assurgo
assurgo, to rise up, rise, stand up
Frieze-Dennison Vergil
- I Lit.
- A Of persons: quae dum laudatio recitatur, vos quaeso, qui eam detulistis, adsurgite, Cic. Clu. 69, 196: fratrem adsurrexisse ex morbo, Liv. 3, 24: Valentem e gravi corporis morbo adsurgentem, Tac. H. 2, 99: intortis adsurgens arduus undis, Val. Fl. 3, 476: desine viso adsurgere pulvere, Claud. Cons. Stil. 3, 3.—Hence, with dat. or absol., to rise up to one, to rise up, out of respect.
- a With dat.: an quisquam in curiam venienti adsurrexit? Cic. Pis. 12: Utque viro Phoebi chorus adsurrexerit omnis, Verg. E. 6, 66: Ruricolae Cereri teneroque adsurgite Baccho, * Ov. Am. 3, 2, 53: honori numinis, Stat. Th. 2, 60: cum palam esset ipsum quoque iisdem et assurgere et decedere viā, Suet. Tib. 31: cum conaretur assurgere, id. Caes. 78 al.: non adsurrexisse sibi, Vulg. Esth. 5, 9; so with coram (eccl. Lat.): coram te adsurgere nequeo, Vulg. Gen. 31, 35.—
- b Absol.: neque assurgere neque salutare se dignantem, Suet. Vesp. 13; Claud. Laud. Stil. 1, 48: et senes adsurgentes stabant, Vulg. Job 29, 8. —In pass. impers.: ut majoribus natu adsurgatur, Cic. Inv. 1, 30, 48: cum adsurrectum ei non esset, Liv. 9, 46: ludos ineunti semper adsurgi etiam ab senatu in more est, Plin. 16, 4, 5, § 13; Suet. Aug. 56: so in a zeugma: haec enim ipsa sunt honorabilia ... salutari, appeti, decedi, adsurgi, deduci, etc. (decedi and adsurgi being impers. here, the other verbs pers.), Cic. Sen. 18, 63.—Hence, trop., to give the preference to, to yield to: sunt et Aminaeae vites ... Tmolius adsurgit quibus, yields the palm, Verg. G. 2, 98.—Poet.: jamque adsurgentis dextrā plagamque ferentis Aeneae subiit mucronem, i.e. dextram attollentis, Verg. A. 10, 797.—
- B Of inanimate things: colles adsurgunt, rise, Liv. 22, 4; so Col. 2, 2, 1, and Tac. A. 13, 38: Pyramis adsurgit trecentis sexaginta tribus pedibus, Plin. 36, 12, 17, § 80: Delos adsurgit Cynthio monte, id. 4, 12, 22, § 66.—
- II Transf.
- A To mount up, to rise, to increase in size, swell, tower up (poet.): cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion, Verg. A. 1. 535: adsurgens nox aurea, Val. Fl. 5, 566: tumores oriuntur, deinde desinunt, deinde rursus adsurgunt, Cels. 2, 8: non coeptae adsurgunt turres, Verg. A. 4, 86: terra jacet aggeribus niveis informis septemque adsurgit in ulnas, rises seven ells high, id. G. 3, 355: Adsurgit ceu forte minor sub matre virente Laurus, Claud. Nupt. Hon. et Mar. 244.—
- B Of mental objects.
- 1 To rise: nunc sera querellis Haud justis adsurgis, i.e. break out in complaints, Verg. A. 10, 95: adsurgunt irae, id. ib. 12, 494: in ultionem adsurgere, Flor. 3, 1, 10.—
- 2 To rise in courage, to rise (cf. the opp. affligi): gaudet in adversis animoque adsurgit Adrastus, Stat. Th. 10, 227.—
- 3 Of style, etc., to rise, soar: raro adsurgit Hesiodus, Quint. 10, 1, 52: neque comoedia cothurnis adsurgit, id. 10, 2, 22; cf.: sublimitate heroici carminis animus adsurgat, id. 1, 8, 5.
- 1. opstaan, gaan staan, zich oprichten;
- 2. (uit eerbied) opstaan (voor: dat.) [maioribus natu]; (metaf.) de eerste plaats laten aan (m. dat.);
- 3. beter worden, genezen [e gravi corporis morbo];
- 4. zich uitstrekken (voor een slag, stoot, worp); ➤ assurgens dextrā plagamque ferens;
- 5. (v. bergen, bouwwerken, hemellichamen e.a.) zich verheffen, opstijgen, oprijzen, opgaan; ➤ colles assurgunt; turres assurgunt; Orion assurgit;
- 6. in de lucht hoger opstijgen [in auras];
- 7. beginnen te doen; uitbreken in (m. dat.) [querelis in gejammer uitbarsten];
- 8. bezield worden, in vuur raken; ➤ sublimitate heroici carminis animus assurgat;
- 9. (Verg.) (v. emoties) stijgen, groeien; ➤ assurgunt irae.
- to rise up, rise, stand up: adsurgite: querellis Haud iustis, V.: arbore fluctum Verberat adsurgens, rising to the oars, V.: adsurgentis dextrā Aeneae, towering, V.: quantus in clipeum adsurgat, against the (enemy's) shield, V.: ex morbo, i. e. recover, L.: alcui in curiam venienti, to rise (out of respect to): viro chorus omnis, V.: Tmolius adsurgit quibus, i. e. yields the palm, V.: decedi, appeti, adsurgi, i. e. to meet with signs of respect: cum adsurrectum ei non esset, L.—Poet.: turres, V.: septem in ulnas, seven ells high, V.: adsurgens fluctu Orion, V.: adsurgunt irae, V.
-
…significent verum etiam curam animi ac dolorem. quae dum laudatio recitatur, vos, quaeso, qui eam detulistis adsurgite. ex lacrimis horum, iudices, existimare potestis omnis haec decuriones decrevisse lacrimantis. age vero, vicinorum quantum…
Cicero, pro Cluentio
-
…consul ministrabas. an vero reliquo tempore consulem te quisquam duxit, quisquam tibi paruit, quisquam in curiam venienti adsurrexit, quisquam consulenti respondendum putavit numerandus est ille annus denique in re publica, cum obmutuisset senatus, iudicia conticuissent…
Cicero, in Pisonem
-
…actas fructus capit auctoritatis extremos. haec enim ipsa sunt honorabilia, quae videntur levia atque communia salutari appeti decedi assurgi deduci reduci consuli, quae et apud nos et in aliis civitatibus, ut quaeque optime morata est, ita…
M. Tullius Cicero, De Senectute
-
…illius sententiae frigidius dixit contrariam illi sententiam adulteros interuentu meo ne excitaui quidem. VIBIVS RVFVS dixit adulteri marito non adsurrexerunt. POMPEIVS dixit adulescens, denique adulteros excita ; postquam tu uenisti securius iacent. Latro dixit erratis qui me…
Seneca the Elder, Controversiae
-
…, et si qua tibi obscura in hoc meo sermone visa sunt, de iis rursus conferemus. ac simul adsurgens et Aprum complexus ego inquit te poetis, Messalla autem antiquariis criminabimur. at ego vos rhetoribus et scholasticis inquit…
Tacitus, Dialogus de Oratoribus
-
…cuncta curiosis oculis arbitrabar iam tumore pectus extolli, iam salubris vena pulsari, iam spiritu corpus impleri ; et assurgit cadaver et profatur adolescens Quid, oro, me post Lethaea pocula iam Stygiis paludibus innatantem ad momentariae vitae reducitis…
Apuleius, Metamorphoses
-
…et cuncta videntem, sed magnum metuens se post cratera tegebat ; pectore in adverso totum cui comminus ensem condidit adsurgenti et multa morte recepit. Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta vina refert moriens ; hic furto fervidus…
Vergil, Aeneid
-
…fit cum maxime portus. Huius sinistrum brachium firmissimo opere munitum est, dextrum elaboratur. In ore portus insula assurgit, quae illatum vento mare obiacens frangat, tutumque ab utroque latere decursum navibus praestet. Assurgit autem arte visenda…
Pliny the Younger, Letters
-
…et me volucres circum plausere secundae. sed nunc certa fides, modo me sub nocte silenti ipse, ipse adsurgens iterum tellure soluta, qualis erat solos infecerat umbra iugales, Amphiaraus adit non vanae monstra quietis, nec somno…
Statius, P. Papinius, Thebais
-
…indicium videbatur. Et ignis quidem longius substitit ; tenebrae rursus cinis rursus, multus et gravis. Hunc identidem assurgentes excutiebamus ; operti alioqui atque etiam oblisi pondere essemus. Possem gloriari non gemitum mihi, non vocem parum fortem…
Pliny the Younger, Letters