regere

regere [CL] 1 to direct, guide (person or his steps, also absol.); b (refl.). filo glomeris ~ente gressus meos W. Malm. GR II 111; [cecus] comite ‥ previo, qui titubantes gressus ~eret, ad locum venit Id. GP V 266; quadam ‥ die ‥ rusticus ~ente baculo venit, qui ‥ clamare cepit, “domine archiepiscope, redde mihi lumen oculorum meorum” Alex. Cant. Mir. 44 (II) p. 245; alii dicunt quod pergo componitur ex pede et rego ‥ quasi pedem ~o Osb. Glouc. Deriv. 462.  b surrigo ‥ i. sursum me ~o ‥ et dicitur surgo quasi sursum me ~o Osb. Glouc. Deriv. 495. 2 to direct the course or motion of, guide, steer: a (animal or vehicle); b (ship, also absol.); c (movement, activity, or conduct). a dum aratri stibam ‥ neglegenter ~eret [gl.: duceret, disponeret] Aldh. VirgP 31 p. 270; in manibus aurea virga qua equitaturam ~ebat W. Malm. GR II 205; elevatur stiva ‥ qua ~itur aratrum Neckam Ut. 112; veredarii ejus incaute vehiculum suum ~entes super quendam pontem ‥ cadere permiserunt evolutum M. Par. Maj. V 431; puerum secum in equo sedere fecit, qui equum ~eret et viam illi ostenderet Latin Stories 62.  b navigo, -as, i. navem ~ere Osb. Glouc. Deriv. 369; hic remex, -gis, i. ille qui ~it Ib. 484; nauta qui ~it totam navem sedet semper in fine Regim. Princ. 94.  c nocturnos regimus cursus Aldh. Aen. 79 (v. 3a infra); Deus ‥ eidem ‥ florentis imperii moderamen ~endum [gl.: custodiendum, recend] commisit Id. VirgP 53 p. 311; invictum animum inter adversa et prospera rexit W. Malm. GR III pref.; vere rex victor, animum virtute ~ens Ib. III 48 p. 191; una ‥ manu ‥ in securi percutiunt, pollice desuper manubrium ‥ extenso ictum ‥ ~ente Gir. TH III 10 p. 151; c1214 ut divinorum administratio in eadem ecclesia debitis ~atur observationibus et solempnibus celebretur officiis Dign. Dec. 2 p. 4; ~ere actus ejus [sc. regis] Fortescue NLN I 20 (v. 4a infra). 3 to control (means of guiding, usu. in fig. context). b to control (object) physically, to have control of; c (part of body). 672 Theodorus summi sacerdotii gubernacula ~ens Aldh. Ep. 5 p. 493; nocturnos regimus cursus et frena dierum Id. Aen. 79 (Sol et Luna) 8; 705 domino reverentissimo ‥ Berctualdo totius Brettanie gubernacula ~enti Wealdhere Ep. 22; Æthelbald ‥ Occidentalium Saxonum post patrem regni gubernacula rexit Asser Alf. 17; frenos nobilium reximus [gl.: we begymdun] urbium GlP 13; †675 (12c) ego Leutherius ‥ episcopus, pontificatus Saxonici gubernacula ~ens CS 37 (= W. Malm. GP V 199).  b sceptra regens mundi ‥ Christi gratia Aldh. Aen. 7 (Fatum) 4; quondam qui regni sceptra regebat Id. CE 4. 12. 4.  c juvenibus etiam cum veteranis baculo ~entibus membra debilia Chr. Battle f. 108v; nervos lingue motivos sic impedivit quod ipsa non potuit ~i nec suo more reflecti, et sic defuit loquela Quaest. Salern. Ba 47; secundum organum corporis quod nimis est difficile ~ere ratione est cor Holcot Wisd. 27. 4 to direct the activities of, control (person or group; cf. et. sense infra); b (w. ref. to monk or other person living under a rule). c (gdv. as sb. m., app.) monk or canon regular. d (w. ref. to education; cf. et. sense infra); e (w. ref. to leading or conducting choir, also pr. ppl. as sb. m.); f (refl.) to conduct oneself. ~ere ‥ dicatur aliquis alium cum is qui ~itur ad alterius, sc. ~entis necessitatem et utilitatem presens statuitur Ps.-Gros. Gram. 62 infra); cum ista [sc. lex nature] regem sub quo tu [sc. jus regis] militas ~at, numquid et te ejus famulum ipsa gubernabit? nihil vere aliud est ~ere regem quam regere actus ejus Fortescue NLN I 20.  b sicut ‥ clerici in numero regentium continentur et rectorum, sic monachi numerum et ordinem tenent ~endorum Gir. Spec. II 23 p. 66; monachi ‥ ~antur Ib. (v. 7a infra).  c si unquam in ea [sc. ecclesia Menevensi] ‥ rector emerserit aut ~endus qui ‥ causarum aleas ausus fuerit experiri Gir. Invect. V 2 p. 184.  d 11‥ ~ere clericos EHR VI 249; ~ebat assidue frequentiam scholarum Ketel J. Bev. 281 (v. 8a infra).  e cantoris officium est chorum in canticorum elevatione et depressione ~ere Offic. Sal. 3; solet ‥ chorus ~i omni die Dominica, et omni duplici festo, et ‥ Ib. 20; in omnibus festis in quibus chorus ~itur Miss. Sarum 145; quando cantatur missa de Domina in choro, cum regimine chori, ‥ portabit ‥ chorum suos quaternos de officio, et tradet unum cantori et chorum ~enti, ceteros juvenibus ex utraque parte chori Cust. Cant. 145.  f ipsum [sc. ducem Clarencie] ‥ regie majestatis locum tenentem in regno Francie ‥ pro absencie sue tempore decretum regale constituit, eidemque modum se ~endi in hoc pregrandi negocio, quem utinam observasset, punctuavit Ps.-Elmh. Hen. V 107. 5 to guide or govern (morally). quid ‥ iniquius potest ‥ esse ‥ negotium, quam ‥ propriis adinventionibus aliquem et libidinibus ~i Gildas EB 4; Hii ‥ cujus monasterium ‥ ~endis ‥ eorum [monasteriorum] populis praeerat Bede HE III 3; c793 hoc [mandatum] ‥ pernecessarium esse constat ‥ maxime his qui gregem Christi ~endum accipiunt Alcuin Ep. 74; c799 pater ‥ se sciat rationem redditurum de ovibus, quas recipit ~endas Alcuin Ep. 286; dignus qui animarum rector esset qui se ipsum ~ere nosset W. Malm. GP V 247; 1356 si ‥ temporalia ‥ archiepiscopatus ‥ ad manus regias applicentur, ita quod archiepiscopum de spiritualibus vivere et ~i oporteat Lit. Cant. II 341. 6 to direct the affairs of, control, govern. b to manage the affairs of (estate or manor), to be in charge or have control of. spetietenus illi regis nomine donato, cuncta intus et foris ~ebat pro libito W. Malm. GR I 68 p. 70; supremus rerum Auctor ‥ ratione omnia ~it Ib. IV 334; registrum ‥ i. liber quidam ex cujus dictis ~itur ecclesia Osb. Glouc. Deriv. 495; non est aliquod causatum ~ens universum mundum J. Blund An. 354; ‘utrum pronoea (que Latine providentia vocatur) mundum ~at’ ut Stoici dixerunt, ‘an non’ ut Epicurei Balsh. AD rec. 2 133 p. 86.  b petunt pariter basternis praedia nota, / quae procul in Tusciae felices parte regebant Aldh. VirgV 2298; quod ‥ is qui modo rem ~it mille et quadringentas libras marsupio suo quotannis annumeret W. Malm. GP IV 183; domunculam nostram exilemque familiam et exiguam ~ere non potuimus et more solito ac debito ‥ gubernare Gir. SD 62. 7 (eccl.) to direct or manage the affairs of, to be in or have charge of, to govern (also absol.): a (of (arch)bishop or canon, w. ref. to see, diocese or cathedral church); b (of pope, w. ref. to apostolic see or the Church). c (of abbot or abbess, w. ref. to monastery or abbey). d (of priest, w. ref. to parish). a Justus ‥ Hrofensem ~ebat ecclesiam Bede HE II 7; una [parrochia] data Daniheli, qui usque hodie ~it Ib. V 18 p. 320; c1074 is post paucos sui introitus dies Dorobernensem aecclesiam ~endam suscepit Lanfr. Ep. 3 p. 38 (= W. Malm. GP I 25); quos [pagos] ~it episcopus qui ‥ habet sedem Lincolie W. Malm. GR I 101; clerici ‥ ~ant et loca regiminum teneant; monachi ‥ regantur Gir. Spec. II 23 p. 66.  b sanctus apostolicae qui rexit culmina sedis Aldh. VirgV 542; Gregorius ‥ pontificatum Romanae et apostolicae sedis sortitus rexit annos xiij Bede HE I 23; rexit ‥ ecclesiam temporibus imperatorum Mauricii et Focatis Ib. II 1 p. 79; archiepiscopus ‥ qui postea sedem apostolicam rexit W. Malm. GR V 426.  c monasterium quod ‥ Cynefridus rexerat. sed non multum ante Tunberto ‥ ~endum commiserat Hist. Abb. Jarrow 2; monasterium Mailros quod ‥ tunc abbas Eata ‥ ~ebat Bede HE IV 25 p. 269; monasterium ‥ quod ‥ Aldhelmo ‥ ~endum contradidit W. Malm. GR I 29; a1163 de fratribus predicte domus ‥ quemcunque voluero ‥ eligam ad ~endam domum quam statuam Reg. Paisley 2.  d sacerdos quidam ‥ qui parrochiam ~ebat M. Par. Maj. II 213. 8 (acad.) to direct or govern (school or course of study). b (intr., usu. of master after inception) to lecture or teach, to be or carry out the duties of a regent; c (w. specifying in or de & abl.). d (pr. ppl. ~ens) lecturing, teaching, regent (also as sb., prob. in most cases w. magister to be understood); e (w. actualiter); f (w. necessarius); g (w. specifying gen. or in & abl.); h (magister ~ens); i (w. actu or actualiter); j (w. specifying in & abl.). k (doctor ~ens); l (~ens theologus); m (non ~ens, w. ref. to person not, or no longer, teaching or lecturing; also as sb., usu. w. magister to be understood). n (Sc., pr. ppl. ~ens as sb.) regent (cf. OED s. v. regent 3b). o (as sb., ? w. ref. to class of constable or sim. at Oxford, responsible for maintenance of public order (cf. MunAcOx 38n. 5); cf. et. MunCOx 8, 9–10, 14). cum in claustrum venissemus ubi schole ~ebantur Alex. Cant. Mir. 45 (I) p. 248; a Lanfranco susceptus, magnum ei levamentum ad scolas ~endas fuit W. Malm. GP I 45 p. 74; c1137 preter eos qui scolas S. Marie de Archa et S. Martini Magni ~unt Act. Ep. Wint. 79 (= E. Ch. S. Paul. 217, DC S. Paul. p. 45b, Educ. Ch. 90); scholasticus quidam ‥ Beverlacum petiit, cupiens ibidem ‥ scholastice discipline studium ~ere ‥ Ketel J. Bev. 281; 11‥ ~ere scholas EHR VI 249; venit ‥ ut scholam apud S. Albanum ~eret G. S. Alb. I 73.  b 1245 qui doctus in artibus studuisti, tum ~endo, tum audiendo per decem et octo annos ‥ in jure canonico et civili Mon. Hib. & Scot. 44b; s1253 noluerunt ‥ fratres ‥ juribus universitatis subjacere, sed pro voluntate propria ~ere et cessare M. Par. Abbr. 330; 1260 magistro H. de B., scolari Oxonie, qui in proximo incipiet ~ere in decretis, tres damos ad festum incepcionis sue Cl 297; a1350 quia pauci sunt in medicina regentes ‥ qui prius rexerunt ad presentati deposicionem poterunt vocare StatOx 42; c1380 magistrum H. C., qui anno jam transacto rexit Oxonie FormOx 311; 1478 ita quod quilibet eorum taliter incepturus teneatur necessario ~ere per xxiv menses a die incepcionis sue StatOx 290.  c 1253 statuit ‥ quod nullos ‥ incipiat in theologia nisi prius rexerit in artibus in aliqua universitate StatOx 49; 1324 scolares ‥ sint presbyteri qui in artibus liberalibus seu philosophia rexerint Stat. Mich. Cantab. 641; hic Reymundus ‥ in jure canonico Bononie rexerat excellenter Trevet Ann. 227; rexerat in tribus universitatibus Parisius ‥ de artibus, Oxonie de decretis, et apud Cantebruggiam de theologia Ann. Paul. 274; a1350 nullus ‥ robam cum pallio deferat, nisi prius in aliqua facultate rexerit in aliqua universitate StatOx 39; postquam rexi Oxonie in theologia xij annos Gascoigne Loci 175; 1589 nullus ‥ qui gradus inferiores non susceperit et in artibus non rexerit StatOx 441.  d 1306 in congregacione sollempni ~encium et non ~encium StatOx 22; 1334 universitatem vestram predictam et filios vestros devotos ~entes ac etiam non ~entes in eadem Collect. Ox. I 9; a1350 statutum est quod non admittantur magistri in congregacionibus ~encium nisi continue legant StatOx 56; c1382 post consilium suum deliberatum cum procuratoribus et aliis ~entibus secularibus Ziz. 299; 1452 concessa erat gratia omnibus ~entibus, quod liceat cuilibet eorum scribere literas regratiatorias, commendatorias, et testimoniales MunAcOx 735; quousque potestas dispensandi cum bonis statutis retrahatur a ~entibus et a procuratoribus universitatis Gascoigne Loci 3.  e a1350 si unus tantummodo fuerit actualiter ~ens ‥ aliqui magistri arcium liberalium ad scolas medicine transmittantur StatOx 42; a1407 quod nullus actualiter ~ens citetur absque licencia speciali Ib. 197.  f 1423 Elyas Vare ‥ sacre theologia professor, ~ens necessarius in nostra universitate ‥ existit, et sue regencie actibus obligatur virtute prestiti juramenti EpAcOx 8; 1438 senior necessarius ~ens StatOx 258; 1554 discretum necessarium ~entem Ib. 362.  g 1275 fratrem Willelmum Cumynum ‥ tunc temporis in domo Fratrum Predicatorum de Perth in theologica facultate ~entem Mon. Hib. & Scot. 107a; 1330 gradu ~entium in artibus, qui continue pondus diei et estus supportant, penitus pretermisso ‥ duximus supplicandum quatinus ad indigenciam dictorum magistrorum ‥ Foed. IV 411; a1350 quia pauci sunt in medicina ~entes StatOx 42 (v. 8b supra); 1360 predictus ‥ monachus omnes ~entes artium in inceptione sua vestivit robis MunAcOx 223; 1425 antiquo statuto quo ad ~entes arcium ‥ in suo robore permanente StatOx 230; 1502 omnes doctores ‥, inceptores, et bacalarii in divinis, qui antea fuerint in artibus ~entes in universitate Ib. 303.  h s1238 canonicis dicte Oseneye magistrisque Oxonie ~entibus Ann. Lond. 35; 1412 visitacionem ‥ omnium doctorum, magistrorum ~encium et non ~encium, ac scolarium ‥ universitatis [Oxonie] RParl III 652a.  i a1231 quod quilibet scolaris habeat magistrum proprium actu ~entem StatOx 82; c1278 ex communi consensu magistrorum actualiter ~entium MunAcOx 38; 1311 quod quicquid magistri actu ~entes in duabus facultatibus [cum m]ajori [parte] no[n] regencium judicaverint, statuendum totum pro statuto [perpetuo] habeatur Collect. Ox. II 218.  j cancellarius et omnes magistri ~entes in sacra scriptura ‥ et ceteri magistri ~entes in decretis et legibus Ad. Marsh Ep. 192 p. 347; 1382 magister W. J. ~ens in artibus Ziz. 307; a1408 quod nullus magister ~ens in artibus legat ordinarie ultra binam vicem aliquem librum de veteri logica StatOx 192.  k 1311 per ‥ cancellarium Oxonie, venerabilesque doctores in sacra pagina tunc ~entes MunAcOx 88.  l c1240 ne ‥ a patrum et majorum vestigiis, et conformitate ~entium Parisius theologorum, manifeste recedatur Gros. Ep. 123.  m 1306 (v. 8d supra); 1311 (v. 8i supra); 1334, a1350 (v. 8d supra); a1407 pro quiete ~encium et non ~encium StatOx 197; 1412 (v. 8h supra); in magna congregacione ~encium et non ~encium in Oxonia Gascoigne Loci 28.  n 1414 quod determinantes admitterentur per decanum facultatis et ~entes qui habeant considerare eorum sufficienciam (Acta Facult. Artium, St. Andrews) OED s. v. regent 3b; 1453 rectores ‥, decanos, procuratores nacionum, ~entes, magistros, et scolares Mun. Univ. Glasg. I 6; 1572 ~entes ‥ dialectice, logice, physice, moralis philosophie, metaphysiceque preceptis edocendis sedulo incumbant (New Found. Univ. Glasg.) EHR XIV 252n. 3; 1577 tres ‥ ~entes ‥: primus precepta eloquentie ‥ et Grece lingue institutionem profitebitur ‥, proximus dialectice et logice explicande operam dabit ‥, tertius ~ens physiologiam omnem ‥ enarrabit ‥, geographiam, et astrologiam profitebitur (Ib.) Ib. XIV 255n. 6.  o 1278 ex communi consensu magistrorum actualiter regencium una cum consensu majoris Oxonie et aliorum burgensium ‥ erat ordinatum quod in municipio et suburbio Oxonie tantum erunt xxxj regratarii [v. l. ~entes], ut patet post ‥ StatOx 106 (= MunAcOx 38). 9 to possess or exercise political dominion over, to rule (over), govern: a (region or realm); b (people, group, or nation; cf. et. sense 4a supra); c (of God or divine agency); d (absol.). e (~ere imperium) to possess or exercise dominion (in quot. usu. w. specifying gen.). f (pr. ppl. ~ens as sb.) one exercising power in name or in place of king, regent (also in appos.). a post haec imperio regeret cum Claudius orbem Aldh. VirgV 1869; impius Augustus, qui mundi regna regebat Ib. 2201; Severus ‥ fortissime quidem rempublicam sed laboriosissime rexit Bede HE I 5; Constantius, qui vivente Diocletiano Galliam Hispaniamque ~ebat Ib. I 8; Egelredus ‥ regnum adeptus obsedit potius quam rexit annis triginta septem W. Malm. GR II 164; ad quatuor milites qui tunc ‥ vicecomitatum Suthsexie ~ebant Chr. Battle f. 87v.  b ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israhel gentesque postulatas in virga ferrea recturi Aldh. Met. 2 p. 69; eis quibus te ~endis divina praefecit auctoritas Bede HE pref. p. 5; gens quam ~ebat Anglorum Ib. III 3; a816 ad plebem suam ~endam (Lit. Regis) W. Malm. GR I 88 p. 87; jure regens cives (Vers.) Ib. II 135 p. 151.  c simul cum Sancto superna / Flatu regenti saecula (Aldh.) Carm. Aldh. 1. 200; Pluton ‥ qui tetris tartara sceptris / rexit Id. VirgV 1379; Deum ‥ qui caelum et terram et humanum genus creasset, ~eret et judicaturus esset orbem in aequitate Bede HE III 22 p. 172; Populonia, Juno quia videbatur ~ere populum Osb. Glouc. Deriv. 476.  d in primo conquestu ‥ fuerunt reges xlviij, et tres femine regaliter ~entes Otterb. 8.  e princeps, imperium qui Romae rexerat amplum Aldh. VirgV 1039; Neptunus ‥ / qui regit imperium ponti Ib. 1339; pater ‥ / imperium mundi ‥ regebat Ib. 2060; iniquum postulatu ut imperio decedat quod tanto favore civium ~endum susceperit W. Malm. GR III 238 p. 298.  f in quibusdam communitatibus non unus solus, sed plures preficiuntur ~entes Ockham Dial. 485; 1421 Henricus ‥ heres et ~ens regni Francie Entries 442b; ~ens ‥ Francie et non rex Francie Fortescue Def. Lanc. 3; post cujus [sc. Edwardi] discessum Joannem Cunnyngum ~entem Scoti et non Guillelmum Wallaceum eligunt Major IV 15; 1559 requisitione illustrissime ‥ regine ~entis Conc. Scot. II 142; 1567 avunculi nostri Jacobi Moravie comitis, ‥ nostri regni ac ligeorum nostrorum ~entis Scot. Grey Friars II 235. 10 to lead, command (mil. force). †mampularis [l. manipularis] dux qui ~et exercitum GlC M 64; Aimarus ‥ episcopus, qui postea exercitum illum rexit prudentia, auxit eloquentia W. Malm. GR IV 348. 11 (gram.) to govern (case). consulo ~it in diverso sensu duos casus; dicimus enim consulo tibi ‥ et consulo te Osb. Glouc. Deriv. 110; quando determinatur [adjectivum] per obliquum quem ~it, per omnes casus contingit ipsum determinari excepto vocativo, quia vocativum non ~it Vinsauf AV II 3 p. 298; ob hoc dicitur hec prima construccio personalis et dicitur quod verbum ~it hunc casum ex vi persone. regere vero dicitur aliquis alium cum is qui regitur ad alterius, sc. regentis, necessitatem et utilitatem presens statuitur Ps.-Gros. Gram. 62; solum verbum est illud cum quo nominativus construitur et a quo ~itur Bacon XV 103; illud adverbium ‘pridie’ ~it istum accusativum ‘kalendas’ Ib. 185; per hoc ‥ patet quos casus ~unt preposiciones Grece Id. Gram. Gk. 13; ‘exigens’ et ‘exactum’ dicuntur constructibilia talia, quorum alterum dicitur ‥ ~ere alterum ex vi aliqua Duns Ord. V 332 (= Id. Sent. I 21. 5 p. 215).