sacrare

sacrare [CL] 1 to set apart, make holy, consecrate: a (person or people); b (place or object); c (time); d (abstr., in quot. number). a tunc sanctus Babilas decollandi sortitus sententiam cum tribus alumnis capite truncatur et rubris venarum rivulis ~atur [gl.: i. consecrabatur] Aldh. VirgP 33; quem Deus ex uteri sacravit matrice mundum / ‥ / ut foret affatim promens oracula vatis Id. VirgV 307; quem Deus aetherio sublimis honore sacravit Bede CuthbV 64; antistes fuit iste, reor, plebisve sacratae / summus in arce nitens Ib. 132; factus est nova creatura in unitate, ~ata cum Deo in gloria H. Reading (I) Mem. 1314D.  b [vasa] quae divinis erant ~ata ministeriis in communem transferenda noverat usum Bede Sam. 651C; quantum ~atae Domino civitatis ‥ decorem videre cupiebant Id. Ezra 836C; ostenditur ‥ locus ille quondam idolorum ‥ ubi pontifex ipse, inspirante Deo vero, polluit ac destruxit eas, quas ipse ~averat, aras Id. HE II 13; quaeque Dei famuli sacrata est insula [sc. Farne] morte Alcuin SS Ebor 676; in excidio Massiliensium, lucum qui diis ~atus habebatur, primus ausus est cedere J. Sal. Pol. 416C.  c istam nempe diem, qua templi festa coruscant, / nativitate sua sacravit virgo Maria Aldh. CE 3. 60; nam et septimam diem, et septimam ac quinquagesimum annum, lex ~avit in requie Bede Sam. 537D; qui [sc. Romulus] primum mensem genitori suo Marti dicavit ‥ tertium Majae matri Mercurii, quartum Junoni ~avit Id. Temp. 6; sanctam cumque diem sacravit virgo Maria / qua volitans caelos meruit penetrare per altos Æthelwulf Abb. 460; qui vij ~atos dies Pentecostes contaminare non reveriti sunt Ord. Vit. XIII 23 p. 60.  d in Christi nobis numerus venerabilis iste / mistice discipulis namque sacratus adest Alcuin Carm. 69. 24; duodenarium numerum qui ~atus est divino nutu Ord. Vit. XII 32 p. 435; fuit inter triginta, id est in numero ~ato fortibus David, sicut Barnabas est unus duodecim apostolorum, quia duodecimus est ~atus numerus apostolorum et si tamen numerentur quatuordecim reperirentur S. Langton Chron. 137. 2 to dedicate, consecrate (oneself, one's life or an aspect of it) to the service of a god: a (pagan); b (Israelite or Christian); c (person, by sacrament or eccl. rite); d (church or altar). a Vesta remansit innuba et quia virgo virgines in templo ejus sunt ~ate Natura Deorum 4.  b Danihel ‥ / qui nobis normam sacratae virginitatis / imbuit et speculum vitae monstravit alumnis Aldh. VirgV 325; ut post luctuosam mentis infructuosae sterilitatem ~anda Deo valeamus virtutum germina proferre Bede Sam. 507B; Bonifatii summi pontificis vitam moresque ejus, sanctorum magnopere imitatione ~atos ‥ nitimur enodare Willib. Bonif. 1; Maria sanctissima, cujus beata virginitate omnis ~atur integritas Anselm (Or. VI) III 15; cum Christum abnegare nollet, in medio foro ad signum positus et sagittis terebratus martirium ~avit W. Malm. GR III 251; manus ad hoc ~ate, quibus Christi corpus et sanguis in altari sacro habet confici H. Reading (I) Haeret. II 1276B.  c episcopus ‥ consecrata prius ecclesia, fidelem sacerdotem [sc. Guthlacum] summo Deo ~avit [v. l. consecravit] Felix Guthl. 47; 747 Osredum quoque spiritus luxoriae fornicantem et per monasteria nonnarum ~atas virgines stuprantem Bonif. Ep. 73 p. 153; pontificemque illum magno sacravit honore, / nomine Clementem patrio jussitque vocari Alcuin WillV 5. 4; undecimo regni Christo sacratus in anno est / fonte salutifero Id. SS Ebor 201; c1103 memor est benigna vestra dignatio [sc. Mathildae reginae] in epistola sua quod per me sit vestra celsitudo in conjugium legitimum desponsata et ad regni sublimitatem me ~ante coronata Anselm (Ep. 243) IV 153; s1093 ~avit illum ut Britannie totius primatem. cum igitur inter ~andum, pro ritu ecclesie, textus evangelii super eum ab episcopis apertus, tentus, et, peracta consecratione, fuisset inspectus Eadmer HN p. 49.  d hanc aulam Domini servat tutela Mariae, / cui veneranda rudis sacrantur culmina templi / Aldh. CE 2. 2; Augustinus ‥ ecclesiam ‥ in nomine ‥ Jesu Christi ~avit Bede HE I 33; hanc tamen ecclesiam sacrari jusserat ille Alcuin Carm. 101. 2. 4; mensa sacrata Deo magni sub nomine Petri / advolat et cellam nigro confirmat ab hoste Æthelwulf Abb. 122; veniens ‥ in villam suam que Herga vocatur, dedicavit illic ecclesiam quam Lanfrancus quidem fabricaverat, sed morte preventus ~are nequiverat Eadmer HN p. 52; hanc ‥ michi edem ~ari Osb. Clar. V. Ed. Conf. 8. 3 a to sacrifice (also absol.). b to consecrate (elements of the Eucharist). c (pr. ppl. as sb.) celebrant (at Mass). a immolo, sacrifico, sacro, lito, mactito, macto Garl. Syn. 1589C; a patre sacrandus Ysaac portat sibi lignum Vers. Peterb. Psalter 71.  b sacrarat dederatque pio pro munere panem Bede CuthbV 579; confitetur ‥ ecclesia ‥ panem et vinum ad ~andum proponi in altari, sed, inter ~andum, incomprehensibiliter et ineffabiliter in substantiam carnis et sanguinis commutari Lanfr. Corp. & Sang. 419A; qui cum hostiis ~atis tribus diebus continue vesceretur Gir. GE I 18.  c par verbi est virtus, licet impar vita sacrantis P. Blois Poems 1141C; alia die vidit puerum speciosum super altare coram ~ante, et in ipsa sacra immolacionis hostia vidit ipsum puerum in manibus sacerdotis Eul. Hist. III 32 add.. 4 to bless: a (person); b (object or substance). a ille levata manu dictis sacravit euntem Æthelwulf Abb. 774.  b confido quia si aliquid de rebus ab eo ~atis lumina mea tetigerit, cito sanabor Felix Guthl. 53; inde rapit grandem modico de rupe salutem. / inmiscet latici, dictis sacraverat almis Bede CuthbV 858; sanctifica has manus sacerdotis tui ‥ et praesta ‥ ut quaecumque benedixerint, benedicentur, et quaecumque ~averint, ~entur Egb. Pont. 24; dehinc procedant ad ~andum ignem Lanfr. Const. 117. 5 to impart sacred authority to. nunc mea divinis complentur viscera verbis / totaque sacratos gestant praecordia biblos Aldh. Aen. 89 (Arca libraria) 2; hoc fidei symbolum ratum et ~atum sana doctrina predicat singulariter observandum, quo ignorantia tollitur, error aboletur, heresis propulsatur H. Reading (I) Haeret. I 1260D. 6 (p. ppl. as adj.) holy, sacred: a (of person or body); b (of thing or abstr.). a noster pacificus Salomon aedificavit sibi per sapientiam in virginem ~atissima[m] sui corporis templum Theod. Laterc. 13; Caecilia, virgo ~atissima [gl.: i. sanctissima] Aldh. VirgP 40; ad corpus ~atissimum viri Dei Guthlaci Felix Guthl. 53; c1120 una cum beati Cuthberti ~atissimo corpore Feod. Durh. xxxix; et fateor, ~atissime archipresul ‥ W. Malm. GP III 109; virginum ~atissima, fecundissima matrum, felicissima mulierum J. Ford Serm. 73. 1; c1340 in Christi gratia, ejusque sacratissime matris et virginis Marie, Sancti Thome Martiris gloriosi ‥ suffragiis humiliter confidentes Lit. Cant. I 12.  b super ibidem ecclesia constructa, sacratiorem et cunctis honorabiliorem locum Bede HE V 7; ecclesias, urbes, vicos, castella, sacratas / cum populis pariter ignis edax rapuit Alcuin Carm. 9. 83; tota vita pallii usu caruit, quod negaret sedes apostolica honoris hujusce privilegium homini qui ~atum negligebat offitium W. Malm. GR III 267; rogavit ut crux ‥ coram suis poneretur oculis, in memoriam Crucifixi, et sue ~atissime passionis V. Edm. Rich P 1816A; 1549 Edowardi ‥ ducis Somerseti ‥ ~ati garterii ordinis equitis StatOx 342. 7 (p. ppl. as sb. n.) holy thing, sacred symbol. quis mendacium super ~ato [AS: on haligdome; Quad.: sancta; Inst. Cnuti : reliquias sanctorum] juraverit et convictus fuerit, amittit manum GAS 339; 1449 iij panni cum ymaginibus crucifixi et agnellis et ~atis et stellis operatis in eisdem Test. Ebor. II 151.