dicere

1 dicere v. 1 dicare

2 dicere [CL] 1 to say, speak: a (w. dir. speech); b (w. indir. qu., or acc. & inf. or compl.; cf. infra 3); c (w. quod or quia); d (w. obj. & quod); e (w. sb. or pron. as obj.); f (absol.); g (w. document or abstr. as subj.). h (1st pers. sg. in parenthesis) I mean, (w. neg.) I do not say. a vero sacerdoti ~itur: “tu es Petrus” [Matth. xvi 18] Gildas EB 109; ut numquam dicant gentes: “ubi est Deus eorum? ” Aldh. VirgV 1924; ~ebant ad illos ‥ “quid hic sedetis? ” Bede HE V 14; c760 (12c) vocem aeterni judicis ‥ ~entis ad impios: “discedite a me ‥” [Matth. xxv 41] CS 194; ut aliquis sic secum tacitus ~at: “ ‥ estne credendum ‥? ” Anselm (Mon. 1) I 14; cum ~ente, “non video colorem ibi” non est disputandum; sed ~endum sibi, œtu indiges sensu” Duns PW 142.  b sorores / sex alias nothas non dicimus annumerandas Aldh. Aen. 30 (Elementum) 2; dic ergo utrum arsis an thesis ‥ promerebitur! Id. PR 131; ~ebant hanc esse consuetudinem eorum Bede HE III 23; s565 ecclesia [S. Niniae] habetur apud Huuiterne ubi etiam sepultus ~itur AS Chr.; ~it patrem suum se posse vertere ubi voluerit DB I 10; 1231 (v. discipulatus 2a); s1326 una cum aliis quos ‥ dixerunt regi ‥ adherentes Ad. Mur. Chr. 48 (cf. ib.: quos dixerunt regi adherere); s1339 ~it se verum heredem ‥ Karoli Ib. 101; quod ~eretur de eis per mundum ‥ eos degenerasse G. Hen. V 9 p. 64.  c ~ens quod ipse eum dignum esse episcopatu judicaret Bede HE III 7; ~ens quia ipse quoque delectaretur manducare Ib. V 5; 838 a quibusdam ~tum est quia cum recto [sic] libertate facta non esset, quia in fugatu ejus ‥ concessa fuit CS 421; ego ~o [AS: ic secge] quod utilis sum ‥ omni populo Ælf. Coll. 96; de hoc ~it nepos Herberti quod episcopus ‥ concessit ‥ DB I 1; prepositus ‥ ~it quia valet quater xx li. DB I 2b; 1200 ipse †decit quod non potest perdere terram illam, quia ‥ CurR I 233; 1211 quesitus ‥ si clamor levatus fuit, ~it quod non Ib. VI 138.  d que ‥ non poterunt ~i quod sint in tali villa Bracton 434 (v. denominatio 1a).  e ~ito exempla Aldh. PR 123; bis dicere puppup Id. VirgV pref. 20; praecepit eum sententias longiores ~ere Bede HE V 2 (cf. ib. V 14: fratrem ‥ cujus ‥ nomen ‥ ~ere possem); plana et communia conpositionum verba ~ebat Hugeb. Wynn. 6; quid ~imus [AS: secgaþ we] de coco? Ælf. Coll. 98; his ~tis lux cum loquente disparuit Ailr. Ed. Conf. 753c; quoties falsum coram ipso ab aliquo ~ebatur Gir. IK I 51.  f mittuntur queruli legati, scissis, ut ~itur, vestibus Gildas EB 17; ut poeta de profeta ~it Aldh. VirgP 36; 679 cum omnibus ‥ campis ‥ , ut ~tum est, ad eandem terram pertinentia [sic] CS 45; legat ipsum de quo dixi libellum Bede HE III 19; intelligatur ‘disserere’ velut ab oratorio genere ~endi et poetico separatum Balsh. AD rec. 2 10; M. Rievaulx 74 (v. falsarius 1); c1325 (v. falcio).  g historica relatione ~ente ‘septies vindicabitur de Cain ‥ ’ [Gen. iv 24] Aldh. Met. 2; sicut alia ~it editio (Ceolfrith) Bede HE V 21 p. 339; 1219 ~it carta ‥ quod J. dedit dim. m‥. Roberto CurR VIII 14; secundum opinionem ~entem potestatem laicalem supremam tenere temporalia ‥ a summo pontifice Ockham Pol. I 93.  h ut ita dicam Gildas EB 3; a1110 qui modica non despicit, non ~o paulatim, sed efficaciter proficit Anselm (Ep. 450) V 398; animalia alia ‥ molli quadam ‥ materia educantur, lacte ~o Adel. QN 10; H. Bos. LM 1361D (v. contemplari d); s1191 elongavit, non ~o fugiens Diceto YH 99; Neckam Ut. 116 (v. elementum 3b); sepultus, ~o, est sed non cum honore Knighton II 201; s1455 vestris non ~o ‥ adversariis, immo verius cognatis Reg. Whet. I 176 (v. compatriota a). 2 (p. ppl.) the said, aforementioned; b (as sb. m.). c (as sb. n.) thing said, saying. d (abl. w. citius) quicker than speech, no sooner said than done. e (supine abl.) to say; cf. dictus 1. f (inf. as sb.) saying, speech. ex supra ~tis speciebus Aldh. Met. 10 (cf. (v. supradictus)); sepultum est ‥ in saepe ~to monasterio Bede HE II 2 (cf. (v. saepedictus)); 957 (14c) ejusdem ~ti protogenis ampla ‥ pullulante prosapia CS 995; tristis et esuriens dictam veniebat ad aulam V. Merl. 573; c1283 valet cariagium cujuslibet ambre ij d.; et habebit pro ~to cariagio xv panes nigros Cust. Battle 4; s1300 precepit predictis ministris ut ~tos monachos catenis ferreis onerarent G. Durh. 47; libros ‥ donamus ‥ communitati scholarium in aula N. Oxoniensi degencium ‥, ut ‥ ~te ville scholaribus ‥ commodentur R. Bury Phil. 19. 237; 1438 dissidiis ‥ inter ~tas jam partes ‥ pendentibus Bekynton I 199 (cf. (v. jamdictus)).  b s1457 copia quorundam articulorum in quibus ~us hereticavit contra fidem Reg. Whet. I 285 rub..  c prophetarum ‥ / dicta retexebat Aldh. VirgV 1630 (cf. ib. 2302: dictis parere nefandis / rennuit); in patrum praecedentium factis sive ~tis Bede HE IV 3; 798 (12c) neglectis ‥ archiepiscopi C. ~tis et factis (Clovesho) CS 291; si ‥ sic exponimus divina ~ta ‥ Anselm (CurD I 18) II 82; ut grammatica de dictionibus et in dictionibus ‥, sic ista [dialectica] de ~tis et in ~tis est J. Sal. Met. 860C.  d Aldh. VirgV 1100 (v. cito 2a); ~to citius, hraður þonne ic mæge an word gecweþan WW; ~to cicius recessit rex pro die illa Favent 16.  e heu dolendum ~tu! Aldh. VirgP 22; quod ~tu mirum est V. Cuthb. IV 17; 9‥ ~tu, gesœgene WW; diversa ~tu sunt ‘aliquid fieri’ et ‘aliquid esse quod fit’ Balsh. AD rec. 2 145; ‘sanctificetur nomen tuum’: hoc est ~tu ‘confirma nomen tuum’ Spec. Eccl. 80; s1403 ‘procede, signifer!’, quod est ~tu ‘anavant, baner!’ Eul. Hist. Cont. III 397.  f 1382 propter meum dicere nemo sit iratus (Contra religiosos 213) Mon. Francisc. I 598. 3 (w. compl.) to call, name; cf. 1b supra; b (w. ref. to spec. language). urbs est quam vulgo Bizanti nomine dicunt Aldh. VirgV 634; Id. Aen. 28. 5 (v. cognomen b); s448 Hengest et Horsa Bryttaniam ‥ in loco qui ~itur Hypwinesflieot advehuntur AS Chr.; c693 (8c) ad augmentum monasterii tui quae [sic] ~itur Beddanhaam CS 81; 875 in illo loco ubi ab incolis ~tum est œt Hamme CS 539; G. Mon. III 19 (v. deus 5c); presumptuosus ~ar an providus? Gir. TH intr. p. 5; palpo ‥ / ‥ / dicitur os aureum Walt. Wimb. Van. 118; R. Bocking Ric. Cic. I 51 (v. bria); apozima ~itur quando decoquuntur alique herbe ‥ in aqua ‥ SB 11.  b spix ~itur Graece crabro Aldh. Met. 10; vocatur locus ille lingua Anglorum Hefenfelth, quod ~i potest Latine ‘caelestis campus’ Bede HE III 2; 836 a difficultate illa quam nos Saxonice faestingmenn ~imus CS 416; CS 834 (v. Anglice); 948 vj mansas, quod Cantigenae ~unt syx sulunga CS 869; Gir. DK I 7 (v. Cambricus). 4 a to report (an event). b to specify. c to promise, undertake. a de quo plura virtutum miracula ‥ ~ere solent Bede HE V 2; egressum suum ~et subpriori Obs. Barnwell 54 (v. demandare 4a).  b 1293 emit quendam pannum furatum ‥ et noluit ~ere warrantum suum de quo emit Leet Norw. 44.  c quae dixerat ‥ perfecit Bede HE V 21. 5 (eccl.) to say, recite ceremonially: a prayer or sim.; b mass, psalm or sim.. a Christo ‥ / grates dicamus dulciter (Aldh.) Carm. Aldh. 1. 195; ~ta super me oratione Bede HE V 6 (cf. ib. III 11: ~ebat presbyter exorcismos); donec veniat sacerdos et ~at orationem dominicam super eum Diceto Chr. 14; 1297 ivit ~endo preces et oraciones suas SelCCoron 89; c1340 in graciis in mensa ~endis Deeds Balliol 297; 1395 prior ‥ unam oracionem ‥ pro anima nostra ‥ solempniter ~et Lit. Cant. III 38.  b eos qui missas familiares debebant suam pro anima fratris missam ~ere faciebat Eadmer V. Anselmi I 10 p. 19; 12‥ ad missas cotidie cum cantu et nota ~endas Reg. Aberd. II 46; c1293 exequias et missam cum singulis psalteriis ‥ ~ere teneantur StatOx 103; 1344 ~atur non post majorem missam Eng. Clergy 285; 1380 pueris ‥ ~entibus psalterium pro anima mea Test. Karl. 130; 1509 ~ant psalmum ‥ cum collecta speciali StatOx 324. 6 (leg.): a (of jurors) to declare, pronounce (as verdict). b (p. ppl. as sb. n.) verdict. c assertion, plea, or testimony. d (w. simplex) ‘nude parole’. a si quidam eorum [juratorum] dixerint pro uno, quidam pro alio litigantium Glanv. II 17; 1200 omnes hoc dixerunt preter Humfredum de M., qui solus contradixit ceteris CurR I 334; 1220 vicecomes dixit quod fecit inquisitionem et inquisitio ~it quod sunt de malo retto Ib. VIII 270; 1203 xij juratores ~unt in veredicto suo ut scriptum eorum testatur et ore ~unt quod non fuit utlagatus SelPlCrown 28; 1221 omnes juratores tam de villa quam de hundredo ~unt precise quod K. non est culpabilis Ib. 104; 1225 predicti juratores et villate veniunt et ~unt super sacramentum suum [quod] omnes isti ‥ sunt culpabiles Ib. 116.  b 1202 juratoribus qui super sacramentum suum ~tum suum dixerunt SelPlCrown 16.  c 1130 (v. dirationare 1b); 1182 r. c. de ix li. pro falso ~to Pipe 137; c1228 ex ~tis suis nichil certum potuit perpendi Feod. Durh. 259.  d 1236 simplex ~tum non debet ei nocere quin ei respondeat CurR XV 1887; 1242 nullam sectam producit nec aliquam editionem ostendit ‥ nisi simplex ~tum suum tantum Ib. XVI 2200. 7 to pronounce (an award), decide. b (p. ppl. as sb. n.) award, decision. 1267 ~imus et providimus quod ‥ rex Anglie ‥ regiam potestatem ‥ libere exerceat (Dictum of Kenilworth) StRealm I 12; 1268 promiserunt ‥ quod de ‥ contencionibus ‥ stabunt dicto ‥ Roberti‥. et hoc dictum debet ~i citra festum S. Petri Cl 530; 1279 hec ‥ nos arbitri ‥ pronunciamus, ~imus et ordinamus RGasc II 60.  b 1199 dum ‥ ~tum veridicorum de predictis convencionibus in respectum positum fuerit RChart 31b; 1253 ~tum et arbitrium supra se recipiant RGasc I 285 (= CalPat 254); s1263 rex Francie ‥ protulit ~tum suum et sentenciam sollempniter pro rege Anglie contra barones Flor. Hist. II 486; 1266 de ‥ aliis terris ‥ posuerunt se in ~tum ‥ regis Cl 249; 1268 (v. 7a supra). 8 to tell, instruct, command. b (p. ppl. as sb. n.) command. c597 cui non est ~tum ut Christum negaret (Lit. Papae) Bede HE I 27 p. 51; 1226 ~tum est episcopo Exon’ quod teneat in manu sua beneficium Johannis LTR Mem 8 r. 2 (1); 1230 dic eis quod sint ‥ coram baronibus de Scaccario Ib. 11 r. 10; 1269 ~atur ei quod sit intendens capitali plegio suo CBaron 77; 1405 ~tum fuit ‥ Elizabethe quod interim prosequeretur penes nos Cl 254 m. 20.  b †~ta [? l. ~to] parens, praecepto obediens GlC D 288. 9 (theol.) to utter the ‘Word’; cf. dictio 1b. b to utter as preliminary to creation. sicut tres sunt loquentes, ita et tres ‘~entes’. sed ‥, si tres sunt ~entes ‥, ita erunt tria verba. respondeo: ‘dicere’ ~itur multipliciter‥. quando dicitur ‘Pater ~it se’, hic ponitur essentialiter ‥ Hales Qu. 88–9; [~ere] quandoque idem est quod creare, ut cum dicitur ‘Pater ~it creaturam’‥. vel videtur ‘~ere’ idem quod ‘generare’ Id. Sent. I 129; ‘intelligere’, quod est operatio Patris, et ‘~ere’, quod est ‘producere’ Patris Duns Ord. II 315 (cf. ib.: ~ere vel Verbum).  b Anselm I 26 (v. dissimilitudo a). 10 to signify, mean, imply. Ps.-Gros. Gram. 46 (v. dicibilis); dampnificacio ‥ ~it privacionem boni actualis quod punitus, subducta obice, naturaliter habuisset Wycl. Innoc. 477; Id. Log. II 124 (v. commodifer); Ziz. 163 (v. comestio a).