restituere

restituere [CL] 1 to restore to a former state: a (living being); b (med. or mental condition of person or animal); c (artefact, structure, or place); d (institution, law, or custom); e (created order or abstr.). a se priscis idolatriae sordibus ‥ ~it Bede HE III 1 p. 127; si homo perfecte restaurandus est, talis debet ~i, qualis futurus erat, si non peccasset Anselm (CurD II 3) II 98; [asinus] in proximum lacum se projecit et, diutius in aqua volutatus, figuram sibi humanam ~it W. Malm. GR II 171; beatus puer libertati ~tus (Tigernacus 4) VSH II 263.  b defunctorum cadavera ‥ in pristinum vitae statum ~it [gl.: i. recuperavit, instauravit] Aldh. VirgP 23 p. 255; crucis astulas ‥ quas cum in aquas miserint eisque languentes homines aut pecudes potaverint ‥ mox sanitati ~untur Bede HE III 2 p. 129; res veneranda nimis sic corpora posse mederi / restituique animas Wulf. Poems 17; medicina languenti salutem ~at Anselm (Or. 16) III 64; fetus ‥ mortificatos ‥ refocillare solet et vite ~ere Gir. TH I 27; pressos siti restituens J. Howd. Cyth. 4. 8.  c quatinus tecta ecclesie sue in Taneto ~at Gosc. Transl. Mild. 21 p. 185; regis penitentia purgatum sacrarium, ~tum monasterium ‥ W. Malm. GP IV 178; dux ‥ damno ‥ compassus est, preciumque ~endarum aedium dedit ‥ Ord. Vit. III 14 p. 153.  d †927 (12c) dedi eundem locum aecclesiae Christi, ut servitium quod ibi fieri solebat ~atur CS 660; solus adversum pectus hostibus inferre, solus inclinatam atiem ~ere W. Malm. GR II 121; lucernarum usum noctibus in curia ~it, qui fuerat tempore fratris intermissus Ib. V 392; Bruno in Leonem papam electus est, qui sanctorum scita canonum passim ~ere conatus est Ord. Vit. I 24 p. 183.  e rursusque in calce voluminis idem bidentum numerus ‥ in duplum ~tus Aldh. Met. 2 p. 64; lunam ipsius ex ordine ~ens Bede TR 47; quibus tamen privatoriis ac si hyperapophatice superveniat negatio, ~it ea veritati aliquando Abbo QG 24 (46); Deum constat proposuisse ut de humana natura, quam fecit sine peccato, numerum angelorum qui ceciderant ~eret Anselm (CurD I 16) II 71; Deus nullo indiget et omnia si perirent posset, sicut ea fecit, ~ere Ib. (Ib. I 21) II 89. 2 to put back in its original place, restore to a site: a (artefact); b (person). a trabalem molem incuria artificum deorsum vergentem, signaculo crucis eminus porrecto, loco ~it suo W. Malm. GP I 19.  b qui postmodum in corpore ~tus, omni vitae suae tempore signum incendii quod in anima pertulit visibile cunctis ‥ portavit Bede HE III 19 p. 167; c810 ‥ si malus homo tribus vicibus in peccatis suis deprehensus fuit ad regale vicum ~atur CS 364; illius ergo calamitas ceteris indixit piscandi ferias, dimissaque preda quam ceperant omnes uno nisu ad eum ~endum laborant W. Malm. GP V 266; ~ti sunt monachi Covintrie Feudal Man. 92. 3 to bring or give back, return: a (artefact or property); b (person or part of body); c (body to earth after death). d to allocate, assign. a ea quae fraude abegerant sponte ~unt [gl.: re gyldan, i. renovarent] Aldh. VirgP 37; 743 fraudatas pecunias ecclesiarum ecclesiis ~imus et reddidimus (Conc.) Ep. Bonif. 56 p. 99; hoc manerium emit Alnod ‥ tantum in vita sua, tali conventione ut post ejus mortem ~eretur aecclesiae DB I 80rb; numquam femoralia, nisi in itinere directi, habent, que revertentes lota ~unt W. Malm. GR IV 336; c1162 precipio ut ubicunque bona ipsorum furto ablata ‥ fuerint inventa ballivi mei, in quorum balliis ipsa bona sunt, eis faciant ea ~i sine disturbacione Regesta Scot. 222; 1453 ad manus Johannis Hattecliff primo die Marcij supradicto anno ‥ per iij indenturas ~tas (DL Ac. Var.) JRL Bull. XL 100.  b ~e te nobis, ut bene sit nobis ‥ Anselm (Prosl. 1) I 99; haec ‥ assidens cruscula videbatur leniter palpata sensim in directum ducere et naturae ~ere W. Malm. GP V 269.  c terrae igitur propriam summo moderamine jussus / partem restituens Epigr. Milredi 811.  d item luna quae undetriginta dies habitura est ab l subnotato incipiens, secunda semper in m, tertia est in n simili figura notatis, et sic ex ordine recurrens luna suam cuique literae ~it aetatem Bede TR 23. 4 to put (damage) right, pay back, compensate (for): a (sum, or person for loss); b (loss, defect, or damage caused). c to substitute, (with direct obj.) to replace with. a 735 Deum ‥ deprecor ut tibi ‥ omnium beneficiorum tuorum quae mihi prestitisti aeternalem mercedem et in superna curia beatorum ~at Bonif. Ep. 35; 8‥ unde ~as, hwonon agelts ðu WW; de proprio eas [sc. expensas litium] tenetur ~ere Ric. Angl. Summa 35 p. 75; 1549 mercedes solito liberaliores ‥ ~ant Conc. Scot. II 118.  b qui sarculum perfrangit ‥ aut illud extraordinario opere ~at aut superponat Gildas Pen. 26; penitentia ductus semper debet reconciliari ei quem offendebat et ~ere juxta quod ei nocuit Theod. Pen. I 3. 3; c970 bonum viz. pro malis ~endo CS 1146; sicut enim homo non potuit reconciliari nisi per hominem-deum qui mori posset, per cujus justitiam Deo ~eretur quod per peccatum hominis perdiderat Anselm (CurD II 21) II 132.  c 747 quod si una navis praedictae familiae perierit collisione, fractione, aut vetustate, iterum ~ant aliam CS 173; alii autem angeli pro illis ~i non possunt Anselm (CurD I 17) II 75. 5 to restore, reinstate: a (disgraced person to favour); b (person from exile); c (to one's rights or an office); d (legal condition or status). a regno vestro in pace vestra celerius ~at, et mihi opportunitas utendi ‥ officio ‥ diutius non impediatur Anselm (Ep. 368) V 312.  b quia et fugientes ~ere et mortuos ulcisci poteris W. Malm. GR III 239; viduatis aecclesiis pastores sufficeret, exules ~eret, vinculatos expediret Id. GP I 48; placido carinae sinu exceptum post feliciter enavigatum pelagus secunda compatriotarum desideriis fortuna ~it Ib. V 222.  c Valentinianus in Orientem refugiens ‥ imperio ~tus est Bede HE I 9 p. 23; et quidem Justus sedem propriam non difficulter intravit, Mellitum vero pro penuria potestatis Ethelbaldus ~ere nequivit W. Malm. GP II 73; pristinum honorem quem vivente avunculo suo habuerat ipsi et heredi ejus ex integro ~eret Ord. Vit. XIII 44 p. 131; 1407 abbas ad pristinam possessionem ~atur Cl 256 m. 30.  d ‥ terras olim Normanniae appendices ‥ ~ere intendit W. Malm. GR III 236; † c830 (12c) sicut praedecessor meus Cyneƿalc concessit ‥ aecclesiae ‥ libens perpetualiter ~o CS 398; 1295 ista littera non fuit ~ta Pat 114 m. 10 (cf. CalPat 141: †reustitta); quare per tanta terrarum intervalla me ad vos fatigastis, ut si desinitis pacem ~am, si permanetis interminer poenam W. Malm. GP I 66. 6 to appoint (person) to an office to which he has a right. quae tantum virum decebat pietate, ut paternarum injuriarum immemor filium supplicem ~eret regno W. Malm. GR IV 311; proceribus regni filium Alfridi Osredum solio ~entibus Id. GP III 108.