martyr's death: dies in quo, lege functi carneā, in superna regna nascuntur Dei. Paul. Nol. Carm. 21, 171 sq. So of other anniversaries, Paul. Nol. Ep. 20, 3; Aug Serm. 15 de Sanct. init.; id. Serm. 310 in lemm.—Poet.: natalem alicui eripere, to prevent one's being born, Luc. 7, 390.—
- B In plur.: nātāles, ĭum, m., birth, origin, lineage, extraction, descent, family (post-Aug.): natalium periti, the casters of nativities, Sen. Q. N. 2, 32, 7: Cornelius Fuscus claris natalibus, of distinguished birth, Tac. H. 2, 86; cf.: natalium claritas, id. ib. 1, 49: mulier natalibus clara, Plin. Ep. 8, 18, 8: quid, Catilina, tuis natalibus atque Cethegi Inveniet quisquam sublimius? Juv. 8, 231: dedecus natalium velare, Tac. A. 11, 21: natalibus suis restitui or reddi, to be restored to one's birthright, i. e. to be freed from slavery (because all men were regarded as originally free), Dig. 40, 11, 2: libertus natalibus redditus, ib. 38, 2, 3: de restituendis natalibus, Plin. Ep. 10, 73 (78). —
- 2 Transf., of things, birth, origin: adamanti pallor argenti, et in auro non nisi excellentissimo natales, i. e. is produced only in gold-mines, Plin. 37, 4, 15, § 56: arborum, the seed, id. 17, 10, 14, § 73: natales impatientiae, Tert. Pat. 5: a Pentateucho natales agnitionis supputabuntur, id. adv. Marc. 1, 10.—
- C nātāle, is, n.: et Musis natale in nemore Heliconis adsignant, the place of birth, Plin. 4, 7, 12, § 25.
nātālis, e (natus, ūs), zur Geburt gehörig, I) adi.: A) Geburts-, dies, Cic., od. (poet.) lux, Ov.: diem natalem suum agere (feiern) quotannis, Cic.: alcis diem natalem celebrare, Tac.: mi hodie est natalis dies, heute ist mein Geburtstag, Plaut.: Ggstz. certumst mihi hunc emortualem (Sterbetag) facere ex natali die, Plaut. Pseud. 1237. – n. dies reditus mei, der Jahrestag meiner Rückkehr aus der Verbannung, Cic.: n. dies huius urbis, der Errettung von der katilinarischen Verschwörung, Cic.: n. dies coloniae, Stiftungstag, Cic.: u. n. dies collegii, Inscr. – n. hora, Hor.: tempus, Ov.: humus od. solum, Geburtsort, Vaterland, Heimat, Ov. u. Sen.: astrum, Hor.: Iuno, Vorsteherin der Geburt, Tibull. – B) angeboren, morbus, Manil.: sterilitas, Colum.: decus, Val. Flacc. – II) subst.: A) nātālis, is, m., 1) Sing.: a) der Geburtsort, Delos natalis Apollinis, Hor. – b) der Geburtsgott, Geburtsgenius, Tibull. u. Ov. – c) der Geburtstag, Cic. u.a.: natalem alcis celebrare, publice celebrare, Suet.: debemus natales tuos perinde ac nostros celebrare, Plin. ep.: poet. sex mihi natales (Jahre) ierant, Ov.: natalis Romae, das Fest Palilia, das jährlich zum Andenken an die Erbauung Roms gefeiert wurde, Ov.: Minervae, da sie zum ersten Male einen Tempel erhielt, Ov.: natalis adoptionis, Jahrestag, Spart.: natali urbis DCXXXIII, im Jahre 633 der Stadt, Plin. – d) die Entstehung, Geburt von Menschen, nat. praeposterus, die verkehrte Geburt (Fußgeburt), Plin. 7, 46: erepto natale, der Quelle des Daseins, Lucan. 7, 391: dies natalis sui, Geburtstag, ICt. u. Eccl. (s. Rönsch Itala 104, der fälschlich einen Nomin. natale annimmt): tantarum arborum, Keim, Plin. 17, 73. – 2) Plur. nātālēs, ium, m., a) die Geburt, natalium periti, Nativitätssteller, Sen.: übtr., die Geburt, Entstehung, adamantis, Plin. – b) die Geburt, der Stand der Geburt, die Familie, natalium splendor, Plin. ep.: mulier natalibus clara, Ov.: homo claris natalibus, Tac.: praeter aetatem atque natales (vornehme Familie), Suet.: natalibus suis restitui od. reddi, in die Geburtsrechte wieder eingesetzt werden, ICt.: so auch de agnoscendis liberis restituendisque natalibus, Plin. ep. – B) nātāle, is, n., a) die Entstehung, par et aequa vum natale naturae et temporis, Chalcid. Tim. 23. p. 89, 1 Wr. – b) der Geburtsort, Plin. 4, 25. – ➳ Abl. gew. natali; selten natale, Lucan. 7, 391. Itala Matth. 14, 6. Corp. inscr. Lat. 9, 2226 u. 14, 2795 u.a. (vgl. Neue-Wagener Formenl.3 1, 346.
~em ‥ locum in Bethlem adorando
omnes ‥ ~e solum mutare putares
reversus ‥ ad ~e solum
ut dies beatorum martyrum ‥ quibus de saeculo transierunt ~es vocitemus
utrum pretium sanguinis, secundum legem ~ium parentum, propinquis ejus reddendum sit
omnibus ehtemannis jure competit ~is firma [(AS: ] et paschalismidwintres feorm
natalis misse pandit celebratio prime / ante sacram legem tempus
natalicium, nativitas, ~is
pro gaudio in ~e Domini
~is Domini sollemnitatem ‥ in consortio fratrum trepudians celebrare
[Angli ] incipiebant annum ab octavo kalendarum Januariarum die, ubi nunc ~em Domini celebramus
quadraginta ante Dominicum ~e dies
Christi natalis ‥ / quam mundus celebrat, proxima lux aderat /
ad Nathale Domini
contra ~em, contra initium quadragesime
ad ~e S. Johannis Baptiste
ad ~em S. Johannis Baptiste vij sol
contra ~e Sancti Johannis
incensum Domini inundatur in ~e sanctorum pro reverentia diei, quia ipsi sicut lilia dederunt odorem suavitatis
cujus ‥ ~is ibi solet ‥ celebrari die nonarum Juliarum
in ~e unius confessoris
accidit ‥ ut anni orbita ~is anniversariam denuo sanctissimi regis memoriam revocaret
~is vel ~e et natalitium vocantur sanctorum ex hoc seculo commigratio, quia ut seculo et mundo moriuntur, ita tunc celo nascuntur
ideo dies mortis dicitur sanctorum ~is
nititur indolem claris natalibus ortam / flectere cum precibus
nisi aut dignitas ~ium vel nobilitas generis majus reposcat pretium
jacebat in semita homo ~ibus Francus
preciosis ‥ secundum ~ium suorum dignitatem utens indumentis
quantum vero ad etatem, ~ia, mores, scienciam, et conversacionem persone presentate dicti jurati nesciunt deponere
weregildo, id est ~is sui pretio se redimat(
si homo occidatur, sicut ~is ejus erit [(AS: ] persolvaturswa he boren sy
si quis de homicidio accusetur et idem se purgare velit, secundum ~e suum perneget, quod est werelada(
omne enim quod est, iccirco est, quia unum est; unde, quoniam a primis verum ~ibus nobilitas in homine cursum unum vitae servare non potuit, ad sempiterna penarum incendia, cogentibus motibus, aberravit(
si exordium ‥ consideretur ecclesie et a primis ejus ~ibus generationem ejus enarrare ceperimus
itaque ad orientem est gratia destituta, suisque derelicta ~ibus
1 nātālis, (11) e (natus), natal, de naissance ; natali die tuo Cic. Att. 9, 5, 1, au jour anniversaire de ta naissance, cf. Att. 3, 20, 1 ; Fl. 102 ; natale astrum Hor. Ep. 2, 2, 87, astre qui préside à la naissance ; natalem Delon Apollinis Hor. O. 1, 21, 10, [célébrez] la Délos natale dʼApollon, Délos qui vit naître Apollon || subst. n. natale, lieu de naissance : Plin. 4, 25.
2 nātālis, (10) is, m. (s.-ent. dies ), jour de naissance : Cic. Att. 7, 5, 3 || pl., Hor. Ep. 2, 2, 210 ; Plin. Min. Ep. 6, 30, 1 ; v. natales.
3 nātālis, is, m. , génie, dieu qui préside à la naissance de chaque homme : Ov. Tr. 3, 13, 2 ; 5, 5, 1.
- 1. verjaardag; ➤ natalem agere, celebrare vieren;
- 2. stichtingsdag, herdenkingsdag;
- 3. geboorte, afkomst; ➤ homo claris natalibus; mulier natalibus clara;
- 4. (poët.) god of genius v.d. geboorte;
- 5. (poët.) geboorteplaats.
natalis , e. adj.
生者。本來者。— Juno 監產之女神名。Dies — urbis 造城之賀日。Dies natalis 生日。Agere diem natalem suum 過生日。Sex mihi natales erant 時吾有六歲。
Suggest a Translation
See an image
生者。本來者。— Juno 監產之女神名。Dies — urbis 造城之賀日。Dies natalis 生日。Agere diem natalem suum 過生日。Sex mihi natales erant 時吾有六歲。
Suggest a Translation
See an image
Nativitas proprie appellatur festum illius Nativitatis, qua est in carne et in mundo, ita ut hinc solum dicatur Nativitas Christi, B. Mariæ, et Joannis Baptistæ, quod horum Nativitates duntaxat ab Ecclesia celebrentur. Natalis, vel Natale, et Natalitium vocatur Sanctorum ex hoc sæculo commigratio : quia ut sæculo et mundo moriuntur, ita tunc cælo nascuntur.Adde Amalarium lib. 4. de Eccles. offic. cap. 35. Rabanum lib. 2. de Instit. Cleric. cap. 43. Honorium Augustod. lib. 3. cap. 17. et Durandum lib. 7. cap. 1. n. 18. Smyrnensis Ecclesia apud Eusebium lib. 4. Hist. Eccl. cap. 15. diem mortis S. Polycarpi
diem passionisvertit Rufinus. S. Augustinus Serm. 10. de Sanctis :
Digne Natalem istorum colimus, quos beatius æternæ vitæ mundus edidit, quam mundo maternorum viscerum partus effudit.Idem in Psalm. 39 :
Mortes in quas Pagani sævierunt, in illis hodie reficimur, Natalem Martyrum celebramus, exempla Martyrum nobis proponimus.Eusebius Gallicanus sive Cæsarius Homil. 50. de S. Genesio :
Beatorum Martyrum passiones, Natales vocamus dies, quando eos martyrii vita et Gloriæ fides, dum ingerit morti, genuit et æternitati, et perpetua gaudia brevi dolore parturiit, etc.Paulinus Natali 3. S. Felicis :
Philippus Eystetensis in Vita S. Willibaldi cap. 11 :Venit festa dies cœlo, celeberrima terris, Natalem Felicis agens, qua corpore terris Occidit, et Christo superis est natus in astris, Cælestem nactus sine sanguine Martyr honorem.
O quam optabilis est illa dies Sanctis et Dei fidelibus, in qua etsi moriuntur mundo, nasci tamen feliciter incipiunt in cælo ! Et ideo sancta mater Ecclesia hunc diem non mortis, sed Nativitatis appellat, quia post mortem carius gaudia incipiunt possidere æternæ hæreditatis.Adde Petrum Chrysologum Serm. 129. Nicolaum PP. ad Consulta Bulgaror. cap. 5. Radulphum Flaviniac. lib. 4. in Levit. cap. 2. etc.
4. Non Aug. in AntiochiaItaNatalis reliquiarum Stephani Protomartyris et Diaconi, etc.
Vocatur hæc dies Cœna Domini : vocatur et Natalis Calicis : et merito talibus præfulget miraculis, quia hac eadem die mysticum Pascha Dominus cum Discipulis celebrans, Sacramenta Corporis et Sanguinis sui illis atque per illos nobis tradidit, et ipse celebrationis initium fecit.Vita S. Genovefæ num. 33 :
A die sancto Epiphaniæ, usque ad Natalem Cœnæ Calicis, qui est Domini, etc.Ratramnus Monachus Corbeiensis lib. 4. contra Græcos, cap. 3. ex Vita S. Silvestri PP. :
Natalem Calicis similiter ut diem Dominicum habere debemus, in quo sacrificium Dominici Corporis et Divini Sanguinis ab ipso Domino celebrationis sumpsit initium.Græca Eusebii, cui Vitam S. Silvestri adscribit Ratramnus, ut et aliquot Codices MSS. profert eadem Vita a Combefisio edita pag. 268. quo loco
Natalis CalicisRatramno. Petrus Blesensis, qui in Codd. MSS.
Pictorcognominatus, in Tract. de S. Eucharistia cap. 13 :
Exstant HomiliæHoc in Natali Calicis non est celebratum, Quando pascha novum vetus est post Pascha dicatum.
in Natalem Calicisab Avito Viennensi conscriptæ fragmenta, inter illius opera.
Natalem Calicis, pro ipsa divina Eucharistia usurpat Paschasius Abbas Corbeiensis, de Corpore et Sanguine Dom.
Singulis annis 20. solidos cursalis monetæ reddere tenebitur 4. Natalibus, scilicet in festo omnium SS. 5. sol. in Natali Domini 5. sol. in Pascha 5. sol. et reliquos 5. sol. in Pentecoste.
Ita quidem quod in solempnibus diebus, qui Natales vulgo dicuntur, etc.Redit. comitat. Namurc. ann. 1289. ex Reg. Cam. Comput. Insul. sign.
Le papier aux aysellesfol. 23. v° :
Encor i a(à Spies) li cuens iij. fiés l'an, à iij. Nautaux de l'an, iij. plés, k'on apele plés centains, c'est à chacun Natal j. plait.
Natalis imperii, apud Capitolinum in Pertinace, et Eumenium Paneg. 9.
Natalis Valentiniani purpuræ, in Laterculo Silvii.
Natalis adoptionis, apud Spartian. in Adriano. Lactantius de Mortib. Persecutor. num. 46 :
Statuit Imperator prælium diei Kalendarum Maiarum, quæ octavum annum nuncupationis ejus implebant, ut suo potissimum Natali vinceretur.Ita Sixtus PP. in Epist. ad Cyrillum Alexandrinum anno 430. et in Epist. ad Joannem Antiochenum, Hilarus Papa in Ep. 2. ad Episcopos Tarraconens. provinciæ, S. Ambrosius Ep. 60. ad Felicem Comensem, Augustin. Ep. 255. Paulinus Ep. 16. Gregorius M. in libro Sacram. Fortunatus lib.
Institutio solemnitatis hodiernæ a senioribus nostris Cathedræ nomen accepit, ideo quod primus Apostolorum Petrus hodie Episcopatus Cathedram suscepisse referatur. Recte ergo Ecclesiæ Natalem sedis illius colunt, quam Apostolus pro Ecclesiarum salute suscepit.Vide Turneb. lib. 23. Adv. cap. 4. Baron. ad Martyrol. 3. et 13. Jan. Rosweidum ad Paulini Ep. 16. Bollandum ad 18. Januarii, Livineium ad Paneg. pag. 332. etc.
Ad Natalem suum, quod Consacerdotibus suis tantum deferre solet, invitare dignatus est.Aderant autem hisce festivitatibus Episcopi non pauci, ut constat tum ex illa
venerabili Synodo, quam NatalisSixti PP.
dies favente Domino congregarat, ut ipse loquitur in Epistola ad Cyrillum jam laudata, tum ex pluribus Sermonibus, quos Natalibus suis ad Episcopos habuit Leo M. Sic Sermone I. cap. 3 :
Cumque hanc venerabilium Consacerdotum splendidissimam frequentiam video, angelicum nobis in tot sanctis sentio interesse conventum.Exinde celebritatem illam ad B. Petri gloriam refert, ut et Sermone 3. quem sic claudit :
Illi ergo hunc servitutis nostræ Natalitium diem, illi adscribamus hoc festum, cujus patrocinio sedis ipsius meruimus esse consortes.Simili modo loquuntur Sixtus et Hilarus citatis epistolis.
Natalem autem propriam linquentes, coacti acriter alienam petivere.
Sulpitius vir prudens armisque strenuus fuit, cujus frater Lisoius non inferior virtute extitit, qui ita Natali amicitia erant conjuncti, ut eorum vita ab omnibus laudaretur.
nātālis e, adj.
- natus, of birth, birth-, natal: ubi erit puero natalis dies, T.: dies vere natalis huius urbis: astrum, H.: lux, O.: Delos Apollinis, birthplace, H.—As substm. (sc. dies; abl.nātālī), a birthday: ad urbem (veni) tertio Non., natali meo: natalīs grate numeras?H.: meus, V.: natalibus actis Bis senis, O.—The god of birth, Tb., O.—Plurm., birth, origin, lineage, family: tuis natalibus Inveniet quisquam sublimius?Iu.: mulier natalibus clara, O.
-
…. Brundisium ven i Nonis Sextilibus. ibi mihi Tulliola mea fuit praesto natali suo ipso die qui casu idem natalis erat et Brundisinae coloniae et tuae vicinae Salutis ; quae res animadversa a multitudine summa Brundinisorum gratulatione celebrata est .…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…tamquam totius Italiae atque ipsius patriae dextram porrexerint Brundisini, cum ipsis Nonis Sextilibus idem dies adventus mei fuisset reditusque natalis, idem carissimae filiae, quam ex gravissimo tum primum desiderio luctuque conspexi, idem etiam ipsius coloniae Brundisinae ,…
Cicero, pro Sestio
-
…, rogarentur ut pari studio convenirent quid denique illo die, quem P. Lentulus mihi fratrique meo liberisque nostris natalem constituit, non modo ad nostram verum etiam ad sempiterni memoriam temporis, quo die nos comitiis centuriatis, quae…
Cicero, post Reditum in Senatu
-
…victoria grati reperiuntur. ego enim, D. Bruto liberato cum laetissimus ille civitati dies inluxisset idemque casu Bruti natalis esset, decrevi ut in fastis ad eum diem Bruti nomen adscriberetur, in eoque sum maiorum exemplum secutus qui…
Cicero, Epistulae ad Brutum
-
…facile princeps, sic opinatur, id quod scriptum reliquit, Chaldaeis in praedictione et in notatione cuiusque vitae ex natali die minime esse credendum. nominat etiam Panaetius, qui unus e Stoicis astrologorum praedicta reiecit, Anchialum et Cassandrum…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. nullus est igitur cuiusquam dies natalis. At habetur Et ego id scilicet nesciebam Sed ut sit, etiamne post mortem coletur idque testamento cavebit is…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…et sanciat ut Amynomachus et Timocrates, heredes sui, de Hermarchi sententia dent quod satis sit ad diem agendum natalem suum quotannis mense Gamelione itemque omnibus mensibus vicesimo die lunae dent ad eorum epulas, qui una secum philosophati sint…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…putaret umquam non salutem verum honorem ullum denegaturum O Nonae illae Decembres quae me consule fuistis quem ego diem vere natalem huius urbis aut certe salutarem appellare possum. O nox illa quam iste est dies consecutus, fausta huic urbi…
Cicero, pro Flacco