exeo
exeo, to go out, go forth, go away, depart, withdraw, retire
- I Neutr., to go out or forth, to go away, depart.
- A Lit.
- 1 In gen.: dum intro eo atque exeo, Plaut. Ep. 5, 1, 43 (649): jam ad te exeo, id. Bacch. 4, 6, 24 (793); 4, 9, 129 (1053): foras, id. Cas. 5, 2, 51 (925); cf. id. Rud. 2, 2, 2 (307): ex urbe, id. Am. 1, 3, 35 (533): ex urbe, oppido, Cic. Fam. 4, 1, 2; Caes. B. G. 2, 33, 1: e patria, Cic. Pis. 14, 33: e finibus suis, Caes. B. G. 1, 5, 1: clam ex castris, id. ib. 7, 20, 10: ab aliquo, from one's house, Ter. Eun. 545 (v. ab, I. a.): ab urbe, away from, Liv. 10, 37, 6 Weissenb. ad loc.; 21, 13, 7; 23, 18, 14; al. a villa sua, Quint. 6, 3, 49: de triclinio, de cubiculo, Cic. de Or. 2, 65, 263: de balneis, id. de Or. 2, 55, 223: de navi, id. Att. 2, 7, 4: (cornix) a cauda de ovo, tail first, Plin. 10, 16, 18, § 38: portā, Plaut. Mil. 5, 39 (1432): domo, Cic. Rep. 1, 12; cf.: erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent, i. e. withdraw from, leave their country, Caes. B. G. 1, 6, 1; so, domo, id. ib. 1, 12, 5; 1, 29, 1: castris, id. B. C. 1, 69, 3: in solitudinem, to withdraw, Cic. Off. 1, 32, 118: in alias domos tamquam in colonias, id. ib. 1, 17, 54: in provinciam, Caes. B. G. 1, 33, 4: in terram, i. e. to land, Cic. Verr. 2, 5, 51, § 433: in luminis oras, i. e. to be born, Lucr. 1, 170: ad aliquem, i. e. to go from home to visit a person, Ter. Hec. 521 et saep.—Prov.: exeat aulā, qui vult esse pius, Luc. 8, 493.—Poet., with inf.: exierant dare veris opes, Stat. Ach. 1, 288.—Of inanim. or abstr. subjects: cum de consularibus mea prima sors exisset, Cic. Att. 1, 19, 3; so, sors, Hor. C. 2, 3, 27; cf.: cujus nomen exisset, Cic. Verr. 2, 2, 51, § 127: nummi, qui per simulationem ab isto exierant, id. ib. 2, 2, 25, § 61: per septem portus in maris exit aquas (Nilus), flows out, empties, Ov. Am. 2, 13, 10: septem aquis (Ister), Val. Fl. 8, 187: populo albae folia vetustiora in angulos exeunt, terminate, Plin. 16, 23, 35, § 86: color in florem heliotropii, id. 37, 6, 22, § 83; cf.: masculina nomina in A atque S litteras, to end, terminate, Quint. 1, 5, 61.—Pass. impers.: uti inde exiri possit, Cato R. R. 1, 2: crepuit ostium: exitur foras, Plaut. Cas. 4, 3, 15 (812): in Velabro, qua in Novam viam exitur, Varr. L. L. 6, § 24 Müll.—
- 2 In partic.
- a In milit. lang., to move out, march out: milites, qui de tertia vigilia exissent, Caes. B. C. 1, 64 fin.: ut paludati (praetores) exeant, depart for the battle-field, id. ib. 1, 6, 6: ad pugnam, Liv. 44, 39, 2; Verg. G. 4, 67: ex Italia ad bellum civile, Cic. Fam. 2, 16, 3 et saep.—Pass. impers.: non posse clam exiri, Caes. B. C. 1, 67, 2: postquam exitum est maximā copiā, Plaut. Am. 1, 1, 64 (216).—
- b In jurid. Lat.: potestate, de or a potestate alicujus, to get out of any one's power (potestas), to be emancipated, become free, Dig. 37, 4, 1, § 6; 62; 28, 6, 3 et saep. (cf. B. 1. infra).—
- c De vita, to depart from life, decease, die (for the usual excedere or decedere de vita): quem (me) fuerat aequius ut prius introieram, sic prius exire de vita, Cic. Cael. 4, 15; so, de vita, Plin. Ep. 3, 9, 5; cf.: e vita tamquam e theatro, Cic. Fin. 1, 15, 49: vitā exire, Val. Max. 9, 12, ext. 1.—
- d To go out or forth in any manner, to issue, escape (very rare): cujus (Isocratis) e ludo tamquam ex equo Trojano meri principes exierunt, Cic. de Or. 2, 22, 94: hanc tamen Antonius fugam suam, quia vivus exierat, victoriam vocabat, Vell. 2, 82, 3.—Of inanimate subjects: currente rota cur urceus exit? Hor. A. P. 22: libri quidem ita exierunt, ut, etc., turned out (the figure being borrowed from works of art which are cast and turned out of the mould), Cic. Att. 13, 13, 1.—
- e Of plants, to come up, spring forth, sprout out: plerumque e terra exit hordeum diebus VII., Varr. R. R. 1, 45, 1: ne semina in frugem exeant e terra, Plin. 11, 30, 36, § 109: folia a radice, id. 25, 4, 9, § 28: lupinus agro limoso, Col. 2, 10, 3: fabae in folia, Plin. 18, 7, 10, § 57; and absol.: ut vix ulla herba exeat, Col. 2, 11, 3; so, lens sata (with grandescere), Pall. Febr. 4; and, messis, Val. Fl. 7, 549.—
- f To mount upwards, ascend, rise (poet. and post-Aug. prose): in auras (ignis), Lucr. 6, 886: ad caelum (arbor), Verg. G. 2, 81: in altitudinem (comae palmarum), Plin. 13, 4, 8, § 37.—
- B Trop.
- 1 In gen.: exisse ex potestate dicimus eos, qui effrenati feruntur aut libidine aut iracundia, etc. ... Qui igitur exisse ex potestate dicuntur, idcirco dicuntur, quia non sunt in potestate mentis, Cic. Tusc. 3, 5, 11; cf.: itaque iratos proprie dicimus exisse de potestate, id est de consilio, de ratione, de mente, id. ib. 4, 36, 77; for which: a se, Petr. 90: ex hac aerumna, Lucil. ap. Non. 296, 16; cf.: exire aere alieno, Cic. Phil. 11, 6, 13 (dub. al. se exserere): quam nihil non consideratum exibat ex ore! id. Brut. 76, 265; id. de Or. 2, 22 fin.: nequaquam similiter oratio mea exire atque in vulgus emanare poterit, id. Rosc. Am. 1, 3; Plin. Pan. 75, 3: ea res prodita est et in vulgus exivit, Gell. 12, 12, 3; cf. with object-clause: exiit opinio, descensurum eum ad Olympia inter athletas, Suet. Ner. 53; for which also with a subject-clause: quod ante paucos dies exierat in vulgus, laudanti cuidam formam suam, respondisse eum, etc., id. Galb. 20: ob hoc exivit proverbium, etc., became current, Vulg. Gen. 10, 9.—
- 2 In partic.
- a Of time, to run out, end, expire: quinto anno exeunte, Cic. Div. 1, 25, 53: indutiarum dies exierat, Liv. 4, 30, 14; 30, 25, 1; 42, 47, 10: dies censurae, stipendii, id. 9, 34, 22; 22, 33, 5: nullus mihi per otium dies exit, Sen. Ep. 8; Plin. Pan. 68, 2 et saep.—
- b To extend beyond a certain measure or limit (mostly post-Aug.): extra aliquid, Varr. R. R. 2, 1, 25: vestra vita, licet supra mille annos exeat, run out, extend, Sen. Brev. Vit. 6: probationes in tertium diem exierunt, Plin. Ep. 2, 11, 18: digressus in laudes Castoris ac Pollucis exierat, Quint. 11, 2, 11; cf.: continuus (translationis usus) in allegorias et aenigmata exit, id. 8, 6, 14: in longum exierit ordo rerum, id. 4, 2, 51.—
- c To pass away, perish: opus laudabile, numquam a memoria hominum exiturum, Sen. Ben. 3, 38; so with a subject-clause: an jam memoriā exisse, neminem ex plebe tribunum militum creatum esse? Liv. 6, 37, 5.—
- II Act. (poet. and in post-Aug. prose), to go or pass beyond a thing.
- A Lit.
- 1 In gen.: limen, Ter. Hec. 378: Avernas valles, Ov. M. 10, 52: flumen, Val. Fl. 4, 698: quantum diurni itineris miliariorum numero in reda possit exiri, Vitr. 10, 9, 3: donec minor filius lubricum juventae exiret, Tac. A. 6, 49 (55) fin. —
- 2 Pregn., to avoid, evade, ward off: corpore tela atque oculis vigilantibus exit, avoids the blows, Verg. A. 5, 438; cf.: feros exibant dentis adactus (jumenta), Lucr. 5, 1330; Stat. Th. 6, 802: procul absiliebat, ut acrem exiret odorem, Lucr. 6, 1217: profluvium sanguinis, id. 6, 1206: vim viribus, Verg. A. 11, 750 et saep.—
- B Trop.
- 1 To exceed: modum, Ov. M. 9, 632.—
- 2 Of time: ad exitam aetatem = ad ultimam aetatem, Paul. ex Fest. p. 28, 5 Müll.
I intr., ¶ 1 sortir de, aller hors de, quitter un lieu : [avec ex ] ex urbe, ex oppido, e patria, e finibus suis, ex castris Cic. , Cæs. , sortir de la ville, quitter sa patrie, son territoire ; [avec de ] de triclinio, de cubiculo, de balneis, de navi, de finibus Cic. de Or. 2, 263 ; 2, 223 ; Att. 2, 7, 4 ; Cæs. G. 1, 2, 1, sortir de table, de la chambre à coucher, du bain, du vaisseau, de son territoire ; [avec abl. seul] domo, castris Cic. Rep. 1, 18 ; Cæs. C. 1, 6, 1 ; C. 1, 69, 3, sortir de sa maison, de sa patrie, du camp ; [avec ab ] ab aliquo Ter. Eun. 545, sortir de chez qqn, cf. Eun. 733 ; Andr. 226 ; Haut. 510 ; Phorm. 732 ; ab urbe Liv. 10, 37, 6 ; 21, 13, 7, sʼéloigner dʼune ville || in solitudinem Cic. Off. 1, 118, se retirer dans un endroit désert ; in terram Cic. Verr. 2, 5, 133, débarquer ; in Piræea Cic. Att. 6, 9, 1, débarquer au Pirée ; Ostiæ Cic. Fam. 9, 6, 1, débarquer à Ostie || exire pastum, prædatum Varro R. 3, 6, 4 ; Liv. 4, 36, 4, aller paître, piller ; visere Pl. Cas. 855, aller visiter ¶ 2 partir, se mettre en marche (en campagne) : Cæs. C. 1, 6, 6 ; 1, 64, 7 ¶ 3 [en parl. de choses] a) sortir de lʼurne : sors, nomen exit Cic. Att. 1, 19, 3 ; Verr. 2, 2, 127, un nom sort de lʼurne ; b) provenir de : nummi qui per simulationem ab isto exierant Cic. Verr. 2, 2, 61, lʼargent qui était par feinte sorti de chez lui ; c) sortir, pousser : folia a radice exeunt Plin. 25, 28, les feuilles sortent de la racine, cf. Col. Rust. 2, 10, 3 ; etc. || in altitudinem Plin. 13, 37, croître en hauteur ; [fig.] in immensum Sen. Ep. 39, 5, se développer à lʼinfini ; d) sortir de la bouche : quam nihil non consideratum exibat ex ore ! Cic. Br. 265, comme rien ne sortait de sa bouche qui ne fût réfléchi ! e) sortir, aboutir : currente rota cur urceus exit ? Hor. P. 22, la roue [du potier] tournant, pourquoi sort-il une cruche ? libri ita exierunt ut... Cic. Att. 13, 13, 1, les livres sont sortis de telle sorte que... = lʼouvrage sorti de mon travail est tel que... ¶ 4 [fig.] sortir : de la vie, de vita, e vita Cic. Læl. 15 ; Fin. 1, 49 || ex potestate, de potestate Cic. Tusc. 3, 11 ; 4, 77, perdre la possession de soi-même, sortir de soi-même || memoria hominum Sen. Ben. 3, 38, 2, sortir de la mémoire des hommes ; an jam memoria exisse, neminem... creatum esse ? Liv. 6, 37, 5, a-t-on déjà oublié que personne nʼa été nommé... ? || sortir dans le public, se divulguer : Cic. Amer. 3 ; Plin. Min. Pan. 75, 3 ; Gell. 12, 12, 3 ; exiit opinio descensurum eum... Suet. Nero 53, la croyance se répandit quʼil descendrait...; exierat in vulgus respondisse eum... Suet. Galba 20, le bruit sʼétait répandu quʼil avait répondu... || partir dans une digression : Quint. 11, 2, 11 ¶ 5 [idée de fin] : a) sortir, déboucher [en parl. de fleuves] : per septem portus in maris exit aquas (Nilus) Ov. Am. 2, 13, 10, (le Nil) débouche par sept ports dans la mer, cf. Val. Flacc. 8, 187 ; b) se terminer : folia in angulos exeunt Plin. 16, 86, les feuilles se terminent en pointes ; in a atque s litteras exeuntia nomina Quint. 1, 5, 61, des noms se terminant par les lettres a et s, des noms en a et as (avec per : 1, 6, 8 ) || aboutir à : in allegoriam et ænigmata Quint. 8, 6, 14, aboutir à lʼallégorie et aux énigmes ; c) [temps] : quinto anno exeunte Cic. Div. 1, 53, à la fin de la cinquième année ; indutiarum dies exierat Liv. 4, 30, 14, le temps de lʼarmistice était écoulé, cf. Liv. 30, 25, 1 ; 42, 47, 10, etc. ; Sen. Ep. 8, 1 ; Plin. Min. Pan. 68, 2.
II tr., ¶ 1 aller au-delà de, franchir : limen Ter. Hec. 378, franchir le seuil, cf. Ov. M. 10, 52 || [fig.] dépasser : lubricum juventæ Tac. Ann. 6, 49, dépasser la période dangereuse de la jeunesse ¶ 2 esquiver : tela Virg. En. 5, 438, esquiver les coups ; vim viribus exit Virg. En. 11, 750, il cherche à repousser la force par la force ; odorem Lucr. 6, 1217, éviter lʼinfection.
➳ parf. exit = exiit Pl. Ps. 730 ; fut. exiet Sen. Ep. 17, 9 (mss pQL ) ; Vulg. ; Eccl. || imp. exiebat CIL 11, 1356 || part. exientes = exeuntes Itala.
- 1. uitgaan, naar buiten gaan, weggaan, vertrekken, eropuit gaan [obviam tegemoet gaan; ex urbe; e patria; de provincia; domo; praedatum in agrum];
- 2. (v. magistraten) naar de provincie vertrekken;
- 3. (milit.) uitrukken, te velde trekken [extra vallum; in aciem; ad bellum];
- 4. aan land gaan, van boord gaan [de (ex) nave];
- 5. (v. schepen) uitvaren; ➤ classis exiit;
- 6. (ge)raken uit, verdwijnen uit; verlaten, opgeven, achter zich laten (m. ex; de; abl.) [e iure patrio; memoriā uit de herinnering verdwijnen, vergeten worden; e conspectu; ex hac aerumna; servitio ontsnappen aan; aere alieno uit de schulden komen];
- 7. sterven; ook: ~ de (e) vita;
- 8. (v. water) ontspringen; buiten de oevers treden; uitmonden; ➤ fons solo exit; amnis exit; in mare ~;
- 9. (v. gewassen) uitgroeien, ontspruiten, uitlopen; ➤ folia a radice exeunt;
- 10. tevoorschijn komen; ➤ exit sors; nihil insolens exit geen overmoedig woord;
- 11. zich verbreiden, bekend worden; ➤ fama (opinio) exierat;
- 12. (poët.; postklass.) oprijzen, opstijgen; ➤ domus exit; ignis in auras exiit; in altitudinem ~;
- 13. zich ontwikkelen tot, veranderen in (m. in m. acc.); worden (m. pred. adj.); ➤ valida exit suboles;
- 14. voortkomen, ontstaan; ➤ ex eadem officina exit opus;
- 15. aflopen, ten einde lopen, verstrijken; ➤ indutiarum dies exierat; II. tr. (poët.)
- 1. voorbij of buiten iets gaan, overschrijden [valles; modum];
- 2. ontkomen aan, vermijden, ontwijken [tela; vim viribus geweld met geweld bestrijden].
出外。拈鬮得。長大。— vita vel de vita 死。— aere alieno 還債。— servitio 贖身。— in vulgus 信傳開。— a se vel de mente 不省人事。— de potestate vel consilio 昏迷。— in vel per easdem litteras 末字皆同。— tela 避槍。— Romae 上岸于羅瑪府。— e patriciis 辭搢紳位。 Mihi ex animo — non potest 欲忘不得。Exeunt libri 頒行書。Amnis exit 河通海。Exit dies 日盡。日暮。In tertium diem probationes exierunt 諸徴延三日方呈出。
Suggest a Translation
See an image
- (exīt, V.; exīsse, C.), itus, īre, to go out, go forth, go away, depart, withdraw, retire: ex oppido, Cs.: e patriā: ab Thaide, from the house of, T.: ad me, i. e. to visit me, T.: ab urbe, L.: domo eius: in provinciam, Cs.: in terram: Exit ad caelum Arbos, rises, V.: colles exire videntur, O.: de vitā: e vitā tamquam e theatro: limen, pass, T.: Avernas vallīs, O.—Of lots, to fall out, be drawn: cum de consularibus mea prima sors exisset.—To march out: de tertiā vigiliā, Cs.: ad pugnam, V.: ex Italiā ad bellum civile: praedatum in agros, L.: non posse clam exiri, Cs.—To flow, gush, pour forth: exire cruorem Passa, O.: saxo exit ab imo Rivus, O.—Fig., to go out, escape, be freed: ex potestate, i. e. to lose self-possession: de consilio, de mente: aere alieno: modum, to exceed, O.—In time, to run out, end, expire: quinto anno exeunte: indutiarum dies exierat, L. — To pass away, perish: memoriā, L. — To go forth, issue, turn out, result: currente rotā cur urceus exit?H.—To go out, become public: libri ita exierunt: fama exiit, N. — To go out of the way of, avoid, evade, ward off: tela oculis, V.: vim viribus, to repel force with force, V.
-
…delegisti quos Romae relinqueres, quos tecum educeres, discripsisti urbis partis ad incendia, confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulum tibi esse etiam nunc morae, quod ego viverem. reperti sunt duo equites Romani qui te…
Cicero, in Catilinam
-
…quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur nonne hunc in vincla…
Cicero, in Catilinam
-
…; quae sanari poterunt quacumque ratione sanabo, quae resecanda erunt non patiar ad perniciem civitatis manere. proinde aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe et in eadem mente permanent, ea quae merentur exspectent. at…
Cicero, in Catilinam
-
…interfici iussero, residebit in re publica reliqua coniuratorum manus ; sin tu, quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitum magna et perniciosa sentina rei publicae. quid est, Catilina num dubitas id…
Cicero, in Catilinam
-
…sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, ; quot ; pueri, senes mulieresque .…
Julius Caesar, Gallic War
-
…subsidia atque instrumenta virtutis in libidine audaciaque consumeret. hunc vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem publicam fortunatam, o praeclaram laudem consulatus mei non…
Cicero, in Catilinam
-
…in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio…
Julius Caesar, Gallic War
-
…Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri…
Julius Caesar, Gallic War
-
…aut cum his vivendum aut pro his esse moriendum. nullus est portis custos, nullus insidiator viae si qui exire volunt, conivere possum ; qui vero se in urbe commoverit cuius ego non modo factum sed vel inceptum ullum…
Cicero, in Catilinam
-
…vehementer foris esse timendum putem, licet hinc intellegatis, quod etiam illud moleste fero quod ex urbe parum comitatus exierit. Vtinam ille omnis secum suas copias eduxisset Tongilium mihi eduxit quem amare in praetexta coeperat, Publicium et Minucium…
Cicero, in Catilinam