pius
pius, Of character, dutiful, pious, devout, conscientious, religious
- that acts according to duty, dutiful; esp. that performs what is due to the gods and religion in general, to parrents, kindred, teachers, country; pious, devout, conscientious, affectionate, tender, kind, good, grateful, respectful, loyal, patriotic, etc. (of persons and things): si quis pius est, Plaut. Rud. prol. 26: uxor pia et pudica, id. Am. 5, 1, 33 (1085): Capus ... pium ex se Anchisen generat, Enn. ap. Philarg. ad Verg. G. 3, 35 (Ann. v. 31 Vahl.): (deos) piorum et impiorum habere rationem, Cic. Leg. 2, 7, 15; id. Rep. 6, 15, 15: di meliora piis, Verg. G. 3, 513: poëta, Cat. 16, 5: pii vates. Verg. A. 6, 662; cf.: pio vatis ab ore, Ov. F. 3, 326.—So as subst. freq. pĭi, of the departed, the blessed: piorum sedes, Cic. Phil. 14, 12: arva piorum, Ov. M. 11, 62: cf. Bentley on Hor. C. 3, 4, 6.—Of things having reference to religion: far, Hor. C. 3, 23, 20: tura, Ov. H. 7, 24; 21, 7: luci, sacred, holy, Hor. C. 3, 4, 6: pia et aeterna pax, a conscientiously kept and eternal peace, Cic. Balb. 16, 35: Poeni homines immolare pium esse duxerunt, id. Rep. 3, 9; cf. Ov. Tr. 1, 2, 96: ore pio, id. M. 7, 172; so, quosque pium est adhibere deos, id. F. 4, 829.— As subst.: pĭum, i, n.: stabit pro signis jusque piumque tuis, justice and equity, Ov. A. A. 1, 200; id. H. 8, 4.—Of respectful, affectionate conduct towards parents, etc.: pius in parentes, Cic. Off. 3, 23, 90: pius Aeneas, on account of his filial love for Anchises, Verg. A. 1, 220; 305; 378; 4, 393; 5, 26 et saep.; cf.: seniorque parens, pia sarcina nati, Ov. H. 7, 107; id. M. 7, 482: pius dolor, Cic. Sest. 2: impietate pia est, she is affectionate (towards her brothers) through want of affection (for her son), her sisterly triumphed over her maternal love, Ov. M. 8, 477: quo pius affectu Castora frater amat, id. Tr. 4, 5, 30: metus, of a wife for her husband, id. M. 11, 389: bellum, waged for one's country or allies, Liv. 30, 31; 39, 36; Sil. 15, 162.—
- II Transf., in gen.
- A Honest, upright, honorable (very rare): pius quaestus, Cato R. R. praef.—
- B Benevolent, kind, gentle, gracious (post-Aug.): clementia patrem tuum in primis Pii nomine ornavit, M. Aurel. ap. Vulcat. Gallic. in Avid. Cass. 11: pius enim et clemens es, Dominus Deus, Vulg. 2 Par. 30, 9; id. Eccli. 2, 13.—Pĭus, a title of the emperors after M. Antoninus, on coins and inscrr.; v. Eckh. D. N. 7, p. 36; 8, p. 453; Inscr. Orell. 840 sq.—Poet., of a wine-jar: testa, my kindly jar, = benigna, Hor. C. 3, 21, 4.—Hence, adv.: pĭē, piously, religiously, dutifully, affectionately: pie sancteque colere deos, Cic. N. D. 1, 20, 56; 1, 17, 45; id. Att. 6, 7, 1: memoriam nostri pie inviolateque servabitis, id. Sen. 22, 81: metuo ne scelerate dicam in te, quod pro Milone dicam pie, id. Mil. 38, 103: pie lugere, id. de Or. 2, 40, 167; Ov. H. 15, 153.—Sup.: quod utrumque piissime tulit, Sen. Cons. ad Polyb. 34, 4.
in eos, quos censebant esse deos, pientiores longe fuerunt
servatur fidaei patrieque semper amator / hic Paulinus jacit cultor pientisimus aequi
dum sarmenta pius glomeraret Paulus ad ignem
religiosus ac pius auditor sive lector
ille qui piis cervicibus impias intulit manus
si talis ‥ condicio ‥ cuilibet sancto sacerdoti pioque regi ingesta fuisset
imperantibus dominis piissimis nostris Ecgfrido rege ‥ et Aedilredo rege
in loco ‥ quod michi rex pius Egfridus ‥ donavit
a pientissimo rege vite veniam postulavit, qua illum rex quoque donavit clementissimus
o quam splendida piae castitatis acies illustrat
ira ‥ / ‥ / copulata piae disrumpit foedera pacis
illos ‥ qui simplicitate rustica sed intentione pia Deum dilexerunt
provabilibus desideriis et petitionibus piis assensum ‥ praebere gloriosum constat esse et rectum ‥ . ego Cuthberhtus ‥ hanc piam donationem predicti regis consensi
pium est ac religiosum ea que sanctis locis a fidelibus ‥ collata sunt confirmare
martyr ‥ / ‥ Thoma, spes Anglorum, / vitam nostram statuens pio statu morum
novit ‥ pia fides pigra prevolare tempora
de capitibus adversariorum Christi pie placationis sacrificium offerre
ut nullus presbyter celebret in tunica curta nisi se protineat ultra genu, sub pena decem marcarum, cujus medietas detectori et alia dimedietas piis usibus applicetur
sub pena amissionis quarte partis fructuum suorum beneficiorum ‥ in pios usus applicandorum
Philippe pie recordacionis filie Willelmi
pro anima nobilis viri pie recordacionis domini Johannis de Balliolo
ex domo pie recordationis Guillelmi ‥ fundatoris nostri
pro anima pie recordacionis Henrici regis
ecclesiarum parochiarum capellarum cantariarum et aliorum piorum locorum
de rectoriis ‥, monasteriis ‥ seu aliis ~is locis
tum pius alloquitur tali cum voce catervas
auribus percipiant vocem clementissimi Judicis inquientis ad pios: ‘venite ‥ Patris mei percipite regnum ‥’
audiant vocem clementissimi Arbitri, inquientis ad pios
Princeps pacis factus est in pace piorum
exultationem pio omnium Patri Deo sanctorum tua salus servanda prestaret
ingressurus tripudium a Prosatore pio promereatur
hic quoque commemorat metrorum comma Philippum, / quem pius aethrali ditavit gratia Christus
rogavit ut apud misericordiam pii Conditoris impetraret
pius ‥ Deus non quantitatem muneris sed devotionem offerentium ‥ inquirit
ipsum ‥ potentem / esse, vel esse pium, jure fatemur idem / ‥ / cumque Deus sit, et hic et ibi sit totus ubique, / est et ubique potens, est et ubique pius
vix tanti debetis facere animam vestram ut non ‥ experiamini quid per humilitatem vestram dignetur efficere pius Jesus
pius est Dominus, nec vult mortem peccatorum, ‥ nec ipsi difficile erit misereri
ad reddendum Deum pium magis, ac propitium, peccatis eorum
nam mihi versificum poterit Deus addere carmen / inspirans stolidae pia gratis munera menti
[Deus ] qui cunctis praemia pensat / seu pia perfectis seu certe saeva profanis
tunc linquente Deo torrentum marmora glauca / ac ripas lustrante piis cum passibus amnis
tacta est repente gravissimo corporis morbo, et per annos novem pia Redemtoris nostri provisione multum fatigata
dum maculare student armis pia foedera regni
pacem ‥ religionis pia concordia copulat
pio pastori condecet magnam commissi sibi gregis curam habere
acclamabant pium ‥ laborem residibus ob inscitam juvenculis potissimum profuturum
piissimi ‥ officiales domini regis provida nimis cautela et perniciosa nobis circumspectione precaverant
judex cum fueris, justus, pius esto, fidelis
redi ‥ ad piissimum patrem, qui ‥ occidere consuevit vitulum filio saginatum
Johannes ‥ quem Salvator ‥ inter ceteros peculiariter pio dilexit affectu
sacrosancto abbati Aldhelmo ‥ Aedilwaldus tuae piae paternitatis supplex alumnus ‥ salutem(
condolui vobis, et concussa sunt viscera mea pio compassionis affectu
piam considerantes affectionem quam ‥ habuit ad scolares domus de Balliolo
ut ‥ genetrix ‥ sancta poposcit, / cum pia ‥ pulsaret carta magistrum
salutantes illum verbis ‥ piissimis apostoli dicebant ‥
pieticus: pius, compassivus, propitius, misericors
mundo mortificatos impietate piissima feliciter exulare compellunt
signa ‥ calide mulieris et que libenter coit ‥: ‥ in animo superba, alteri crudelis et non bene pia
quam rigidus ad potentes, quam pius ad pauperes, et quam justus ad omnes
Antoninus Pius regnavit annos xxiij
piissimum
pientisimus
piissimis(v. 1c supra)
pius, -a, -um comparatur magis pius, piissimus; si diceremus pior nimium faceret hyatum et absonum esset
piissimi(v. 3a supra)
pientissimo
pientiores
➳ superl. piissimus critiqué par Cic. Phil. 13, 43, mais plus tard dans Sen. , Tac. , Flor. , Curt.
- 1. met ontzag (voor de goden), eerbiedig, vroom [Aeneas; mens; ōs]; ➤ deos -e colere; — subst. piī, ōrum m de gelukzaligen in het Elysium [piorum sedes, arva];
- 2. (plichtsge)trouw, rechtschapen [vates];
- 3. mild, liefdevol, teder, toegewijd [in parentes; adversus sororem; metus tedere bezorgdheid];
- 4. welgezind, genadig [numina];
- 5. (v. handelingen, situaties, dingen) aan de goden welgevallig, heilig, rechtmatig [pax; dolor; far offermeel; manus rein]; ➤ iustum piumque est (m. inf.) het is rechtmatig en goed;
- 6. (eccl.) vroom, heilig;
- 7. Pius cognomen v.d. latere Rom. keizers, bv. Antoninus ~.
Hic crebra Concilia clarente Eugenio urbis Regiæ Metropolitano Episcopo Toleto Pio... recollegit.Ex quo sane loco dubium videtur, quod alias asserit Antonius Augustinus de Numismatibus dialogo 7. Inscriptionem, quæ in aversa complurium nummorum Hispaniæ Gothicorum Regum conspicitur ac legitur, , vocem postremam ad Principem, cujus est, spectare, ut in Leovigildi Regis numismate, . Hunc lege, si tanti est, et expende. Ejusmodi etiam Regum Hispanicorum Gothicos nummos cum hac voce, , adjecta urbium aliarum nominibus recenset Ambrosius Morales toto lib. 12. ubi quasdam profert, quæ habent , cap. 4.
Piteuxvel
Pitouxappellarunt olim nostrates. Lit. remiss. ann. 1384. in Reg. 125. Chartoph. reg. ch. 26 :
Comme plusieurs amis charnelz de Jacob le Grant deussent et eussent promis aux enfants dudit Alixandre de venir à un esbatement, que on dit Piteux, environ la Chandeleur derrenierement passée ot deux ans, etc.Aliæ ann. 1395. in Reg. 149. ch. 30 :
Advint que à une feste ou assemblée de Pitoux ;.... à laquelle feste ou assemblée on a usé et accoustumé de sonner un bassin pour assembler les voisins et gens d'entour, pour venir à ladite feste.Denique aliæ ann. 1442. in Reg. 176. ch. 126 :
Il y avoit une grande assemblée de jeunes gens faisant esbatemens et jeux de personaiges, que on nomme ou paisVide supra Ludus Christi, Moralitas 2. et Personagium 3.(Chatellenie de Lille) Piteux.
- with (late) sup.piissimus.—Of character, dutiful, pious, devout, conscientious, religious: ingenium Pamphili, T.: homo: di meliora piis, V.: poëta, Ct.: pio vatis ab ore, O.—Plurm. as subst, the departed, blessed: piorum sedes: arva piorum, O.—Of actions, just, holy, right, pious, religious: bellum, L.: homines inmolare pium esse duxerunt, a religious act: Quosque pium est adhibere deos, O.—As substn.: contra iusque piumque, sacred obligation, O.—Of things, sacred, holy, consecrated: far, H.: pax, under religious sanction: arma, conscientiously taken up, L.—Of natural ties, faithful to kindred, devoted, filial, loving, dutiful: in parentes: Aeneas, the filial, V.: Inpietate pia est, i. e. sacrifices her son to her brother, O.: ‘piissimos’ quaeris, et, quod verbum omnino nullum in linguā Latinā est, etc.: piissima filia, Ta.: piissimi civium, Cu.—Sacred, prompted by natural affection, loving: seniorque parens, pia sarcina nati, O.: dolor, inspired by friendship: piosque pone metūs, i. e. of your husband, O.—Beloved, dear: testa, H.
-
…requirunt, spemque metumque inter dubii, seu vivere credant, sive extrema pati nec iam exaudire vocatos. Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti, nunc Amyci casum gemit et crudelia secum fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum…
Vergil, Aeneid
-
…si credere dignum est, inter saxa virum spumosa inmerserat unda. Ergo omnes magno circum clamore fremebant, praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae, haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri congerere arboribus caeloque educere certant .…
Vergil, Aeneid
-
…secum inter seque volutant. Inde Promethides placidis Epimethida dictis mulcet et aut fallax ait est sollertia nobis, aut pia sunt nullumque nefas oracula suadent. Magna parens terra est, lapides in corpore terrae ossa reor dici ; iacere…
Ovid, Metamorphoses
-
…pura circumtulit unda, spargens rore levi et ramo felicis olivae, lustravitque viros, dixitque novissima verba. At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum imponit, suaque arma viro, remumque tubamque, monte sub aërio, qui nunc Misenus…
Vergil, Aeneid
-
…pars semina flammae abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat. At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae antrum immane petit, magnum cui mentem animumque…
Vergil, Aeneid
-
…tecta tyranni ingredior, traherent cum sera crepuscula noctem. Signa dedi venisse deum, vulgusque precari coeperat inridet primo pia vota Lycaon, mox ait experiar deus hic, discrimine aperto, an sit mortalis. Nec erit dubitabile verum…
Ovid, Metamorphoses
-
…aut stulte sperasse miretur quis de C. Cethego atque eius in Hispaniam profectione ac de volnere Q. Metelli Pii cogitat cui non ad illius poenam carcer aedificatus esse videatur omitto ceteros, ne sit infinitum ; tantum a vobis…
Cicero, pro Sulla
-
…animus cum corpore, vos tamen, deos verentes, qui hanc omnem pulchritudinem tuentur et regunt, memoriam nostri pie inviolateque servabitis. Cyrus quidem haec moriens ; nos, si placet, nostra videamus. nemo umquam mihi ,…
M. Tullius Cicero, De Senectute
-
…sperabo, dum licebit. revocare te a furore Lepidus voluit, non adiutor esse dementiae. tu porro ne pios quidem, sed piissimos quaeris et, quod verbum omnino nullum in lingua Latina est, id propter tuam divinam…
Cicero, Philippicae
-
…levatus, ut mihi deus aliquis medicinam fecisse videatur ; cui quidem tu deo, quem ad modum soles, pie et caste satis facies id est Apollini et Aesculapio. navem spero nos valde bonam habere. in eam simul…
Cicero, Epistulae ad Familiares