dies
dies, a day, civil day
Iulia died
- I Lit.
- A In gen., the civil day of twenty-four hours.
- α Masc.: dies primus est veris in Aquario ... dies tertius ... dies civiles nostros, etc., Varr. R. R. 1, 28, 1; cf. Plin. 2, 77, 79, § 188; Macr. S. 1, 3; Gell. 3, 2: REBVS IVRE IVDICATIS TRIGINTA DIES IVSTI SVNTO, XII. Tab. ap. Gell. 20, 1, 45; and 15, 13 fin.; for which; per dies continuos XXX., etc., Gai. Inst. 3, 78: multa dies in bello conficit unus, Enn. ap. Macr. S. 6, 2 (Ann. v. 297 ed. Vahl.); cf.: non uno absolvam die, Plaut. Capt. 3, 5, 73 (731): hic dies, id. Aul. 4, 9, 11 (723): hic ille est dies, id. Capt. 3, 3, 3 (518): ante hunc diem, id. ib. 3, 4, 101 (633): illo die impransus fui, id. Am. 1, 1, 98 (250); cf.: eo die, Caes. B. G. 1, 22 fin.; 2, 6; 2, 32 fin.; 4, 11, 4; 5, 15 fin. et saep.: postero die, id. ib. 1, 15, 1; 3, 6, 3 et saep.; Cic. Verr. 2, 2, 17; Sall. J. 29, 5; 38, 9 et saep.: in posterum diem, Caes. B. G. 7, 41 fin.; id. B. C. 1, 65 fin. et saep.: diem scito esse nullum, quo die non dicam pro reo, Cic. Q. Fr. 3, 3: domi sedet totos dies, Plaut. Aul. 1, 1, 34 (73): paucos dies ibi morati, Caes. B. G. 7, 5, 4: dies continuos XXX. sub bruma esse noctem, id. ib. 5, 13, 3: hosce aliquot dies, Ter. Heaut. 752; cf. id. Eun. 151 et saep.: festo die si quid prodegeris, Plaut. Aul. 2, 8, 10 (380); so, festus, id. Cas. 1, 49 (137); id. Poen. 3, 5, 13 (758); 4, 2, 26 (848) et saep.—
- β Fem. (freq. in poetry metri gratiā; rare in prose), postrema, Enn. ap. Gell. 9, 14: omnia ademit Una dies, Lucr. 3, 912; cf. id. 3, 921; 5, 96 and 998: homines, qui ex media nocte ad proximam mediam noctem in his horis XXIV. nati sunt, una die nati dicuntur, Varr. ap. Gell. 3, 2, 2 (uno die, Macr. S. 1, 3): quibus effectis armatisque diebus XXX., a qua die materia caesa est, Caes. B. C. 1, 36 fin.: Varronem profiteri, se altera die ad colloquium venturum, id. ib. 3, 19, 4 (for which, shortly before: quo cum esset postero die ventum); cf.: postera die, Sall. J. 68, 2 (for which, in the same author, more freq.: postero die): pulchra, Hor. C. 1, 36, 10: suprema, id. ib. 1, 13, 20: atra, Verg. A. 6, 429: tarda, Ov. M. 15, 868 et saep.—(But Caes. B. C. 3, 26, 1; 3, 37, 1, read altero, tertio.)—
- b Connections: postridie ejus diei, a favorite expression of Caesar, Caes. B. G. 1, 23, 1: 1, 47, 2; 1, 48, 2 et saep., v. postridie; and cf.: post diem tertium ejus diei, Cic. Att. 3, 7; Sulpic. ap. Cic. Fam. 4, 12, 2; Liv. 27, 35: diem ex die exspectabam, from day to day, Cic. Att. 7, 26 fin.; cf.: diem ex die ducere, Caes. B. G. 1, 16, 5; for which also: diem de die prospectans, Liv. 5, 48; and: diem de die differre, id. 25, 25: LIBRAS FARRIS ENDO DIES DATO, for every day, day by day, daily, XII. Tab. ap. Gell. 20, 1, 45; cf.: affatim est hominum, in dies qui singulas escas edunt, Plaut. Men. 3, 1, 10 (455); so, in dies, every day, Cic. Top. 16, 62; Caes. B. G. 3, 23, 7; 5, 58, 1; 7, 30, 4; Vell. 2, 52, 2; Liv. 21, 11 Drak.; 34, 11 al.; less freq. in sing.: nihil usquam sui videt: in diem rapto vivit, Liv. 22, 39; cf.: mutabilibus in diem causis (opp. natura perpetua), id. 31, 29 (in another signif. v. the foll., no. II. A. 3); and: cui licet in diem ( = singulis diebus, daily) dixisse Vixi, etc., Hor. Od. 3, 29, 42. And still more rarely: ad diem, Treb. Poll. Gall. 17; Vop. Firm. 4: ante diem, v. ante.—Die = quotidie or in diem, daily, Verg. E. 2, 42; 3, 34: quos mille die victor sub Tartara misi, id. A. 11, 397: paucissimos die composuisse versus, Quint. 10, 3, 8: saepius die, Plin. 15, 6, 6, § 22: die crastini, noni, pristini, quinti, for die crastino, nono, etc., v. h. vv. crastinus, nonus, etc.; and cf. Gell. 10, 24; Macr. S. 1, 4.—
- B In partic.
- 1 A set day, appointed time, term in the widest sense of the word (for appearing before court, in the army, making a payment, etc.).
- α Masc.: MORBVS SONTICVS ... STATVS DIES CVM HOSTE ... QVID HORVM FVIT VNVM IVDICI ARBITROVE REOVE DIES DIFFISVS ESTO, XII. Tab. ap. Cic. Off. 1, 12; Fest. p. 273, 26 Müll.; for which: STATVS CONDICTVSVE DIES CVM HOSTE, acc. to Cincius ap. Gell. 16, 4, 4; and with comic reference to the words of this law, Plaut. Curc. 1, 1, 5 (5) (found also in Macr. S. 1, 16); and freq.: status dies, Plin. Ep. 9, 39, 1; Suet. Claud. 1; Flor. 1, 13, 16 et saep.: hic nuptiis dictus est dies, Ter. And. 102; cf.: dies colloquio dictus est ex eo die quintus, Caes. B. G. 1, 42, 4; so, dictus, id. ib. 5, 27, 5: iis certum diem conveniendi dicit, id. ib. 5, 57, 2: die certo, Sall. J. 79, 4; cf. constituto, id. ib. 13 fin.: decretus colloquio, id. ib. 113, 3: praestitutus, Liv. 3, 22: praefinitus, Plin. 35, 10, 36, § 109; Gell. 16, 4, 3: ascriptus, Phaedr. 4, 11, 8 et saep.: quoniam advesperascit, dabis diem nobis aliquem, ut contra ista dicamus, Cic. N. D. 3, 40; Caes. B. G. 1, 16, 5; id. B. C. 1, 11, 2; Sall. J. 109, 3; Liv. 35, 35 et saep.: dies ater, an unlucky day, Sen. Vit. Beat. 25.—
- β Fem. (so commonly in this sense in class. prose, but only in sing., v. Mützell ad Curt. 3, 1, 8): ut quasi dies si dicta sit, Plaut. As. 5, 1, 11 (838); so, dicta, Cic. Fam. 16, 10 fin.; cf.: edicta ad conveniendum, Liv. 41, 10 fin.: praestituta, Plaut. Ps. 1, 3, 140 (369); 2, 2, 28 (621); Ter. Phorm. 523; Cic. Verr. 2, 3, 14 fin.; id. Vatin. 15, 37; id. Tusc. 1, 39; Liv. 45, 11 et saep.; cf. constituta, Cic. Caecin. 11, 32; Caes. B. G. 1, 4, 2; 1, 8, 3: certa eius rei constituta, id. B. C. 3, 33, 1: pacta et constituta, Cic. Cat. 1, 9, 24: statuta, Liv. 31, 29: stata, id. 27, 23 fin.: certa, Caes. B. G. 1, 30, 4, 5, 1, 8; id. B. C. 1, 2, 6; Nep. Chabr. 3 et saep.: annua, Cic. Fam. 7, 23; id. Att. 12, 3 fin.; cf. longa, Plaut. Ep. 4, 1, 18 (543): die caecā emere, oculatā vendere, i. e. to buy on credit and sell for cash, id. Ps. 1, 3, 67 (296), v. caecus, no. II. B.: haec dies summa hodie est, mea amica sitne libera, an, etc., id. Pers. 1, 1, 34 (34): puto fore istam etiam a praecone diem, Cic. Att. 13, 3: ubi ea dies venit (preceded by tempore ejus rei constituto), Caes. B. G. 7, 3: praeterita die, qua suorum auxilia exspectaverant, id. ib. 7, 77, 1; cf. id. ib. 6, 33, 4: esse in lege, quam ad diem proscriptiones fiant, Cic. Rosc. Am. 44, 128 et saep.—
- γ Both genders together: diem dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant: is dies erat a. d. V. Kal. Apr., etc., Caes. B. G. 1, 6 fin.; Cic. Att. 2, 11; id. Q. Fr. 3, 1, 3; Liv. 34, 35 al.—
- b Hence: dicere diem alicui, to impeach, lay an accusation against: diem mihi, credo, dixerat, Cic. Mil. 14, 36: Domitium Silano diem dixisse scimus, id. Div. in Caec. 20, 67.—
- 2 A natural day, a day, as opp. to night: ut vel, quia est aliquid, aliud non sit, ut Dies est, nox non est; vel, quia est aliquid, et aliud sit: Sol est super terram, dies est, Quint. 5, 8, 7: pro di immortales, quis hic illuxit dies, Cic. Fragm. ap. Quint. 9, 4, 76: credibile non est, quantum scribam die, quin etiam noctibus, in the daytime, id. Att. 13, 26: negat ullum esse cibum tam gravem, quin is die et nocte concoquatur, in a single day and night, id. N. D. 2, 9, 24; cf. in this signif.: die ac nocte, Plin. 29, 6, 36, § 113: nocte et die, Liv. 25, 39; and simply die, Hor. S. 2, 1, 4; Quint. 10, 3, 8; cf. also: currus rogat ille paternos, Inque diem alipedum jus et moderamen equorum, Ov. M. 2, 48; and, connected with nox: (Themistocles) diem noctemque procul ab insula in salo navem tenuit in ancoris, Nep. Them. 8 fin.; cf. Cic. Div. 2, 27, 59; Liv. 22, 1 fin.—But more freq.: diem noctemque, like our day and night, i. q. without ceasing, uninterruptedly; Caes. B. G. 7, 77, 11; 7, 42 fin.; id. B. C. 1, 62; for which less freq.: diem et noctem, Auct. B. Hisp. 38, 1; diem ac noctem, Liv. 27, 4 and 45: noctemque diemque, Verg. A. 8, 94; cf. Quint. 9, 4, 23: continuate nocte ac die itinere, Caes. B. C. 3, 11, 1; 3, 36, 8; and in plur.: dies noctesque, Plaut. Rud. 2, 3, 49 (379); Ter. Eun. 193; Cic. Att. 7, 9 fin.; Nep. Dat. 4, 4 et saep.; also, reversing the order: noctesque diesque, Enn. ap. Cic. de Sen. 1, 1 (Ann. v. 338 ed. Vahl.); Hor. S. 1, 1, 76: noctesque et dies, Ter. And. 676; id. Eun. 1079: noctes atque dies, Lucr. 2, 12; 3, 62; Cic. Fin. 1, 16, 51; Verg. A. 6, 127 al.: noctes diesque, id. ib. 9, 488: noctes ac dies, Cic. Arch. 11, 29: noctes et dies, id. Brut. 90, 308; id. de Or. 1, 61, 260; id. Tusc. 5, 25 and 39; Ter. Eun. 1079; cf. also: neque noctem neque diem intermittit, Caes. B. G. 5, 38: Galli dies ... sic observant, ut noctem dies subsequatur, id. ib. 6, 18, 2 Herz ad loc. So, too, in gen.: qui nocte dieque frequentat Limina, Mart. 10, 58, 11: cum die, at break of day, Ov. M. 13, 677: orto die ( = orta luce), Tac. A. 1, 20; 1, 68; id. H. 2, 21: ante diem ( = ante lucem), Hor. Ep. 1, 2, 35: dies fit, late Lat. for lucescit, Vulg. Luc. 22, 66: de die, in open day, broad day; v. de.—
- 3 Dies alicujus (like the Heb.; v. Gesen. Lex. s. h. v.).
- a I. q. dies natalis, a birthday: diem meum scis esse III. Non. Jan. Aderis igitur, Cic. Att. 13, 42, 2; cf. in full: natali die tuo, id. ib. 9, 5 al. So the anniversary day of the foundation of a city is, dies natalis urbis, Cic. Div. 2, 47, 98.—
- b I. q. dies mortis, dying-day: quandocumque fatalis et meus dies veniet statuarque tumulo, Tac. Or. 13 fin. Called, also: supremus dies. Suet. Aug. 99; id. Tib. 67; cf.: supremus vitae dies, Cic. de Sen. 21, 78; Suet. Aug. 61. Hence: diem suum obire, to die, Serv.Sulp. in Cic. Fam. 4, 12, 2; and in the same sense: obire diem supremum, Nep. Milt. 7 fin.; id. Dion. 2 fin.; Suet. Claud. 1: exigere diem supremum, Tac. A. 3, 16: explere supremum diem, id. ib. 1, 6; 3, 76; and simply: obire diem, Plin. 2, 109, 112, § 248; Suet. Tib. 4; id. Vesp. 1; id. Gr. 3; cf. also: fungi diem, Just. 19, 1, 1.—
- c I. q. dies febris, fever-day: etsi Non. Mart., die tuo, ut opinor, exspectabam epistolam a te longiorem, Cic. Att. 9, 2 init.; 7, 8, 2 al.
- II Transf.
- A In gen. (from no. I. A.).
- 1 A day, for that which is done in it (cf. the Hebr., the Gr. ἐλεύθερον ἦμαρ, etc.): is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, Cic. Fam. 1, 2, 3: non tam dirus ille dies Sullanus C. Mario, id. Att. 10, 8, 7: equites Romanos daturos illius diei poenas, id. Sest. 12, 28: hic dies et Romanis refecit animos et Persea perculit, Liv. 42, 67 Drak.; cf. id. 9, 39 fin.; Vell. 2, 35 Ruhnk.; 2, 86; Just. 9, 3 fin.; Flor. 2, 6, 58 Duker.: imponite quinquaginta annis magnum diem, Tac. Agr. 34: quid pulchrius hac consuetudine excutiendi totum diem? ... totum diem mecum scrutor, facta ac dicta mea remetior, etc., Sen. de Ira, 3, 36: dies Alliensis, i. q. pugna Alliensis, Liv. 6, 1; Suet. Vit. 11: Cannensis, Flor. 4, 12, 35 al. And so even of one's state of mind on any particular day: qualem diem Tiberius induisset, what humor, temper, Tac. A. 6, 20. —
- 2 A day's journey: hanc regionem, dierum plus triginta in longitudinem, decem inter duo maria in latitudinem patentem, Liv. 38, 59; Just. 36, 2, 14 al.—
- 3 In gen. (like, ἡμέρα, and our day, for) time, space of time, period: diem tempusque forsitan ipsum leniturum iras, Liv. 2, 45; so with tempus, id. 22, 39; 42, 50: amorem intercapedine ipse lenivit dies, Turp. ap. Non. 522, 7; so in the masc. gender: longus, Stat. Th. 1, 638; Luc. 3, 139; but also longa, Plaut. Epid. 4, 1, 18 (543); Plin. Ep. 8, 5 fin.; cf. perexigua, a brief respite, Cic. Verr. 1, 2 fin.: nulla, Ov. M. 4, 372 al.: ex ea die ad hanc diem quae fecisti, in judicium voco, Cic. Verr. 2, 1, 12 fin.: ut infringatur hominum improbitas ipsa die, quae debilitat cogitationes, etc., id. Fam. 1, 6; cf. id. ib. 7, 28 fin.; id. Tusc. 3, 22, 53 al.: indutiae inde, non pax facta; quarum et dies exierat, et ante diem rebellaverant, i. e. the term of the truce, Liv. 4, 30 fin.; 30, 24; 42, 47 fin. (for which: quia tempus indutiarum cum Veienti populo exierat, id. 4, 58).—Prov.: dies adimit aegritudinem, Ter. Heaut. 422: dies festus, festival-time, festival:—diem festum Dianae per triduum agi, Liv. 25, 23 et saep.: die lanam et agnos vendat, at the right time, Cato R. R. 150, 2: praesens quod fuerat malum, in diem abiit, to a future time, Ter. Phorm. 781; so in diem, opp. statim, Q. Cic. Pet. cons. 12, 48; and simply in diem, Plaut. Mil. 3, 2, 48 (860); Ter. Eun. 1047; Cic. Cael. 24.—Esp. freq. in diem vivere, to live on from day to day, regardless of the future, Cic. de Or. 2, 40, 169; id. Tusc. 5, 11, 33; Plin. Ep. 5, 5, 4 et saep; cf. the equivoque with de die, under de.—
- B In partic. (acc. to no. I. B. 2—poet., and in post-Aug. prose).
- 1 Light of day, daylight: contraque diem radiosque micantes Obliquantem oculos, Ov. M. 7, 411; 5, 444; 13, 602: multis mensibus non cernitur dies, Plin. 33, 4, 21, § 70; Plin. Ep. 6, 20, 6; 9, 36, 2 al.; also of the eyesight, Stat. Th. 1, 237; and trop. of the conscience: saeva dies animi scelerumque in pectore Dirae, id. ib. 1, 52.—
- 2 For caelum, the sky, the heavens: sub quocumque die, quocumque est sidere mundi, Luc. 7, 189; 1, 153: incendere diem nubes oriente remotae, id. 4, 68; 8, 217; Stat. Th. 1, 201.—Hence, like caelum,
- b The weather: totumque per annum Durat aprica dies, Val. Fl. 1, 845: tranquillus, Plin. 2, 45, 44, § 115: mitis, id. 11, 10, 10, § 20: pestilens, id. 22, 23, 49, § 104.—
- 3 The air: nigrique volumina fumi Infecere diem, Ov. M. 13, 600: cupio flatu violare diem, Claud. in Ruf. 1, 63.
- III Dies personified.
- A I. q. Sol, opp. Luna, Plaut. Bacch. 2, 3, 21 (255); coupled with Mensis and Annus, Ov. M. 2, 25.—
- B As fem., the daughter of Chaos, and mother of Heaven and Earth, Hyg. Fab. praef.; of the first Venus, Cic. N. D. 3, 23, 59.
diebus ac noctibus
hic famulabantur jugiter noctesque diesque
ductor dierum Lucifer(
dies est aer sole illustratus, nomen inde sumens ‘quod tenebras disjungat ac dividat’‥. vulgus enim omne diem solis praesentiam super terras appellat‥. diem vulgarem Dominus sententia ‥ definivit, dicens: ‘nonne duodecim horae sunt diei? ’ [] John xi 9
vernalis dies,lenctenlic dœg
lucescente die, ita ut pueri ‥ sine laternis possint exire
clarescente die
stertit in dies medios(v.
in crastino de magna die recesserunt
ante diem
absentem diem lux agebat emula
dies usualis vel artificialis
dicitur dies artificialis equari sue nocti tantum in equinoctiis‥. dicitur eciam aliquando dies continere xiij horas et nox xj, et dies alia longior esse xiiij et nox x, et dies longissima in climate septimo xvj horas habere, nox octo
tempestas per totum diem artificialem
absenciam ‥ prepositi ultra diem artificialem
Anglici ‥ istud ‥ fecerunt in clara die(
sciendum est ‥ deceptos esse quamplurimos ‥ dum opinantur omnes dies naturales esse equates‥. sed certo certius est quod dies artificialis brumalis eque habet xij horas sicut et estivalis
sunt omni die artificiali sex hore ante meridiem et sex post meridiem
dum Phebi roscidus orbis / crescit in occasu sublataque redditur astris / flamma suusque dies
solut’ Waltero le Maceon pro jfourme pro j fenestra iij dierum pro boreali partedel freitour
j fenestra trium dierum(
flagitat indutias septem sufferre dierum
ante paucos dies hoc placitum communi consensione condixerunt
proprie dies xxiiij horis, id est circuitu solis totum orbem illustrantis, impletur
multa circa idem varie estimata aut estimabilia, ut an dies sit tempus a mane usque ad mane, ut Babilonii dixerunt, an ab occasu usque ad occasum, ut Attici, an a meridie ad meridiem, ut veteres Umbri, an a media nocte ad mediam noctem, ut Romani decreverunt, an quodlibet spatium xxiiij horarum undecumque inchoatum
vendicat ergo dies horas sibi bis duodenas, / ut claudat luci nox sociata diem
opus prime diei, id est spacii xxiiij horarum
cum dies naturalis sit una revolutio firmamenti et insuper ascensio ejus quam describet sol in celo interim motu suo proprio et durante una revolutione plus aut minus describit sol quam sequenti revolutione, manifestum est quod, quantum est de ista causa, erunt dies naturales inequales. preterea ‥, etiam si sol uniformiter moveretur in celo, contingeret inequalitas dierum naturalium ‥
quilibet ‥ militum ‥ debet capere quolibet die xl dierum ‥ iiij s‥., dum stant in servicio domini regis per dictos xl dies
dominus J‥. de cujus exitu de die in diem metuitur
die in diem(v.
contra horam diei terciam venit imperator ‥
requisitus si vellet regnum Anglie abjurare, dicebat quod non adhuc usque ad quadragesimum diem
dicto cicius recessit rex pro die illa
alium respectum habere possumus ad diem naturalem, qui continet xxiiij horas et sic incipit media nocte et terminatur media nocte
clericus thesaurarii ‥ v denarios habet in die
rex concessit Philippo ‥ ij denarios in die de elemosina constituta
percipiet per diem ‥ ij panes ‥ et dim.
habebunt cibum semel in die
ordinavit quod de cetero nullus articulus ‥ in plena congregacione ‥ pertractetur, nisi seorsum ‥ saltem per diem articulus hujuscemodi inter artistas ‥ proponatur tractandus [gl. [1344]: interpretacio istius termini ‘saltem per diem’, id est in aliqua parte diei precedentis ]
ad hanc diem
post dies venit ad insulam rex
uno dierum, stante populo ad celebrationem misse, lux quedam infulserat
nec in die bonorum immemor fuit malorum
his diebus
dierum damna
dierum invalescens malicia, qua mundus in deteriora jugiter labitur [gl. ]: dies ipsi de se mali non sunt, sed dicuntur mali propter malicias hominum que in eis committuntur; propterea dicit apostolus: ‘‥ quia dies mali sunt’ [ Lyndw. 97 y ] Eph. v 16
debent ‥ j sexterium cervisie, quod non reddunt istis diebus
crescente molestia per dies
multi per dies locum frequentare illum ‥ coeperunt
divitiis indies temporalibus augebantur
majora merebatur indies odia
ad partes vobis viciniores, cum de domino rege fuerimus expediti, iter arripiemus indies veniendi
jussit rex indies impleri fossata cum ramis
in dies(v.
audiat ‥ librum Paralipomenon, qui et Liber Dierum dicitur ab Ebreis
in Regum Dierumque Libris
ab anno Domini mcccv, quo ego tante eram etatis quod facta precipua ponderavi et ea scripsi breviter modo meo ex libro dierum meorum
ante dies ‥ mihi ‥ / ‥ / deficiet ‥ quam
hoc ‥ multo ante horum ‥ qui nunc supersunt gestum est dies
senex ac plenus dierum juxta scripturas [] patrum viam secutus est Job xlii 16
ut post diem ejus terra ista ‥ ad Uu. ecclesiam ‥ sit donata
in diebus meis vel successorum meorum
quando mihi contingat exitus mei diei
terram ‥ dies ij hominum ‥ concedo
telluris particulam ‥ meo fideli largior Æ. utenti nomine, duorum sc. addendo diebus hominum
auctorem justitie Salahadin ‥, cujus dies Deus augeat(
cum dierum longitudine [cf. ]Psalm. xc 16 etc.
utinam antequam hec eveniant transeant dies mei!
hoc ‥ sacramentum cui nonnulli diebus nostris ‥ obviant
in diebus meis
dixerunt fuisse in die regis E. sicut nunc est
boscum ‥ quod idem H. [episcopus ] habuit diebus suis
postea, diebus Willelmi Rufi
diem obiit,asualt
die quo rex E. fuit vivus et mortuus
sicut pater eorum fuit in die mortis et vite sue(
die illa qua pater meus R. fuit vivus et mortuus
usque ad diem sibi peremptorie prefixum
die quo in fata decessit
gentiles hanc [sc. hebdomadam ] in laudem suorum deflexere deorum, primam viz. diem Soli, secundam Lunae, tertiam Marti, quartam Mercurio, quintam Jovi, sextam Veneri, septimam Saturno dicantes, eisdem utique monstris suos dies quibus et errantia sidera consecrantes
accidit ‥ ut unusquisque planeta diei unius dominium sortiatur in hebdomade septem dierum. dies igitur Solis dicitur feria prima, quia prime hore preest sol. unde oportet ut secunde ferie prima hora lune assignetur
quidam antiqui philosophi putaverunt singulos planetas per ordinem dominari et quemlibet planetam habere infra 7 dies semel suum dominium in prima hora alicujus illorum et ideo ‥ voluerunt ‥ denominari unumquemque diem ‥ ab illo planeta qui in prima hora diei dominatur
die Dominico
surrexit mane prima †subbati [l. Sabbati ], quae nunc dies Dominica vocatur
Dominicus dies [AS: ] estsunnandœg
W. rege tenente curiam et placitum una Dominica die a mane usque ad vesperam
Dominici dies [(AS: ], a precedentis Sabbati hora nona usque ad lucem sequentis ferie secunde ferianturœlces Sunnandœges freolsunge
[Eustacius abbas de Flaiz ] Lundoniis et in aliis locis multis per Angliam predicatione sua effecit quod de cetero in diebus Dominicis forum rerum venalium nequaquam exercere presument
fingamus nos esse in die Dominica, quam philosophi dicunt esse diem Solis
unam diem vocaverunt [quidam philosophi ] diem Solis, que congrue dies Domini dicitur, quia ipse sol justitie ‥ dedicavit earn sua resurrectione
ut incipiat sol dominari in prima hora diei Dominici
obligatio ad feriandum in Sabbato legali secundum formam Veteris Testamenti expiravit omnino cum ceteris in Lege cerimoniis et successit in Novo Testamento modus vacandi cultui divino diebus Dominicis et ceteris diebus solempnibus [gl. ]: ‘diebus Dominicis’, i. e. feria prima, que ideo dicitur Dominicus dies quia illo die Dominus resurrexit ‥ et quicquid insigne a Domino constitutum est illo die factum est ‥ et, ut dicit canon, die Dominica nihil aliud agendum est nisi Deo vacandum Lyndw. 56 p
nulli alii dies observandi sunt de mandato ecclesie nisi dies Veneris sancta [etc. ] ‥ et dies Dominicales
usque diem Solis proximo ante festum S. Mich.
a nona hora Sabbati usque ad diem Lunis [sic ]
sollenne diei Dominice conservetur ab hora nona Sabbati usque ad lucidum diei Lunae [(AS: ]Monandœges lihtinge
debet omni die Lune [(AS: ] ‥ operari domino suoœlce Mondœge
in die Sabbati ab hora nona usque in diem Lune mane(
die Lune perjurata [? ] j ward’ d[Hock Monday enarium ] et alias consuetudines ‥ faciet
dabit ij;wardpanies adHokedai
dabit ‥ dieRopmoneday ij d. dewardpanies
sunt ibidem ij lundinarii, qui operabuntur quolibet die Lune per annum
hec in die Lune in crastino sanctissimi festi paschalis ‥ principi [Edwardo ] ‥ in principio sue male fortune acciderunt. qui postea ‥ hunc diem Lune paschalemBlac Monunday ‥ vocavit
hucusque in Anglia feria secunda PascheBlak-mononday ‥ nuncupatur
in privatis diebus, viz. Dominica, die Martis, die Jovis ac Sabbato
nec ‥ rationi dissonum si Martis potissimum die martia negotia sint completa
officialis testes ‥ examinavit, sed publicare usque in diem Martis proximum protelavit
mane die Martis(
ut omnes fratres et sorores nostri ad unamquamque ecclesiam omni ebdomada Mercoris die, id estWodnesday ,‥ cantent l psalmos ‥
erant abnepotes illius antiquissimi Woden, ‥ quem ‥ gentes Anglorum deum esse delirantes ei quartum diem septimane et sextum uxori sue Free perpetuo ad hoc tempus consecraverunt sacrilegio
Frithowald, de quo Woden ortus est, a quo Angli feriam sextam [sic ] Wodenis diem nuncupant
ab isto Sem genealogia ducitur usque ad Woden, qui fuit tante auctoritatis apud suos ut feriam quartam, quam gentiles Romani diem Mercurii appellabant, ejus nomini consecrarent, que consuetudo ab Anglis hodie servatur; vocant enim eumdem diemWodnesdei , id est ‘diem Woden’
die Mercurii infra Pascha
qui furatur ‥ in sancto die Jovis [(AS: ] in Ascensione Dominion ðone halgan þunresdœg
det su[(um ]heorþpenig in sancto die Jovis [AS: ]on halgan þunresdœg
die Jovis proxima post nativitatem BMV
solempnitas duravit diebus Dominica, Lune, Martis, et Mercurii‥. mane, hoc est die Jovis, superveniente ‥, fecit se rex solempniter parari ‥
Thursday , dies Jovis, feria quinta
pisces per dies Veneris
decantetur omni die Veneris [(AS: ] ‥ unum quinquagenarium pro regeœlc Frigdœge
totam terram ‥ sicut ‥ circuivimus die Veneris crastino Ascensionis Domini
dies Veneris ‥ sancta(v.
dies Veneris sancta, viz. dies proprius Passionis
Fryday , dies Veneris, feria sexta
paratus esto die Sabbati hinc nobiscum Romam transire
mercatum ‥ sedet die Sabbati
die Sabbati ante Purificationem
actum ‥ die Saboti prima post festum S. Nicholai
assueta est emere ‥ gallinas ‥ in mercato diebus Sabbati et ea diebus Dominicis vendere
diebus †Sabativis [l. Sabatinis ]
ante septimam horam meridianam diei Saturni ‥ precedentis ‥ tempus electionis
sub die Kalendarum Aprilis
die quarto Nonarum Februariarum
peracto Pascha, hoc est vija Iduum Maiarum [v. l. Idus Mai ] die
die xvj Kalendarum Augustarum
dies Kalendarum
die Januarii xix et xiiij Kalendas Februarii
facta est eclipsis solis die tertio mensis Maii
etc.(v.
die tercia exeunte Madio
sexta die exeunte mense Decembri(
quinta die intrante mense Aprili
die undecimo exeunte mense Junio
quidam ‥ illo die non regem sed militem facere voluerunt, dicentes quia dies Egyptiacus est
Pharios ‥ dies
lego pro ‥ distribucionibus faciendis inter pauperes die obitus mei ‥ item in die mensis obitus mei
volo quod ‥ omnes capellani ‥ pannis nigris vestientur in die mensis mei
anni vertente quoque die
sol annuum caeli ambitum ‥ non in ccclxv diebus sed superadditis sex horis adimplere cognoscitur
etc.(v.
exceptis ‥ diebus saltatis
etc.(v.
diem anniversarium Willelmi patris ipsius W. et Matillis matris sue
unde mos obtinuit ecclesiasticus ut dies beatorum martyrum sive confessorum Christi quibus de saeculo transierunt natales vocitemus eorumque sollemnia non funebria sed natalitia dicantur
die sancto Paschae
usque ad diem Ascensionis dominicae
die paschali
in xij diebus Nativitatis
omnibus liberis hominibus dies isti condonati sunt ‥: xij dies in sancto Natali Domini [(AS: ] ‥xij dagas on Gehhol
Sancti Martini die [(AS: ]on Martinus mœssedœg
a die S. Michaelis in j mensem
etc.(v.
die dela Hok’ [] Hockday
pro pauperibus scolaribus in die S. Nicholai depascendis
’ante Annunciacionem’, i. diem quo celebratur festum Annunciacionis B. Marie; et supple ’diem finitum’
dies festos celebrant
nempe die festo laxantur frena rigoris!
cum gaudio spiritali venerabilium patrum nostrorum festivos celebrare dies
missa matutinalis de Dominica, major de vigilia. alia vero die, sicut privatis diebus, signa pulsentur
in die festo S. Martini
aderat dies pro diei illius recordatione festivus
in diebus ferialibus, quando de feria agitur
tam in festis quam in profestis diebus
die festiva vel non festiva
communibus diebus(v.
j vestimentum ‥ pro diebus festivis; j vestimentum ‥ pro diebus ferialibus
jejuniorum diebus ‘gloria in excelsis Deo’ non canitur
ad sacros jejunialis abstinentie dies
etc.(v.
tribus diebus quarti jejunii [] in ebdomada Pentecostes statim post capitulum ibunt in dormitorium ember days
duo fercula de coquina tam diebus carnalibus quam diebus piscinis
diebus ‥ quibus jejunatur
diebus piscium una fercula piscium precii oboli
in Epiphania ‥ in die comedunt in refectorio si contigerit in die piscium
solut’ xx servientibus infra abbathiam capientibus in diebus piscium pro eorumsoulsilver per totum annum extra Quadragesimam iiij li.
non prius ‥ quam xl dierum spatia in penitendo peragere compellantur
vij dies in pane et aqua, lxx sine pinguedine peniteat
R. Cicestr’ episcopus [ob. 1123 ] ‥ eas [reliquias ] ‥ annuatim requirentibus vij dies de penitentia indulsit
ecclesia dedicata est in honore S. Andree die Translacionis S. Benedicti. eodem die xxx dies veniales [] of indulgence for those hearing mass
omnibus parochianis nostris ‥ xl dies de injuncta sibi penitencia relaxamus
archiepiscopus indulsit Christicolis cunctis [etc. ] ac eciam omnibus qui predicacionem audierunt, de peccatis suis vere penitentibus et confessis, concessit xl dies
confitentibus peccata indulgenciam xx dierum concessit
cum ‥ fuerit ‥ statutum ut diebus singulis in ordine predicabilibus sermones ‥ habeantur
Dominicis et sermonum diebus
duas ‥ sellas ‥ quibus cantor et succentor chori diebus sermonum insiderent
statuit universitas vesperias ‥ posse ‥ teneri in die quolibet apud arcistas legibili ‥; incepciones vero non nisi die disputabili vel saltim apud arcistas festine legibili celebrentur
bacallarius [collegii S. Andree ] omni die legibili in theologia legere [teneatur ]
ut theologus ‥ omni die legibili, saltem in unaquaque hebdomada, in sacris litteris publice legat et interpretetur
qualiter hunc mundum summi prudentia Patris / tempore praesentem tunc per bis terna dierum / fecerit
si dies illi, in quibus Moyses istum mundum non simul esse factum videtur dicere, aliter sunt intelligendi quam sicut videmus istos dies in quibus vivimus, intelligere nequeo quomodo facti sint angeli in illo integro numero
creatio lucis proprie dicta est opus prime diei
prima die creavit celum et terram. sed ante lucem non erat dies ‥; ergo simul facta est lux et dies primus et que fiunt in primo die. dicendum quod equivoce sumitur dies, sc. pro naturali et artificiali
in die judicii
dies munerum, punitio reorum
in die judicii rationem reddet Deo in anima sua
sciat se a Deo in die magno ‥ ejectum
diem tremendum
in die magni aexaminis, quando celum et terra moventur
novissima ac magna examinationis die classica archangeli clangente salpice, bustis sponte patentibus somata jam rediviva propellentibus
tunc tantam lugentis populi videres confusionem ‥ ut diem judicii adesse ‥ putares
architectoris [Elphegi ] ‥ exuvie deposite diem extremum operiuntur resumende
ne ‥ una vobiscum in die judicii dampnationis sententia involvamur(
hic liber ab indigenisDomesdei nuncupatur, id est ‘dies judicii’ per metaphoram
cessa, caro, lascivire, / quia dies instat ire
ut separatus sit a consorcio aliorum, tradatur Sathane in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat in die judicii
si quis cogitaret districti judicii diem [ME: ]dom of domes dei
quod anime purgate non vident facialiter Deum ante diem judicii
ferie iiij dierum quam episcopus habebat alios quatuor dies ferie ‥ in prebendam concedo(
concessi ‥ in quolibet die nundinarum suarum j pipam vini(
si bos ‥ vendatur per extraneum ad diem mercati, dabit venditor nobis j d. pro leuda(
dabit venditor extraneus in die fori pro leuda ‥ ij d.
pro pondere j hominis rerum predictarum solvetur obolus in diebus fori et in diebus nundinarum j d.
diebus fori
quod nullus bladarius nec alius emat bladum ‥ antequam aperte expectaverint ‥ per tres dies mercatus
ad faciendam publicam proclamationem ‥ duobus diebus mercatoriis infra ij dies proxim’ post deliberationem ‥ brevium
secabant in pratis domini sui ‥ unam diem
pro j tofto [le present
quod faciet nobis singulis diebus operabilibus c quarellos
cum predictis bobus et caruca per quemlibet diem operabilem arravit
si die operali festivitas evenerit, dabunt alium diem in septimana
debent operari tota die excepta hora comedendi
solut’ Johanni le Redere operanti super dormitorium per xxxij dies operabiles
Beddinges ‥ reddebat unum diem de firma
dimidiam diem firmae reddidit in omnibus rebus
inter totum reddidit per annum ‥ dim. diem ad firmam regis in frumento et melle et aliis rebus ad firmam pertinentibus
reddebat dimidium diem mellis et consuetudinem mellis
si in eodem comitatu sit, inde ad vij dies terminum habeat; si in alia scira sit, xv dierum terminus ponatur(
instabat peremptorius dies, ut sententia ulterius differri non posset
si [summonitus ] non venit ‥, adversarius ejus ‥ coram justiciis appareat et se adversus eum liti offerat et ita in curia per tres dies expectabit. si vero nec quarta die venerit ‥, iterum per aliud breve summonebitur per intervalla xv dierum
si ad terciam summonitionem venerit et premissas summonitiones recognoverit, statim amittit saisinam nisi dies salvare possit per dominum regem guarantum
etc.(v.
ipse V. non venit nec se essoniavit; et receperat diem in Banco. judicium: ‥ ipsi eant sine die
ad diem sibi datum comparuit in curia et postea essoniavit se eo die de malo veniendi; et quoniam non servavit diem suum remanet in misericordia
pone eis diem in crastino Trinitatis, quod sint coram baronibus de Scaccario nostro
R. B. habet diem legis sue [sc. vadiande ] ad diem leg’ unde sum[monebatur ]
dies communes
cum in patriam ‥ se posuisset ‥, Willelmus contra ipsum dies de gracia concessit ac si fuisset in placito dotis
recepta die pacis inter eos reformande
etc.(v.
prece parcium datus est dies amoris inter R‥. et N‥. concordandi citra proximam curiam
abbas ‥ cum ‥ comite diem sumsit amoris, in quo post multas altercaciones concordarunt in hunc modum ‥
ad primam diem judicialem post festum Penthecostes(v.
ad alium diem legitimum
est summonicio certi diei et loci exhibicio, partibus facta ad diem legalem. est autem dies legalis in predictis placitis quaterdenus et unus dies sive xv dies
quod dies in quo datur judicium sit legalis et non festivus
sitis coram nobis tercio die juridico post festum Translacionis B. Thome ‥ venturo
in proximo die juridico non legibili
in curiis illis, ad †quod [? l. quas ] omni die placitabili confluunt studentes in legibus illis, quasi in scolis pupplicis leges ille leguntur et docentur
rex [Francorum ] cepit diem parliamenti cum domino papa
cum ‥ Thomam ‥ ad diem baronum jam instantem in parliamento Parysius transmittamus
consuetudo Wallie ‥ talis est quod in casibus ubi contenciones emerserunt inter magnates Wallie qui tenent de rege in capite quod [(sic ], antequam querela fiat in curia regis ‥, capi debet quidam dies amoris sive parliamenti, qui quidem dies vocatur ‘dies marchie’; et ibi per vicinos et amicos communes, qui sunt quasi justiciarii, debent hujusmodi querele proponi et per cons[uetudinem ] marchie emendari
ad quandam diem marchie apud Belymire [] tentam Scot.
nec ad dies treugarum seu marchiarum vel curias forenses ‥ ipsos compellatis laborare
que quidem obstupacio ad duos dies lete ‥ presentata fuit(
sunt ibi [] due [ Fairford, Glos sic ] legales dies, viz. ad Hokeday et S. Michaelis
➳ gén. arch. : dies Enn. Ann. 413 ; Cic. Sest. 28, dʼaprès Gell. 9, 14 ; die Virg. G. 1, 208 ; Sall. J. 52, 3 ; 97, 3, cf. Gell. 9, 14, 25 ; Prisc. Gramm. 7, 93 et 94 ; dii Virg. En. 1, 636, dʼaprès Gell. 9, 14, 8 || dat. arch. die Pl. Amph. 276, cf. Serv. Georg. 1, 208.
- 1. dag [festus feestdag; dies fasti zittingsdagen (itt. dies nefasti); natalis verjaardag; medius middag]; ➤ multo die laat op de dag; ad multum diem of diei tot laat op de dag; ad diem op de afgesproken dag; dies noctesque dag en nacht; in dies dagelijks; in diem vivere bij de dag; carpe diem (Hor.) pluk de dag;
- 2. gebeurtenissen v.d. dag; ➤ diem exercere dagelijkse werkzaamheden; diei poenas dare; in disponendo die bij het indelen v.d. dag;
- 3. (poët.; postklass.) daglicht; metaf. leven; ➤ cum die bij het aanbreken v.d. dag; diem videre het levenslicht aanschouwen;
- 4. dagmars, dagreis; ➤ dierum plus triginta in longitudinem patere (Liv.);
- 5. dag v.d. ondergang, stervensuur [supremus]; ➤ diem obire sterven; diem proferre Ilio de ondergang; II. f
- 1. vastgestelde dag, tijdstip [certa; pecuniae betaaldag; iudicii zittingsdag; indutiarum laatste dag v.d. wapenstilstand]; ➤ diem obire afwachten; in diem emere; diem dicere alci iem. op een bepaalde dag voor het gerecht dagen; diem statuere ante quam een termijn vaststellen tot wanneer; diem ex die ducere de termijn van dag tot dag verlengen;
- 2. termijn [annua jaarlijkse termijn (om te betalen)]; ➤ prodicere diem de termijn verlengen;
- 3. tijd(sruimte); ➤ quod est dies allatura; negat summo bono afferre incrementum diem (Cic.);
- 4. datum (op een brief); ➤ habet diem epistula is gedateerd; / arch. gen. sg. diē en diī, dat. diē.
日光。一日。性命。一日之行爲。— solis 主日。禮拜日。— lunae 瞻禮二。禮拜—。— Martis 瞻禮三。禮拜二。— Mercurii 瞻禮四。禮拜三。— Jovis 瞻禮五。禮拜四。— Veneris 瞻禮六。禮拜五。 — Saturni 瞻禮七。禮拜六。— nominis vel pecuniae 還帳日。— annua 週年。滿年之日。— bima,trima 滿二年。满三年。— exiit 過時。— multus 深日。日已高。— negotiosi vel profesti 當工之日。— dubius 清早。晓時。Diem obire 死。Die caeca emere 賒買。Die oculata emere 現銀買。Diem laxiorem dare 宽還帳日。Reservare poenas in diem 寬罰之日。In diem 日日。In dies crescit 一日比一日大。 Diem dare 寫日。Dies in epistola appositus 札中月日。Die quinti 第五日。Dies, dis, dii pro* Diei.
Suggest a Translation
See an image
Ad diem, pro
cottidie. Capitolinus in Macrino :
Non enim est quisquam in vita, qui non ad Diem quodcunque fecerit.Galli dicerent
par jour.
Dispro
Jour, Dies, ex nostris quidam dixere. MS. :
Trois mois i fui et quinze Dis, Puis m'en gita l'Empereris.
Toudiz, quasi omni die. Lit. ann. 1355. tom. 4. Ordinat. reg. Franc. pag. 332 :
En persévérant Toudiz en leur parfaite loyaulté, etc.
Journée, Italis
Ita etiam usurparunt Latini Scriptores. Lucanus lib. 7. v. 92 :Vexillum regale Die portavit in illo.
Florus lib. 2. cap. 6 :Testor Roma tamen Magnum, quo cuncta perirent, Accepisse Diem.
Non fuit major sub Imperio Romano Dies, quam ille cum duo omnium et antea et postea Ducum maximi, ille Italiæ, hic Hispaniæ victor, collatis cominus signis direxere aciem.Et lib. 4.
Cannensem Diemvocat, quod alii Cannense prælium. Vide Casaub. ad Sueton. August. cap. 23.
Terra trium Dierum,in Charta Dudonis Abbatis Dervensis in ejusdem Abbatiæ Tabulario. Charta Balduini Comitis Guinensis ann. 1084. apud Duchesnium in Comitib. Guinens. pag. 25. 26 :
Terram 14.Occurrit in hac Charta crebrius,Dierum in villa Bissenghehem, et terram 30.Dierum apud Altenghes, et apud Morlenghehem 20. et apud Suavecam 3. carrucatas terræ.
Terra 3.6. 33. etc.
Dedit terram, quæ jacet... et 8.Rursum :Dies ad montem Campanies.
15.Alio loco :Dies terræ, quam habebat ad Wesioe.
Dedit decimam... et 8.Similia habet Charta Girardi Morinorum Episcopi apud Willelmum Andrensem eod. ann. 1084 :Dies , 4. tenet Fretemerus, et 4. Balduinus, etc.
Declaration des heritages appartenans au gaignage des 10. maisons dépendans du Prioré de Belval,in Comitatu Vaudanimontis ann. 1566 :
Item, une piece de terre contenant quatre Jours au ban dudit Velle.Sic ibi passim.
Jour. Charta ann. 1328. in Reg. 65. Chartoph. reg. ch. 209 :
Item une faisete que Jehans li Carons eut,... et tient quarente et cinq vergues ; c'est ès deux faissetes un Jour... Item deus Jours et demi et vint et deus vergues, qui furent l'oiselet.
Terram aratoriam indominicatam plusquam jugera ducenta : pratum etiam ad falces triginta et silvam minutam ad Dies nonaginta.
Jourlegitur in Charta ann. 1374. ex Reg. 106. Chartoph. reg. ch. 306 :
Item une maison assise à Reims devant le guers de la porte à Veelle, un Jour de bois, un pré, etc.Vide supra Diale et infra Dieta 5.
Diem 1. facere quavis hebdomada, et similia passim in Polyptycho Irminonis. Vide Guerardi Indicem generalem.
Ipse Rex celebravit Diem S. Jo. Baptistæ, etc.Ita Dani etiamnum hodie
Apostelsdage, seu diem Apostolorum,
Siubryra Daghr, diem septem fratrum mense Julio,
Juladaghr, diem nativitatis Christi,
Stephandaghr, diem S. Stephani, etc. in Calendario Runico, ab Oleo Wormio edito, vocant.
Item pro diei alimonio Regiæ familiæ præstando. Domesdei apud Spelmannum :Nec enim dico, ut te in trivio tinnites, Cum pro Die tuo vigilas, sine fraude vivendo.
Et reddebat dimidiam Diem mellis, et consuetudines mellis.Alibi :
Reddebat unam Diem de firma, et valebat 95. lib. 6. denar.Ibidem :
Comitatus Oxeneford reddit firmam 3. noctium, hoc est, 150. libr.Vide Firma, Convivium.
assisia; quo sensu diximus
Simon Quarré, demourant à Monestaul lez Aucerre, fist appeller le suppliant aux Jours du soir dudit jour ;... auxquelx Jours ledit suppliant ala.
Lesquelx se logerent en un cuignet des bergeries, où il avoit un tas d'essaies à brebis, ouquel ilz furent en attendant que icelle Gilon venist, quant Jour seroit, affourrer icelles brebis.
Item Die adorato piscatus fuit stagnum de Vilalaur : Unde domini stagni quæsierunt michi rectum.
Le Vendredi adouré, in Lit. remiss. ann. 1397. ex Reg. 151. Chartoph. reg. ch. 259.
Maledicti, Iidem qui
Ægyptiaci. Petr. Subesti de Cultu vineæ Dom. part. 3. cap. 4 :
Observatio Kalendarum, mensis, dierum Egyptiacorum, quos vulgus imperitus falso dicit Dies ægros seu maledictos, est superstitiosa et reprobata curiositas.
Dies Ægyptiaci dicuntur, quod in his passa est Ægyptus, quorum duos tantum in singulis mensibus notamus ad memoriam, cum plures forte fuerint. Nec est credendum, quod Ægyptii, licet astrorum periti, deprehenderint Dies hos in faustos in inchoatione operis, vel itineris, vel minutionis.De his S. Augustinus in Ep. ad Galat. cap. 4 :
Plena sunt conventicula nostra hominibus, qui tempora rerum agendarum a Mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut ædificiorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, Diebus, quos Ægyptiacos vocant, sæpe etiam nos movere non dubitant.Decret. caus. 26. q. 7. c. 16 :
Non observetis dies, qui dicuntur Egyptiaci, aut Calendas Januarii, etc.Formula veteris Pœnitentialis, edita a Jac. Petito :
Item non debere servari dies EgiciaciHonorius Aug. lib. 2. de Imag. mundi cap. 108 :(sic) ad minuendum sanguinem, vel aliquid faciendum.
Dies Ægyptiaci ideo dicuntur, quia ab Ægyptiis sunt inventi. Et quia Ægyptus dicitur Tenebræ, ipsi Tenebrosi inde nominantur, eo quod incautos ad tenebras mortis perducere affirmantur.Durand. in Ration. lib. 8. cap. 4. n. 20 :
Illud autem notandum, quod in quolibet mense sunt Dies Ægyptiaci, id est, ab Ægyptiis deprehensi : in Ægypto enim erant quidam Astrologi, qui quasdam constellationes nocivas humanis actibus in illis diebus invenerunt, ideoque illas notas hominibus esse voluerunt : tamen illarum constellationum puncta scire propter errorem nostri computi non valemus : vel forte invenerunt Dies bene constellatos, et ideo eos in Kalendario notaverunt, ut in illis diebus potius quam in aliis, actibus insistatur : quorum errorem ne Ecclesia sequi videatur, a talibus cavetur... Quotus autem sit Dies Ægyptiacus, a principio vel fine mensis his versibus continetur :Adde MartinumAugurior decios, audito lumine clangor, Liquit olens Abies, coluit Colus, excute Gallum. In his versibus sunt 12. dictiones, 12. mensibus servientes : prima primo, secunda secundo, et sic per ordinem, sumpto initio a Januario : ita quod quota die erit prima litera primæ syllabæ alicujus istarum dictionum in alphabeto, totus erit Dies Ægyptiacus in illo mense, cui servit illa dictio, computando a mensis principio versus finem. Item quota erit prima litera secundæ syllabæ in alphabeto, totus erit dies Ægyptiacus in illo mense, cui servit illa dictio, verbi gratia, Augurior, est prima dictio, et servit primo mensi, scilicet Januario : au, est prima syllaba, et a, est prima litera ipsius syllabæ, et g, est septima in alphabeto : ergo dies prima Januarii est Ægyptiaca. Item g, est septima in alphabeto : ergo septimus dies Januarii numerando a fine versus principium, est Ægyptiacus, et sic in aliis, hoc observato, quod h, in hoc loco pro litera non ponatur. Quilibet autem præmissorum dierum propter unicam horam sui denominatur Ægyptiacus.
de Arlesin lib. de Superstitionib. pag. 5. et Olaum Wormium lib. 1. Fastor. Danicor. cap. 24. 25. Willelmus Neubrigensis lib. 4. cap. 1 :
Richardus igitur primus,... Londoniis est consecratus a Balduino Cantuariensi Archiepiscopo tertio Nonas Septembris, qui dies ex prisca gentili superstitione Malus vel Ægyptiacusdicitur, etc.
Dies quoque Ægyptiaci, constellationes, lunationes, Kalendæ Januarii, initia mensium, dies, annus, cursus lunæ, solis et siderum, superstitiose observari non debent, credendo videlicet in illis virtutem inesse ; quoniam superiora non sunt causæ rerum et signa : sed nec in præmissis diebus seu temporibus mensæ cum epulis vel lampadibus in domibus sunt parandæ, vel per vicos et plateas cantores et chori ducendi. Nulla etiam tempora sunt fausta vel infausta existimanda, ut in eis nolit vel velit aliquid inchoare.
AlteraHabentur porro in Bibliotheca Thuana Cod. 615.(tabula) Lunæ cursum stellarumque septem imagines pictas, et qui dies boni, quique incommodi essent, distinguente bulla notabantur.
versus de diebus Ægyptiacis. Vide Hesychium in
Nos vero controversiam... ægra mente ferentes, litteris justitiæ a Domino Trevirensi nobis delegatis et auditis, Diem amoris Domino Duci et Romaricensi Abatissæ... denominavimus.
Jour des ames. Legitur in Breviario ann. 1555. Londinis edito, quod asservatur in Abbatia Benedictinarum Anglicarum suburbii Pontisarensis. Vide Animæ.
Ipsis tamen pro eo palefridum mittentibus, et hoc ter in hebdomada, et in omnibus Apostolicis Diebus, et in omnibus festis S. Mariæ, in quatuor diebus natalibus Domini, etc.
Si vero... Diem appensamenti petierit,... non sibi tempus annuale ad habendum appensamentum tribuatur.Vide supra Appensamentum.
Dies postridie Kalendas, Nonas, Eidus appellati Atri, quod per eosdies novi inciperent.
Si quis conveniatur de hæreditate et suum capitur, et ei reddatur in assisia, quamvis non dicat quod requisierit ante, tamen habebit Diem avenantem, quem nondum habuit.
Diem evenantem, in ead. Assis. ex Reg. S. Justi Cam. Comput. Paris. fol. 29. v°. col. 2.
Baronesconvenire solent ad dijudicandas vassallorum lites, Parlamentum. Charta Philippi III. Regis Franc. ann. 1281. in Tabular. Ambian. Episcopat. fol. 76 :
Promittens idem Dominus, quod in proximo venturo Parlamento ad Diem Baronum veniet, et specificabit sigillatim, etc.Alia Regis Philippi IV. anni 1289. in Regesto feodorum Ecclesiæ Lingon. :
Si quid enim ipsi cives velint petere ab Episcopo, adjournetis eundem ad Diem Baronum futuri proximo S. Martini hiemalis Parlamenti eisdem civibus responsurum.
Des deus cens livres de rente de la Damoiselle de S. Cheron, l'en mait la besongne au Parlement, qui vient au Jour des Barons.Vide Parlamentum.
les Bons joursappellamus.
Bon jour, Dies Paschalis, in Lit. remiss. ann. 1376. ex Reg. 110. Chartoph. reg. ch. 213 :
Comme en la sepmaine peneuse l'an 75. derrain passé, ledit Guillot... li dist et monstra comme il estoit bonne sepmaine et prèe du Bon jour, et qu'il appartenoit un chascun estre à paix.
Jour des bures, apud Lotharingos, Dominica prima Quadragesimæ. Vide supra Buræ.
In Die magno ante conspectum gloriæ suæ gloriosos stare concedat.
Quia ipse Dominus dicturus erit in remuneratione magni Diei :Hospes eram et suscepistis me, etc. Et cap. 403. ex Imperatore Constantino refertur de accusationibus Episcoporum :
Hæ quidem accusationes tempus habent proprium, id est, Diem magni judicii, etc.
Nullus omnino laicus post Diem cineris et cilicii, qui Caput jejunii dicitur, carnibus vesci audeat.Vide Absolutio, Caput jejunii.
Nec reputet eumInfra :(Archiepiscopum Remensem) Dominus Rex in defectu, si non Colligat Diem coram ipso contra illos(accusatores) , cum in nullo fuerit defectu erga eos, et cum ipsi sint excommunicati.
Facta autem supplicatione modo prædicto, dixit Dominus Rex, quod super hoc haberet consilium, et super hoc assignabat diem ad crastinum quindenæ Assumptionis B. Mariæ apud Meledunum. Quo audito, Dominus Rex et dicti Episcopi cum præfatis nuntiis Capitulorum, secesserunt in partem, et habito Concilio in hoc convenerunt, quod Diem illam Colligerent.
malla aut placita teneri, a quarta feria ante Nativitatem Domini usque post Consecratos Dies :eos nempe quatuor dies, quos in Natali Domini celebrari præcipiunt Capitularia Caroli M. lib. 2. cap. 35. et Concilium Moguntinum cap. 36. Vide Baron. ann. 853. n. 29.
consuetudines, seu tributa, vel census exiguntur. Charta Aimonis Comitis Gebennensis ann. 1090. apud Guichenon. in Bibl. Sebus. pag. 325 :
Concedo Ecclesiæ S. Eugendi... alodos illos, quos ab ingenuis hominibus in potestate Seissiacensi Monachi præfatæ Ecclesiæ hactenus obtinuerunt, et amodo obtenturi sunt, ab illis videlicet ingenuis, qui Dies Consuetudinales, quos esse 12. tradunt, et alia debita exceptis aratura boum in corvata et observatione placiti generalis consuetudinaliterApud Græ cos aliud sonatmihi non debent.
Dies solennis.
Et completa Missa habeat Episcopus, qui eum ordinavit, literas manibus suis subscriptas,.... præferentes Diem et Consulem, etc.Flodoard. lib. 3. cap. 11 :
Porrexit literas canonicas... Diem præferentes et Consulem.Vide S. Athanas. de Synodo Ariminensi pag. 871. Cujacium ad leg. 20. D. de Testam. et Notas ad Senatorem lib. 6. Epist. 1.
Falconet.
Item quod nulla persona bibat in taberna post quod pulsatum fuerit proAve Maria , nec tantum quantum celebrabuntur missæ in Diebus devotis et festivis in dicto castro(de Grauleriis) .
Sicut reliqui servi nostri et vicinorum vestrorum Faciunt Dies tantas in unaquaque hebdomada facere debeant.Id est,
Ermengaudus tenet hospicium, solvit inde in anno pullumi. ovav. Facit in unaquaque ebdomada Dies 111.
Item Facere Diem vel sortes. Item si observet diem unam plus quam aliam ad seminandum, vel aliquid faciendum.
Congruit in Pascha, Die Felicissimo nostro, Lætentur et illi, qui postulant subacta divina, etc.
Die Felicissimo Nuptiarum, form. 5. inter Bignonianas, apud Baluzium tom. 2. Capitul. col. 455. et 498.
Defunctus, in Cod. Th. leg. 17. de Prætor. (6, 4.) et leg. 5. de sepulcr. violat. (9, 17.)
focisseu facibus accensis celebrabatur. Charta ann. 1251. in Chartul. Buxer. part. 7. ch. 17 :
QuiReg. episcop. Nivern. ann. 1287 :(denarii) debent solvi annuatim dicto Johanni Mascharex apud Chambole in Die focorum.
Idem dominus episcopus debet cuilibet carnifici, qui vendunt in burgo Comitis, duos situlos vini die Dominica focorum.Chron. S. Mariani inter Probat. Hist. Autiss. pag. 262. col. 1 :
Anno 1358. octavo die mensis Martii, capta fuit civitas Autissiodori ab Anglicis, videlicetEt pag. 282. col. 2 :Die focorum ante auroram.
In sexta feria post focos, etc.Vide supra in Brando 1. Denarius focorum et infra Foci.
Si autem die Lunæ, quæ est Dies forensis in burgo Carcassonæ, tale festum vel talia festa veniebant, semel aut pluries, tosciensque quosciens illa dies Lunæ forensis interveniat, etc.Vide mox Dies Mercatalis.
Anno Dominimcccclxi. Die Galli obiit honesta Domina Margareta, etc. An. D.mcccclxxxiv. ultima Aprilis, obiit Emericus de Ingelnheim filius.
Dies parvi carnium, Dies grossi piscium, Dies parvi piscium. Codex MS. consuetudinum et distributionum Ecclesiæ Coloniensis ex Bibl. Atrebat. :
Centum viginti et novem Dies grossi carnium ascendunt adGrossos dies eos intelligendos esse suspicor, quibus meridie et vespere, parvos vero quibus una dumtaxat vice carnibus vescebantur vel piscibus ; nisi mavis grossis diebus majorem, parvis vero minorem distributam fuisse carnium vel piscium quantitatem, nulla unius duplicisve sumtionis carnium vel piscium habita ratione. Vellem paulo fusius locum exhibuisset, qui excerpsit illum, et si res tanti fuisset, curassem eum secundo consulendum.cxciii. marcas... Dies parvi carnium ascendunt ad, etc. Dies grossi piscium ascendunt ad, etc. Dies parvi piscium ascendunt, etc.
Nam quamdiu foris erat, humani Diei latrocinia sollerter attendens, secreti sui, cujus Deo tantum mercedem servabat, sæculares arbitros esse cavebat. Diem hominis non desideravi.Jerem. 17. 16. Et 1. Cor. 4. 3 :
Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano Die,hoc est, ab ullo homine.
Si festum habens propriam missam supervenit in Die inofficiata, id est, habente proprium officium.
Jurdicus, in quo Jus dicitur. Stat. Vallis-ser. rubr. 33. ex Cod. reg. 4619 :
Notarius præfati domini vicarii teneatur... describere in una vacheta dietim quoslibet dies feriatos, ut videri possint Dies utiles et Juridicales.Stat. comitat. Venaiss. sub Clem. VII. PP. cap. 12. ex Cod. reg. 4660. A :
Notarii officia exercentes singulis Diebus Jurdicis quibus curia tenebitur, etc.
juridicis. Vide Cod. Theod. const. 19. de Feriis. 2, 8.
LamentationesJeremiæ decantantur in ecclesia. Stat. synod. eccl. Carcasson. ann. 1270. cap. 21. ex Cod. reg. 1613 :
Diebus autem lamentationis et Dominicæ passionis in publicum non procedant(Judæi) .
Legeagere licet. Quoniam Attachiamenta cap. 2 :
Est autem summonitio certi diei, et loci exhibitio, partibus facta ad Diem legalem.Adde cap. 10. § 1. Et cap. 60 :Est autem Dies legalis in prædictis placitis, quaterdenus, et unus Dies, sive 15. Dies.
Statutum est, quod quodlibet judicium bonum et legale, debet habere has conditiones, 1° quod Dies, in quo datur judicium, sit Legalis, et non festivus : 2° quod locus judicii sit legalis, etc.
Et si sit Dies legibilis, non legatur postea de tota die ordinarie nec extraordinarie.Adde Stat. universit. Andegav. ann. 1410. tom. 9. Ordinat. reg. Franc. pag. 498. art. 2.
Viginti quatuor horarum est, usque dum dies et nox spatia sui cursus ab oriente usque ad alium orientalem solem cœli volubilitate concludat.
Ut quando Dies legitimus post transitum meum advenerit, recognitis sigillis, inciso lino,Eadem habentur apud Marculf. lib. 2. form. 17.(perperam ut legis decrevit auctoritas, etc.ligno)
Proscriptus licite Diebus feriatis vel ligatis arrestetur, vel detineatur.Art. 66. § 2 :
Omnes etiam Dies feriales seu celebres ac ligati, ad pacem omnibus hominibus sunt constituti, et cum his in qualibet hebdomada 4. dies, videlicet quinta et 6. feria, Sabbatum et dies Dominicus, etc.
Dies observatis, et menses, et tempora, et annos, sabbatos, ut opinor, et cenas puras, et jejunia, et Dies magnos.Capitularia Caroli M. lib. 5. cap. 71. et 136. novæ Editionis :
Qui pœnitentiam publice gerunt, debent unum annum esse cum cilicio inter Audientes vel usque ad Magnum Diem, etc.
Dies Magnus Cœnæ, in Capitulis Herardi Archiep. Turon. cap. 14.
Assisiaspublicas et generales, quas Comites Campaniæ tenebant in urbe Trecensi, ad dirimendas et dijudicandas supremo judicio majoris momenti controversias, et quæ per appellationem ab Assisiis Balliviarum devolvebantur ; præsertim vero lites Baronum Campaniæ, qui scilicet nullo medio pendebant a Comite.
BrusselTract. Gall. de Feudorum usu lib. 2. cap. 12.
Assisiispublicis ex ordine Militari ac nobilium judices selecti, qui ter aut quater quotannis in eum finem coibant, et judicia secundum Balliviarum ordinem exercebant, judiciario ordine servato, id est per
inquestaset per
placitamenta: quæ quidem judicia, siquidem in casibus generalibus prolata essent, referebantur in Codicem
Magistri, tenentes magnos Dies Trecenses. Eorum vero jurisdictio
Curia Campaniæappellatur in Assisiis Campaniensibus ann. 1297. quarum Codex asservatur in Camera Computorum Paris :
Domina de Nantolio Curiam Campaniæ supplicavit, quod arestum factum in Curia Campaniæ diebus Trecensibus, etc.Et alibi f. 93 :
Aresta atque consilia facta et expedita in Curia Campaniæ per venerabiles viros.... Dies Trecenses pro domino Rege Franciæ tenentes.Quod si lites et controversiæ agitarentur, quæ Curiam Franciæ spectarent, ad eam remittebantur, ut ex sequenti judicio patet :
Audita quæstione, mota in Curia Campaniæ inter Decanum Tullensem ex parte una, et Gaufridum de Danfale Armigerum, ratione quorumdam attentatorum factorum, ut dicitur, per dominum Decanum contra dictum Armigerum post appellationem ad Curiam Franciæ, etc. quoniam ista cognitio ad Curiam Campaniæ non pertinet, dictum fuit rationibus hinc inde propositis, quod adeant Curiam Franciæ, super hoc sibi fiet justitiæ complementum.
Dies Trecenses, ut ex illius Edicto ann. 1302. pro Reformatione Regni docemur. Cui quidem Statuto occasionem præbuit Nobilium Campaniæ Regi facta postulatio ann. 1297. hisce concepta verbis :
Item, requierent li Gentilhomme, que on tiengne les jours de Troies deus fois l'an, et que on y envoit tels gens, qui puissent et doivent delivrer les bonnes gens selon la raison.
Magnorum dierum Trecensiumorigine recte censuit, ni fallor, P. Pithœus, qui id juris Comitibus Campaniæ attributum scribit, ex dignitate
Comitatus Palatini, qua donati erant, cum præessent supremis judiciis a Regibus ad id delegati
Comites Palatini, ac regiæ pæne simili auctoritate lites dirimerent, uti pluribus a nobis observatum in Dissertatione 14. ad Joinvillam.
justitias faciendasin remotiores Regni partes mittebantur, sub altera Regum Franciæ stirpe. His conventibus, ut opinor, inditum nomen a Magnis Trecensibus diebus, quorum nomenclatura jam olim obtinuerat. Horum porro Magnorum dierum, in provinciis coactorum, mentio non semel occurrit in Actis Parlamenti Parisiensis, Pictavi scilicet et in Monteferrando in Arvernis mense Sept. ann. 1454. in Ordinat. Barbin. f. 15. in Monteferrando Stat. Ludov. XI. 25. Jul. 1481. in Reg. Ordin. Lud. fol. 302. Pictavi, Statuto Francisci I. 10. Aug. 1519. in Ordinat. ejusd. Reg. f. 151. in Monteferrando, Alio Stat. 12. Maii ann. 1520. ibid. f. 380.
Olimdescriptis fol. 175. Duci Burbonensi pro Ducatu Arvernensi literis 3. Jan. 1433. descriptis in Regesto Parlamenti Pictaviensis fol. 117. et Claudiæ filiæ a Ludovico XII. pro Baronia Codiciacensi et Comitatu Suessionensi lit. mens. Sept. ann. 1509. descriptis in Regesto Ordinat. Ludov. fol. 225.
Littera regis Karoli in forma Cartæ, per quam concessit dicto duci Bituriæ tenere suos ducatus Bituriæ et Alverniæ in parria et habere Magnos dies. De anno 1366.
Si abbas a Godefrido advocato rogatus fuerit ad castri firmationem, non alias, diem unum manualem in anno, et hunc non in temporibus fenandi, metendi, etc.
marchiset limitibus utriusque Regni pro pace firmanda. Thomas Walsinghamus in Ricardo II. pag. 278 :
Dux Lancastriæ... pro Die Marchiæ (prout moris est) tenenda inter Anglos et Scotos annis singulis, in partes concesserat boreales.Idem pag. 307 :
In ultimo quo dux Lancastriæ et ipsi convenerunt, ad Diem Marchiæ, conventum fuit inter eos pro commodo pacis, etc.
Dicunt quod consuetudo Wallie diu obtenta talis est, quod in casibus ubi contenciones emerserunt inter magnates Wallie, qui tenent de rege in capite, quod antequam querela fiat in curia regis de prædictis contencionibus capi debet quidam dies amoris sive parliamenti, qui quidam dies vocatur Dies Marchiæ et ibi per vicinos et amicos communes, qui sunt quasi justiciarii, debent hujusmodi querele proponi et per consuetudinem marchie emendari, etc.
mercatumseu forum habetur. Locus est infra in Mercatalis. Vide supra Dies forensis.
Mercataseu nundinæ tenentur, Gallis,
Jour de Marché. Charta Bernardi Vicecomitis Carcassonensis ann. 1082 :
Et dono vobis inipsam meam leudam de Limos 3. puneias de sal in unoquoque die Mercatile.
Dies duos Mercoris et Veneris, in Præcepto Zuendeboldi Regis ann. 898. Anecd. Marten. tom. 1. col. 58.
Procurator fiscalis singulis Diebus Mercurinis et Sabbatinis, etc.Lit. admort. ann. 1474. in Reg. 206. Chartoph. reg. ch. 460 :
Singulis septimanis perpetuis temporibus, diebus Dominicis, Mercurinis et Venerinis, etc.
Valeamus fortalitia dictorum castrorum ingredi, et vexilla nostra apponere in loco convenienti dictorum fortalitiorum, et tenere patenter per unum Diem naturalem.
Ut quadraginta illi dies observentur, Ecclesiæ consuetudo roboravit, sicut octo Dies Neophytorum distinguantur a cæteris, id est, ut octavus primo concinat.
Travailler. Vide Seiso post Satio.
Dies Palmarum: quo Ecclesia canit :
Hosanna Filio David, etc.Vide Dominica Osanna.
Sed neque ii, qui ibi juges et assidui videbantur, negligentia torpentes aliquid utilitatis operabantur, terebant otia, et palustres trahebant Dies.Rexpexit istud Persii Sat. 5. vers. 60 :
Ubi Cornutus :Tunc crassos transisse dies, lucemque Palustrem.
Obscuram propter nebulam, quæ de paludibus nascitur : sed hoc ad animi castitatem refertur.Alii vitam non inertem modo, sed et crapulæ deditam intelligi putant.
Omnes enim ebriosi. nisi potius, inquit S. Augustinus Serm. de Tempore 231. tales sunt, quales paludes esse videntur, etc
pigrosinnuerit : nihil enim palude pigrius, quæ in eodem semper statu permanet, aquas suas nullibi evolvens ac egerens. Proinde huc spectant ista Senatoris lib. 10. Ep. 29. de podagrico humore :
Petit concavas lacunas, ubi palustri statione pigrescens, saxa perficit de liquore.Vel denique faciunt, quod
ranæ, quas
palustresvocat Isidorus lib. 12. cap. 6. quæ in cœnosis aquis volutantur :
Κρεῖττον γὰρ ἐπανήκειν ἐκ Βοσπόρου καὶ Προπόντιδος νεόπλουτον, ἢ καθήμενον, ἐπὶ ταῖς τῆς Ἀττικῆς ἐσχατιαῖς λιμνῶδες καὶ αὐχμηρὸν ἐρυγγάνειν.Vide quæ ad Persium annotant Casaubon. et alii.
Jours gras, Qui diem Cinerum præcedunt et in quibus carnium esui potationique ultro indulgent. Lit. remiss. ann. 1362. in Reg. 91. Chartoph. reg. ch. 462 :
Die Mercurii sive Jovis ante Quadragesimam... Gallinam ceperant... pro comedendo in illis Diebus pinguibus.
Quod sacramentum in Die Placito non conjurasset. Dies placitus,ibid. tit. 72. § 1.
Profesta, Gall.
En plein jour, de die. Acta MSS. Inquisit. Carcasson. ann. 1308. fol. 11. r°. :
Cum ipse faceret transitum per Tarasconem, ivit ad domum Petri de Galache... Crastinum de pulcra Die recessit.Ibid. infra :
De magna die.
Quod licentiati et bachalarii hora nona et complectorii legentes, a lectura hujusmodi cessabunt diebus repetibilibus,... et aliis diebus quibus doctores repetent, seu licentiati respondebunt, hora nona.Vide infra Repetitio.
dies Dominicus, apud Alcuinum lib. de Offic. divin. cap. de Die Sancto.
Bellonarii, seu
Bellonæ servientes, missione sanguinis sui
BellonamDeam placabant, 9. Kal. April. Vide Casaubonum ad Lampridium.
Jornée servante, in Montens. cap. 53.
Æque si Diem Solis lætitiæ indulgemus.Ita et lib. 1. ad Nation. cap. 13. Maximus Episcop. Serm. in Pentecosten :
Dominicum diem ab hominibus sæculi diem Solisappellari scribit. Gregorius Turon. lib. 3. Hist. cap. 15 :
Ecce enim Dies Solis adest : sic enim barbaries diem Dominicum vocitare consueta est.Vide l. 1. et 2. Cod. Th. de Feriis, (2. 8.) l. 1. et 3. de Execut. (8, 8.) l. 10. 13. de Exact. (11, 7.) l. 2. de Spectacul. (15, 5.) eod. Cod. Justinum Apol. 2. etc.
Coronatastenebant. Gregorius Turon. lib. 5. Hist. cap. 2 :
Chilpericus... Toronis venit, ibique et Dies sanctos Paschæ tenuit.
Et si medio tempore... alterum eorum mori contingat, nos sine voluntate unanimi, et consensu hæredum ipsorum, Diem Treugarium, aut sonam non inibimus seu faciemus.Id est, treugam vel compositionem. Vide Sona, Pax.
Nullus diem Jovis absque festivitatibusVide Delrium lib. 3. part. 2. qu. 4. sect. 6.sanctis, nec in Maio, nec ullo tempore in otio observet, neque Dies tinearum, vel murium, aut vel unum omnino diem, nisi tantum Dominicum.
La veille de xx. Jours, nommez les petits rois, etc.
viridariiseu custodes forestarum, eorum supremo judici quidquid ad forestas spectat, referunt. Lit. remiss. ann. 1402. in Reg. 156. Chartoph. reg. ch. 434 :
Jehan de Vandosme, escuier, maistre et enquesteur de nos eaues et forests ès parties de Normandie... tenant les Jours de la verderie de la forest de S. Stuer, etc.Vide
in Viride 1.
Itaque ut plerisque in Diem vitæ suæ dimensum sine dilatione restituerit.S. Ambrosius Epist. 24 :
Tu obtulisti quasi arbiter litis, ut soror in Diem vitæ suæ possideret partem prædii, post obitum ejus fratri cederet omnis possessio.
Nulli sit licentia conjugi suæ de rebus suis dare amplius per qualemcunque ingenium, nisi quod ei in Die votorum in methio et morgonbac dederit.Tit. 14. § 21.
Quantum in Die votorum acceperint, quando ad maritum ambulaverint.Vide
Votum, Nuptiæ.
Non detur reo vel ejus parti dilatio ultra spatium decem utilium Dierum, etc.Iidem sunt, ut puto, qui supra Legales.
Notarius præfati domini vicarii teneatur... describere in una vacheta dietim quoslibet dies feriatos, ut videri possint Dies utiles et juridicales in qualibet causa... Dies utiles et non feriati.Vide supra Dies serviens.
- DIV-, a day, civil day: Quae tot res in unum conclusit diem, T.: eo die, Cs.: in posterum diem, Cs.: paucos dies ibi morati, Cs.: alter et tertius dies absumitur, Ta.—Fem. (in prose only of a fixed term): diebus XXX, a quā die materia caesa est, Cs.: posterā die, S.: suprema, H.: atra, V.: tarda, O.—In phrases: paucis ante diebus, a few days earlier, S.: paucis post diebus, S.: postridie eius diei, the next day, Cs.: post diem tertium eius diei, the next day but one, L.: diem ex die exspectabam, from day to day: diem de die prospectans, L.: in dies, every day, Cs., C.: in diem rapto vivit, L.: cui licet in diem dixisse Vixi, etc., H.—Abl.diē, in a day, in one day, V.; rarely diē (i. e. cottidie or in diem), daily, V.—In dates: ante diem XII Kal. Nov., the twenty - first of October: in ante diem V Kal. Dec., till November28.—A set day, appointed time, term: hic nuptiis dictus est dies, T.: pecuniae, C., L.: iis certum diem conveniendi dicit, Cs.: die certo, S.: negotio proxumum diem constituit, S.: conloquio decretus, O.: ad diem praestitutum venire, L.: die tuo exspectabam, etc., your fever day: supremus vitae: obire diem supremum, die, N.— Fem. (only sing.): deportandi dies praestituta: certa eius rei constituta, Cs.: stata, L.: ubi ea dies venit, Cs.: praeteritā die, quā, etc., Cs.: esse in lege, quam ad diem, proscriptiones fiant. — In the phrase, dicere diem, with dat, to impeach, lay an accusation against: diem mihi, credo, dixerat: Domitium Silano diem dixisse scimus.—A dying-day, time to die, destined time(poet.): Stat sua cuique dies, V.: Hic dolor ante diem Pandiona misit ad umbras, prematurely, O.— A natural day, day(opp. night): cum horā diei decimā venire: quantum scribam die (opp. noctibus), in the daytime: die et nocte concoqui, in a single day and night: multo denique die, late in the day, Cs.: in diem (somnum) extrahere, Ta.: exercere diem, work by daylight, V.: currūs rogat In diem, for a day, O.: diem noctemque procul navem tenuit, a day and a night, N.: Saturnalia diem ac noctem clamata, all day and all night, L.: diem noctemque, uninterruptedly, Cs.: Dies noctīsque me ames, T.: dies noctīsque iter faciens, N.: noctīs ac dies: et noctīs et dies.— With iter, of distances, a day's march, day's journey: huius silvae latitudo novem dierum iter expedito patet, forced marches, Cs.: quinque dierum iter aberant, L.— Daybreak, day: cum die, O.: ante diem, H.— An anniversary: quo die ad Aliam pugnatum, a clade Aliensem appellarunt, L.: diem meum scis esse III Non. Ian., birthday. —Meton., a day's work, event, day: is dies honestissimus nobis fuerat in senatu: dare illius diei poenas: ille dies Etruscorum fregit opes, Cs.: imponite quinquaginta annis magnum diem, Ta.—A time, space of time, period, interval: diem se ad deliberandum sumpturum, Cs.: diem tempusque forsitan ipsum leniturum iras, L.: ut sexenni die pecuniae solvantur, Cs.: in longiorem diem conlaturus, a later day, Cs.: perexigua, a brief interval: nulla, O.: (indutiarum) dies, the term, L.: messis, season, V.: Optuma aevi, period(i. e. youth), V.: Sole dies referente siccos, season, H.: diem adimere aegritudinem hominibus, T.: diem festum Dianae per triduum agi, a festival, L.: malum in diem abiit, to a future time, T.: nos in diem vivimus, for the moment.—Light of day, daylight(poet.): Inmissus quo dies terreat umbras, O.: volumina fumi Infecere diem, O.: oriens occiduusque dies, the East and the West, i. e. the world, O.— Personified, the god of day, O.— Fem.: Venus primo Caelo et Die nata.
-
…in una virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universam Caesar vendidit .…
Julius Caesar, Gallic War
-
…Caesaris facere voluntate liceret sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se sanxerunt .…
Julius Caesar, Gallic War
-
…proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt nullam partem noctis itinere intermisso ; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri triduum morati eos sequi non potuissent .…
Julius Caesar, Gallic War
-
…, id quod multo magis est admirandum, dies dixi ego idem in senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem v Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt…
Cicero, in Catilinam
-
…in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi…
Julius Caesar, Gallic War
-
…accipere, non dare, consuerint ; eius rem populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit. Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni…
Julius Caesar, Gallic War
-
…. Munitis castris duas ibi legiones reliquit et partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit. Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit…
Julius Caesar, Gallic War
-
…Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere…
Julius Caesar, Gallic War
-
…oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides…
Julius Caesar, Gallic War
-
…necne ; eas ita dicere non esse fas Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent. Postridie eius diei Caesar praesidium utrisque castris quod satis esse visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris minoribus constituit…
Julius Caesar, Gallic War
DIES(of the same root as δῖοςand dens, Curtius, Gr. Etym. No. 269). The name dies was applied, like our word day, to the time during which, according to the notions of the ancients, the sun performed his course round the earth; and this time they called the civil day (dies civilis, in Greek νυχθήμερον, because it included both night and day. See Censorin. de Die Nat. 23; Plin. Nat.2.188; Macrob. Sat. 1.3). The natural day (dies naturalis), or the time from the rising to the setting of the sun, was likewise designated by the name dies. The civil day began with the Athenians at the setting of the sun, and with the Romans (as with the Egyptians and Hipparchus) at mid-night ; with the Babylonians at the rising of the sun, and with the Umbrians at mid-day. (Macrob. l. c.; Gellius (Gell. 3.2.) We have here only to consider the natural day; and as its subdivisions were different at different times, and not always the same among the Greeks as among the Romans, we shall endeavour to give a brief account of the various parts into which it was divided by the Greeks at the different periods of their history, and then proceed to consider its divisions among the Romans, to which will be subjoined a short list of remarkable days.
At the time of the Homeric poems, the natural day was divided into three parts (Il. 21.111). The first, called ἠώς, began with sunrise, and comprehended the whole space of time during which light seemed to be increasing, i. e. till mid-day. (Il. 8.66, 9.84; Od. 9.56.) Some ancient grammarians have supposed that in some instances Homer used the word ἠὼς for the whole day, but Nitzsch (Anmerkungen zur Odyssee, 1.125) has shown the incorrectness of this opinion. The second part was called μέσον ἦμαρ or mid-day, during which the sun was thought to stand still. (Hermias, ad Plat. Phaedr. p. 342.) The third part bore the name of δείλη or δείελον ἦμαρ (Od. 17.606; compare Buttman's Lexilog. ii. n. 95), which derived its name from the increased warmth of the atmosphere. The last part of the δείλη was sometimes designated by the words ποτὶ ἕσπερα or βουλυτός (Od. 17.191; Il. 16.779). Besides these three great divisions, no others seem to have been known at the time when the Homeric poems were composed. (Cf. Buchholz, Hom. Realien, 1.39-42.) The chief information respecting the divisions of the day in the period after Homer, and more especially the divisions made by the Athenians, is to be derived from Pollux (Onom. 1.68). The first and last of the divisions made at the time of Homer were afterwards subdivided into two parts. The earlier part of the morning was termed πρωῒ or πρὼ τῆς ἡμέρας: the later, i. e. from 9 or 10 till noon, πληθούσης τῆς ἀγορᾶς, or περὶ πλήθουσαν ἀγορὰν (Hdt. 4.181; Xen. Memorab. 1.1, § 10, Hellen. 1.1, § >30; Dion Chrysost. Orat. lxvii.). The μέσον ἦμαρ of Homer was afterwards expressed by μεσημβρία, μέσον ἡμέρας, or μέση ἡμέρα, and comprehended, as before, the middle of the day, when the sun seemed neither to rise nor to decline. The two parts of the afternoon were called δείλη πρωΐη or πρωΐα, and δείλη ὀψίη or ὀψία (Hdt. 7.167, 8.6-Z2; Thuc. 3.74, 8.26-Z2; Xen. Anab. 1.8, 8; compare Libanius, Epist. 1084). This division continued to be observed down to the latest period of Grecian history, though another more accurate division, and more adapted to the purposes of common life, was introduced at an early period; for Anaximander, or according to others, his disciple Anaximenes, is said to have made the Greeks acquainted with the use of the Babylonian chronometer or sun-dial (called πόλος or ὡρολόγιον, sometimes with the epithet σκιοθηρικόν or ἡλιαμάνδρον), by means of which the natural day was divided into twelve equal spaces of time. (Hdt. 2.109; Diog. Laert., 3; Plin. Nat.2.187; Suidas, s. v. Ἀναξίμανδρος.) These spaces were, of course, longer or shorter according to the various seasons of the year. The name hours (ὧραι), however, did not come into general use till a very late period, and the difference between natural and equinoctial hours was first observed by the Alexandrine astronomers.
During the early ages of the history of Rome, when artificial means of dividing time were yet unknown, the natural phenomena of increasing light and darkness formed with the Romans, as with the Greeks, the standard of division, as we see from the vague expressions in Censorinus (de Die Nat. 24). Pliny states (H. N. 7.212) that in the Twelve Tables only the rising and the setting of the sun were mentioned as the two parts into which the day was then divided, but from Censorinus (l. c.) and Gellius (Gell. 17.2) we learn that mid-day (meridies) was also mentioned. Varro (L. L. 6.4, 5) and Isidore (Orig. 5.30 and 31) likewise distinguished three parts of the day, viz. mane, meridies, and suprema, scil. tempestas, after which no assembly could be held in the forum (cf. XII. Tabb. in Censor. 24: Solis occasus suprema tempestas esto). The Lex Plaetoria prescribed that a herald should proclaim the suprema in the comitium, that the people might know that their meeting was to be adjourned (Varr. L. L. 6.5). But the division of the day most generally observed by the Romans, was that into tempus antemeridianum and pomeridianum, the meridies itself being only considered as a point at which the one ended and the other commenced. As it was of importance that this moment should be known, an officer [ACCENSUS ] of the consuls was directed to proclaim the time of mid-day, when from the Curia he saw the sun standing between the Rostra and the Graecostasis. The division of the day into twelve equal spaces, which, here as in Greece, were shorter in winter than in summer,
The day at Rome varies from 8 hrs. 54 min. on Dec. 23, to 15 hrs. 6 min. on June 25: hence the hour varied between 45 min. and 1 hr. 15 min. (Ideler, Chron. 2.13.)
was adopted at the time when artificial means of measuring time were introduced among the Romans from Greece. This was about the year B.C. 293, when L. Papirius Cursor, before the war with Pyrrhus, brought to Rome an instrument called solarium horologium, or simply solarium. (Plaut. ap. Gellium, 3.3.5; Plin. Nat.7.212). In B.C. 263 M. Valerius Messala brought one which he had taken at the capture of Catina; and although this was incorrect, having been constructed for a place 4° further south than Rome, it was in use for 99 years, before the error was discovered. In B.C. 164 the censor Q. Marcius Philippus had a more exact sun-dial constructed; but the time was still unknown in cloudy weather (Plin. l. c.). Scipio Nasica, therefore, erected in B.C. 159 a public clepsydra, which indicated the hours of the night as well as of the day (Censorin. 100.23). Before the erection of a clepsydra it was customary for one of the subordinate officers of the praetor to proclaim the third, sixth, and ninth hours; which shows that the day was, like the night, divided into four parts, each consisting of three hours. In daily life numerous terms were in use to denote the different parts of the day, mostly of a general and somewhat vague character. (Cf. Varr. L. L. 6.4-7 ; Servius on Aen. 2.268, 3.587; Isidor. Or. 5.31, 32.) See Dissen's treatise, De Partibus Noctis et Diei ex Divisionibus Veterum, in his Kleine Lateinische und Deutsche Schriften, pp. 130, 150. Compare the article HOROLOGIUMAll the days of the year were, according to different points of view, divided by the Romans into different classes. For the purpose of the administration of justice, and holding assemblies of the people, all the days were divided into dies fasti, dies nefasti, and dies partly fasti, partly nefasti.
I. Dies fastiin the wider sense were days on which legal and political business could be lawfully transacted. They were divided into--
1. Dies fasti in the narrower sense, marked with F in the calendars. On these legal business could be conducted (Ov. Fast. 1.48, fastus erit per quem lege licebit agi ; Varr. L. L. 6.29, dies fasti per quos praetoribus omnia verba sine piaculo licet fari). The word is derived by the ancients from fari; but although the root is undoubtedly the same, the more immediate connexion is with fas.
2. Dies comitiales, days on which meetings of the people could legally be held, and on which, if there was no meeting convened, courts could be opened. (Macrob. Sat. 1.16, 14, quoting Varro: Comitiales sunt, quibus cum populo agi licet, et fastis quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest.) These days are marked C in the calendars. The nundinae belonged to this class, so far as the plebeians were concerned, from the first; but in early times they were nefasti for the patricians, a distinction removed in B.C. 287 by the Lex Hortensia (cf. Becker-Marquardt, 2.3, 61). Mommsen doubts this view.
II. Dies nefastiDies nefastiwere days on which no legal or political business could be done. Varro (L. L. 6.30) says: Contrarii horum(fastorum) vocantur dies nefasti, per quos dies nefas fari praetorem do, dico, addico,itaque non potest agi, necesse enim aliquo eorum uti verbo, cum lege quid peragitur. These are again divided into two quite distinct classes:--
1. Dies nefasti or feriati,on which no business could be done because the day was sacred to some festival (a dies festus). These are marked in the calendars. This sign was commonly interpreted nefastus parte or nefastus principio, and was explained to mean that the day was one during the earlier part of which no business could be done. But Mommsen (Chronol. p. 220; C. I. L. 1. p. 366) showed that this view was quite untenable. It is sufficiently disproved by the fact that thus there would be no difference between and EN, and that the former sign is prefixed to all holidays in the calendar except the Feralia, while it is quite impossible to believe that there was no whole holiday observed at Rome. The sign Mommsen explains to be, like M‘ when used as an abbreviation for Manius, a modification of the archaic M with five strokes (); but there is little to support this view. Huschke interprets it as for Nefastus Purus.
2. Dies religiosior dies vitiosi,sometimes called atri, marked in the calendars by R. These were unlucky days, which had been declared to be such by a decree of the senate in consequence of some disaster which had taken place upon them. All the dies postriduani were included under this head; i. e. the days after the calends, the nones and the ides, because these were believed to have been specially unfortunate (Ov. Fast. 1.59, 60, Omen ab eventu est: illis nam Roma diebus damna sub averso tristia Marte tulit). On these days it was not only unlawful to transact any legal or political business, but it was also unlucky to begin any affair of importance. (Cf. Gellius (Gell. 4.9, 5: Religiosi dies dicuntur tristi omine infames impeditique, in quibus et res divinas facere et rem quampiam novam exordiri temperandum est.)
III. Days partly fasti and partly not, including : 1. Dies intercisi,marked in the calendars by EN, for endotercisi (endo being an archaic form of in, as in endoperator). On these days a victim was sacrificed in the morning, and the exta offered in the evening. Between the sacrifice and the offering the day was fastus; before the former and after the latter it was nefastus. (Varr. L. L. 6.31; Ov. Fast. 1.49; Macrob. Sat. 1.10, 2, 3.)
2. Dies fissiDies fissi,three in number. To two of these, March 24th and May 24th, are prefixed the letters Q. R. C. F., i. e. quando rex (sacrorum) comitiavit, fas. These were probably the days on which the rex presided in the comitia calata for the purpose of the testamenti factio (Mommsen, Röm. Staatsr. ii.2 37). These days were even in ancient times confused with the Regifugium, i.e. February 24th, and the letters were wrongly interpreted quando rex comitio fugit. To the third, June 15th, is prefixed Q. ST. D. F., i.e. quando stercus delatum fas: on this day the temple of Vesta was solemnly cleansed by the Vestals, and the filth carried away or thrown into the Tiber (Ov. Fast. 6.707), no other business being permitted on this day.
Mommsen (C. I. L. 1. p. 373) calculates that the year contained 45 dies fasti, 194 dies comitiales, 48 dies nefasti or feriati, 57 dies religiosi, 8 dies intercisi, and 3 dies fissi.
Another division of the days of the year was of a purely religious character, with which naturally the former division to a certain extent coincided, in a city so dominated by religious scruples as Rome:-- (1) Dies festi, on which the gods were honoured by (a) sacrificia, (b) epulae, (c) ludi, (d) feriae. The feriae were of three kinds: 1, stativae, the date of which was fixed; 2, conceptivae, the date of which was determined each year by the proper officials; 3, imperativae, special holidays, proclaimed by authority, such as supplicationes. (2) Dies profesti, ordinary working-days.(3) Dies intercisi, of a mixed character.
Macrobius (1.16), in describing the division of the dies profesti, adds to the d. fasti and d. comitiales, comperendini, quibus vadimonium licet dicere; stati, qui iudicii causa cum peregrino instituuntur; and proeliares, quibus fas est res repetere vel hostem lacessere. These were of little practical importance, and do not appear with any distinguishing mark in the calendars.
For the NUNDINAEcf. s. v. (See Marquardt, Röm. Alterth. vi. pp. 270-287.)
[A.S.W]The ancients distinguished (1) dies civilis (νυχθήμερον), the time in which the sun apparently completed a course around the earth, including thus both night and day; and
(2) dies naturalis or the time between the rising and the setting of the sun. The civil day began with the Athenians at the setting of the sun; with the Romans (as with the Egyptians and Hipparchus) at midnight; with the Babylonians at the rising of the sun, and with the Umbrians at mid-day (Macrob. Saturn. i. 3; Gell.iii. 2).
At the time of the Homeric poems, the natural day was divided into three parts (Il. xxi. 111). The first, called ἠώς, began with sunrise and comprehended the whole space of time during which light seemed to be increasing—i. e. till mid-day (Il. viii. 66, ix. 84; Od. ix. 56). The second part was called μέσον ἦμαρ or mid-day, during which the sun was thought to stand still (Hermias, ad Phaedr. p. 342). The third part bore the name of δείλη or δείελον ἦμαρ ( Od. xvii. 606; cf. Buttman's Lexilog. ii. n. 95), which derived its name from the increased warmth of the atmosphere. The last part of the δείλη was sometimes designated by the words ποτὶ ἕσπερα or βουλυτός ( Od. xvii. 191; Il. xvi. 779).
The first and last of the divisions made at the time of Homer were afterwards subdivided into two parts. The earlier part of the morning was termed πρωΐ or πρῲ τῆς ἡμέρας; the later—i. e. from 9 or 10 till noon—πληθούσης τῆς ἀγορᾶς or περὶ πλήθουσαν ἀγορὰν. The μέσον ἦμαρ of Homer was afterwards expressed by μεσημβρία, μέσον ἡμέρας, or μέση ἡμέρα, and comprehended, as before, the middle of the day, when the sun seemed neither to rise nor to decline. The two parts of the afternoon were called δείλη πρωΐη or πρωΐα, and δείλη ὀψίη or ὀψία. This division continued to be observed down to the latest period of Grecian history, though another more accurate division, and one more adapted to the purposes of common life, was introduced at an early period; for Anaximander, or according to others, Anaximenes, is said to have made the Greeks acquainted with the use of the Babylonian chronometer or sundial (called πόλος or ὡρολόγιον, sometimes with the epithet σκιοθηρικόν or ἡλιαμάνδρον), by means of which the natural day was divided into twelve equal spaces of time. These spaces were, of course, longer or shorter according to the various seasons of the year. The name hours (ὧραι), however, did not come into general use till a very late period, and the difference between natural and equinoctial hours was first observed by the Alexandrian astronomers. See Pollux, Onom. i. 68.
During the early ages of the history of Rome, the natural phenomena of increasing light and darkness formed with the Romans, as with the Greeks, the standard of division, as we see from the vague expressions in Censorinus (De Die Nat. 24). In the Twelve Tables only the rising and the setting of the sun and mid-day (meridies) were mentioned as the parts into which the day was then divided. Varro (L. L. vi. 4, 5) and Isidorus (Orig. v. 30 and 31) likewise distinguished three parts of the day—viz. mane, meridies, and suprema, sc. tempestas, after which no assembly could be held in the Forum.
But the division of the day most generally observed by the Romans was that into tempus antemeridianum and pomeridianum, the meridies itself being considered only as a point at which the one ended and the other commenced. As it was of importance that this moment should be known, an officer (see Accensi) of the consuls was directed to proclaim the time of mid-day, when from the Curia he saw the sun standing between the Rostra and the Graecostasis. The division of the day into twelve equal spaces, which, here as in Greece, were shorter in winter than in summer, was adopted at the time when artificial means of measuring time were introduced among the Romans from Greece. This was about the year B.C. 293, when L. Papirius Cursor, before the war with Pyrrhus, brought to Rome an instrument called solarium horologium, or simply solarium (Plaut. ap. Gellium, iii. 3. 5; Plin. H. N. vii. 212). In B.C. 263, M. Valerius Messala brought one which he had taken at the capture of Catina; and although this was incorrect, having been constructed for a place 4° farther south than Rome, it was in use for 99 years before the error was discovered. In B.C. 164, the censor Q. Marcius Philippus had a more exact sundial constructed; but the time was still unknown in cloudy weather. Scipio Nasica, therefore, erected in B.C. 159 a public clepsydra, which indicated the hours of the night as well as of the day (Censor. c. 23). Before the erection of a clepsydra it was customary for one of the subordinate officers of the praetor to proclaim the third, sixth, and ninth hours; which shows that the day was, like the night, divided into four parts, each consisting of three hours. In daily life numerous terms were in use to denote the different parts of the day, mostly of a general and somewhat vague character. (Cf. Varr. L. L. vi. 4-7; Servius on Aen. ii. 268; iii. 587; Orig. v. 31, 32.) See, also, the article horologium.
All the days of the year were, according to different points of view, divided by the Romans into different classes. For the purpose of the administration of justice and of holding assemblies of the people all the days were divided into dies fasti, dies nefasti, and dies partly fasti, partly nefasti.
1. Dies fasti, in the wider sense, were days on which legal and political business could be lawfully transacted. They were divided into:
(a) Dies fasti, in the narrower sense, marked with F in the calendars. On these legal business could be conducted (Ovid, Fast. i. 48, fastus erit per quem lege licebit agi; Varr. L. L. vi 29, dies fasti per quos praetoribus omnia verba sine piaculo licet fari). The word is derived by the ancients from fari; but, although the root is undoubtedly the same, the more immediate connection is with fas.
(b) Dies comitiales, days on which meetings of the people could legally be held, and on which, if there was no meeting convened, courts could be opened (Macrob. Saturn. i. 16).
These days are marked C in the calendar.
2. Dies nefasti were days on which no legal or political business could be done (Varr. L. L. vi. 30). These are again divided into two quite distinct classes:
(a) Dies nefasti or feriati, on which no business could be done because the day was sacred to some festival. These are marked NP in the calendars. This sign was commonly interpreted nefastus parte or nefastus principio, and was explained to mean that the day was one during the earlier part of which no business could be done. But Mommsen (Chronol. p. 220; C. I. L. i. 366) showed that this view was quite untenable, and explains the sign to be, like M' when used as an abbreviation for Manius, a modification of the archaic M with five strokes (MV).
(b) Dies religiosi or vitiosi, sometimes called atri, marked in the calendars by R. These were unlucky days, which had been declared to be such by a decree of the Senate in consequence of some disaster which had taken place upon them. All the dies postriduani were included under this head —i. e. the days after the Kalends, the Nones, and the Ides—because these were believed to have been especially unfortunate (Ovid, Fast. i. 59, 60). On these days it was not only unlawful to transact any legal or political business, but it was also unlucky to begin any affair of importance. Cf. Gell. iv.9.5.
3. Days partly fasti and partly not, including:
(a) Dies intercisi, marked in the calendars by EN, for endotercisi (endo- being an archaic form of in, as in endoperator). On these days a victim was sacrificed in the morning and the exta offered in the evening. Between the sacrifice and the offering the day was fastus; before the former and after the latter it was nefastus (Varr. L. L. vi. 31; Ovid, Fast. i. 49).
(b) Dies fissi, three in number. To two of these, March 24 and May 24, are prefixed the letters Q. R. C. F.—i. e. quando rex (sacrorum) comitiavit, fas. These days were, even in ancient times, confused with the Regifugium—i. e. February 24— and the letters were wrongly interpreted quando rex comitio fugit. To the third, June 15, is prefixed Q. ST. D. F.—i. e. quando stercus delatum fas; on this day the temple of Vesta was solemnly cleansed by the Vestals, and the filth carried away or thrown into the Tiber (Ovid, Fast. vi. 707), no other business being permitted on this day.
Mommsen (C. I. L. i. p. 373) calculates that the year contained 45 dies fasti, 194 dies comitiales, 48 dies nefasti or feriati, 57 dies religiosi, 8 dies intercisi, and 3 dies fissi.
Another division of the days of the year was of a purely religious character, with which naturally the former division to a certain extent coincided in a city so dominated by religious scruples as Rome:
1. Dies festi, on which the gods were honoured by (a) sacrificia, (b) epulae, (c) ludi, (d) feriae. See Feriae.
2. Dies profesti, ordinary working-days.
3. Dies intercisi, of a mixed character.
For the Nundinae, see the article with that title.