exerceo
exerceo, to drive, keep busy, keep at work, oversee, work, agitate
to train young people in the use of arms
to direct hatred at someone
- I Lit. (mostly poet. and in post-Aug. prose): quod in opere faciundo operae consumis tuae, Si sumas in illis (servis) exercendis, plus agas, Ter. Heaut. 74; cf.: homines qui agrum colunt, et qui eos exercent praepositive sunt his, quorum in numero sunt vilici et monitores, who oversee them, Dig. 33, 7, 8: exercete, viri, tauros, Verg. G. 1, 210: i sane, ego te exercebo hodie, ut dignus es, keep agoing, exercise, Ter. Ad. 587: corpora assiduo varioque exercita motu, etc., driven, impelled, Lucr. 2, 97; cf. id. 4, 862; 2, 120; and: exercita cursu Flumina (with fontes liquidi), Verg. G. 3, 529 Wagn.: (Maeandros) Incertas exercet aquas, Ov. M. 8, 165: exercere feras, to drive, hunt, Dig. 7, 1, 62: Mi. Gestiunt pugni mihi. So. Si in me exercituru's, quaeso in parietem ut primum domes, to let loose, set them at me, Plaut. Am. 1, 1, 168 (320): litus arant Rutulosque exercent vomere colles, work, till, Verg. A. 7, 798: solum presso sub vomere, id. G. 2, 356: rura bubus, Hor. Epod. 2, 3: humum in messem, Verg. G. 1, 219: vineas, arbusta, campos (with curare), Plin. Ep. 1, 20, 16: agrum multis arationibus, Pall. Jan. 13, 2: pinguia culta, Verg. A. 10, 142: ferrum vasto in antro (Cyclopes), id. ib. 8, 424: telas (aranea), Ov. M. 6, 145 al.; cf.: neque arva nobis aut metalla aut portus sunt, quibus exercendis reservemur, Tac. Agr. 31.—Poet.: ut possint (aratores), sole reducto, Exercere diem, i. e. employ the day in labor, perform their day's work, Verg. A. 10, 808.
- II Trop. (freq. and class.).
- A To engage busily, to occupy, employ, exercise a person or thing in some action.
- α Aliquem or aliquid (in aliqua re, ad aliquid, aliqua re, etc.): me adolescentem multos annos in studio ejusdem laudis (Hortensius) exercuit, Cic. Brut. 64, 230: quod genus belli esse potest, in quo illum non exercuerit fortuna rei publicae, id. de Imp. Pomp. 10, 28: a Diodoto studiosissime in dialectica exercebar, id. Brut. 90, 309; cf. id. de Or. 1, 57, 244: hanc (animi vim) tu exerce in optimis rebus, id. Rep. 6, 26: haec aetas (juvenum) exercenda in labore patientiaque et animi et corporis, id. Off. 1, 34, 122: animos in armis, Ov. Am. 1, 8, 41: in gramineis exercent membra palaestris, Verg. A. 6, 642: vocem et vires in hoc, Cic. de Or. 1, 33, 149 et saep.: Aristoteles adolescentes ... ad copiam rhetorum in utramque partem exercuit, id. Or. 14, 46: ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, id. Cat. 1, 10, 25: facultatem dicendi his exercuerunt, Quint. 2, 4, 41: ingenium multiplici variaque materia, id. 2, 4, 20: linguas litibus, Ov. M. 6, 375 et saep.—With simple acc.: quid te exercuit Pammenes? Cic. Brut. 97, 332: Induciomarus copias cogere, exercere coepit, to exercise, drill, Caes. B. G. 5, 55, 3: juventutis exercendae causa, id. ib. 6, 23, 6: ingenium nostrum, Auct. Her. 3, 21, 34: corpus, Cic. de Off. 1, 23, 79: exercendae memoriae gratia, id. de Sen. 11, 38: exercendi stili, Quint. 10, 5, 15: exercendus est spiritus, id. 11, 3, 54 et saep.—
- β With se, or pass. in mid. force; and in part. praes. and gerund., to exercise or train one's self, to practise: si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit, etc., Cic. Or. 28, 99: se vehementissime in his subitis dictionibus, id. de Or. 1, 33, 152: se in consultationibus, id. Att. 9, 4, 3: sese ad cursuram, Plaut. Most. 4, 1, 5 (862): se ad velitationem, id. Rud. 2, 6, 41 (525): sese quotidianis commentationibus, Cic. Brut. 71, 249: se genere pugnae, Caes. B. G. 1, 48, 4: se genere venationis, id. ib. 6, 28, 3: se saliendo, Plaut. Bacch. 3, 3, 25 (429): cur non in utrumque protinus locum se exerceant? Quint. 4, 2, 29 Zumpt N. cr.: Jovem Olympium, eum ipsum, cui se exercebit, implorabit, Cic. Tusc. 2, 17, 40: cum athletas se exercentes in curriculo videret, id. de Sen. 9, 27; so, ad virtutem, Vulg. 1 Tim. 4, 7.— Mid.: ut exerceamur in venando, Cic. N. D. 2, 64, 161: ut in utrumque locum simul exerceamur, Quint. 5, 13, 50: faciunt idem, cum exercentur, athletae, Cic. Tusc. 2, 23, 56: Ciceronis pueri amant inter se, discunt, exercentur, id. Att. 6, 1, 12: ne aliter exerceri velint, Quint. 3, 8, 70: in mandatis tuis exercebor, Vulg. Psa. 118, 15.—Act. part. in mid. force: cum, ceteris in campo exercentibus, in herba ipse recubuisset, Cic. de Or. 2, 71, 287; so, ipsique dictata exercentibus darent, Suet. Caes. 26: spectavit assidue et exercentes ephebos, id. Aug. 98; cf.: si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, of exercising ourselves, Cic. Fin. 1, 20, 69, v. Madv. ad h. l.—
- B To practise, follow, exercise any employment; to employ one's self about, to make use of any thing: medicinae exercendae causa, Cic. Clu. 63, 178: hoc civile quod vocant eatenus exercuerunt, quoad populum praestare voluerunt, id. Leg. 1, 4, 14: rhetoricen, Quint. 2, 1, 3; 2, 15, 27: eloquentiam, id. 1, 4, 6: artem, id. 3, 6, 18; cf. Hor. Ep. 1, 14, 44: exercere atque exigere vectigalia, Cic. de Imp. Pomp. 6, 16: cauponam vel stabulum, Dig. 4, 9, 1, § 5: navem, ib. 14, 1, 1: auri, argenti, sulphuris, etc. ... fodinas, ib. 7, 1, 13, § 5: negotiationem per libertos, ib. 26, 7, 58: commercium turis, Plin. 12, 14, 30, § 54: arma, Verg. A. 4, 87: arma contra patriam, Tac. A. 11, 16: gymnasia et otia et turpes amores, id. ib. 6, 1: acies pueriles, batiles in sport, Juv. 15, 60: pharetram et arcum, Val. Fl. 3, 161: vocem (with clamare), Plaut. Poen. prol. 13.—
- 2 To follow up, follow out, prosecute, carry into effect, practise, administer: judicium, Cic. Arch. 12, 32: latam legem, Liv. 4, 51, 4: Tiberius exercendas leges esse respondit, Tac. A. 1, 72: legem praecipue sumptuariam, Suet. Caes. 43; id. Tib. 58: quaestionem inter sicarios, Cic. Fin. 2, 16, 54: regnum, Plin. 10, 21, 24, § 47; cf. imperia, Verg. G. 2, 370: crudelitatem non solum in vivo sed etiam in mortuo, Cic. Phil. 11, 3, 8: inimicitias, id. Div. in Caecil. 4, 13; cf.: graves inimicitias cum aliquo, Sall. C. 49, 2: gratiam aut inimicitias in tanta re, id. ib. 51, 16: jurgia, discordia, simultates cum hostibus, id. ib. 9, 2: cui exercita cum Pisone amicitia, Tac. A. 1, 14: licentiam, id. ib. 13, 47: amicitiam, id. ib. 15, 60: odium, id. ib. 13, 37: odium in aliquo, Ov. M. 9, 275 et saep.: facilitatem et lenitudinem animi, Cic. Off. 1, 25, 88: juris aequabilitatem, id. ib.; cf. justitiam, Plin. Ep. 1, 10, 10: scelus, libidinem, avaritiam in socios, Liv. 29, 17, 13; cf.: avaritiam (juvenes) exercere jubentur, Juv. 14, 108: foede victoriam in captis, Liv. 6, 22, 4: acerrume victoriam nobilitatis in plebem, Sall. J. 16, 2: foede et crudeliter victoriam, id. C. 38: amores ad aliquem, Cat. 68, 69: pacem et hymenaeos, to celebrate, solemnize, Verg. A. 4, 99: nomen patris, to bear his name, Plin. Pan. 21, 4 et saep.—
- C Pregn., to disturb, disquiet, vex, plague (the figure being taken from the baiting of wild beasts): meos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit, Cic. Tusc. 5, 1, 3: nunc me reliquiae vestrae exercent, id. Fam. 12, 4, 1: non te nullius exercent numinis irae, Verg. G. 4, 453: aliquem odiis, id. A. 4, 622 et saep.: te de praedio Oviae exerceri, moleste fero, Cic. Att. 13, 22, 4: ergo exercentur poenis, Verg. A. 6, 739: hominum vitam curis, Lucr. 5, 1424: ambitio animos hominum exercet, Sall. C. 11, 1: simultates nimio plures et exercuerunt eum et ipse exercuit eas, Liv. 39, 40, 9.—In the part. perf.: nate, Iliacis exercite fatis, Verg. A. 3, 182: Venus exercita curis, id. ib. 5, 779; cf.: curis exercita corpora, Ov. M. 7, 634: adversis probitas exercita rebus, id. Tr. 5, 5, 49: habere aliquem exercitum, Plaut. Fragm. ap. Non. 6, 4.
- —Hence, exercĭ-tus, a, um, P. a. (acc. to II. C.).
- A Vexed, harassed: scito nihil tam exercitum esse nunc Romae quam candidatos omnibus iniquitatibus, Cic. Att. 1, 11, 2: Tiberius tantis rebus, Tac. A. 4, 11.— Hence,
- B Vexatious, severe: quid magis sollicitum, magis exercitum dici potest? Cic. Mil. 2, 5: finem tam exercitae militiae orabant, Tac. A. 1, 35: dura hiems, exercita aestas, id. ib. 1, 17: aestas (with inquieta), Plin. Ep. 7, 2, 2: infantiam pueritiamque habuit laboriosam et exercitam, Suet. Tib. 6 init.—
- C Disciplined: (miles) exercitatus et vetus ob eam rem fortior (opp. rudis et inexercitatus), Cic. Tusc. 2, 16, 38: mirum in modum juventus, Flor. 1, 3, 2: proprio in metu, qui exercitam quoque eloquentiam debilitat, Tac. A. 3, 67: militia, id. ib. 3, 20: ad omne flagitium, id. ib. 14, 2: ingenium adulatione, id. H. 4, 4: Graeca doctrina ore tenus, id. A. 15, 45.—Comp. and sup.: exercitiorem, exercitissimum (dicebant antiqui), Paul. ex Fest. p. 81, 8 Müll. —Adv.: exercĭtē, in a practised manner; in comp.: cogitare, Ap. Met. 11, 29, 5.
II) übtr.: A) im allg., v. Ggstdn., Zuständen usw. aller Art, die jmd. gleichs. in Atem setzen, viel zu schaffen machen, (viel) Arbeit-, (viel) Plage machen, abarbeiten, tüchtig in Anspruch nehmen, hu deln, heimsuchen, abquälen, von Affekten auch = beherrschen, a) übh.: meos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit, Cic.: duae (villae) ut maxime delectant, ita exercent, Plin. ep.: quae (centumvirales causae) me exercent magis, quam delectant, Plin. ep.: promulgata lex exercuit civitatem, Liv.: strenua nos exercet inertia, Hor.: ambitio animos hominum exercet, Sall.: nunc me reliquiae vestrae exercent, Cic. – te de praedio exerceri (so viel Plage hast) moleste fero, Cic.: exerceri poenis, Verg.: candidati exerciti omnibus iniquitatibus, Cic.: Venus exercita curis, Verg.: in somniis exercitus, Ps. Sall. de rep. 2, 6, 12. – b) als mediz. t.t., v. körperlichen Übeln, ut pueros vomitus, nocturnae vigiliae etc. exerceant, Cels.: alios astricta, alios resoluta alvus exercet, Cels.: teretes (lumbrici), qui pueros maxime exercent, Cels.: absol., si vero sudor exercet, Cels.
B) in einer Tätigkeit übend beschäftigen, üben, ausbilden, a) körperlich: iuventutem, Caes.: corpus, Sall.: in gramineis membra palaestris, Verg.: in hoc vocem et vires suas, Cic.: virgines non otio neque lanificio, sed armis, equis, venationibus, Iustin.: armis atque equis corpus (Ggstz. animum in litteris agitare), Ps. Sall. de rep. 2, 10, 2. – als milit. t.t., in den Waffen-, taktisch üben, einüben, copias, Caes.: in armis Macedonas et mercennarios milites, Liv.: regem armavit atque exercuit adversus Romanos, Nep. – refl. se exercere u. medial exerceri, sich üben, se in curriculo, v. den Athleten, Cic.: u. von dens., se Iovi Cic.: ibi (in palaestra) cursu, luctando, hastā, pugilatu, pilā, saliendo sese exercebant magis, quam scorto aut saviis, Plaut.: nullum diem praetermisit, quo non pilo et sagittis ceterisque armorum se exerceret officiis, Vopisc.: se hoc genere pugnae exercuisse, Caes.: se ad cursuram, Plaut.: notavi in porticu gregem cursorum cum magistro se exercentem, Petron. – dum armis exercetur, Waffenübungen treibt, Cic.: cum exercentur (athletae), Cic.: exerceri in venando, Cic.: exercebatur plurimum currendo et luctando, Nep. – Partiz. Präs. exercēns refl., sich übend, Cic. de or. 2, 287. Suet. Caes. 26, 3; Aug. 98, 3. – ebenso refl., ludicra exercendi (Leibes- und Waffenübungen) aut venandi consuetudo, Cic. de fin. 1, 69: pueros ante urbem lusus exercendique causā producere, Liv. 5, 27, 2. – b) geistig: vario modo discipulos, Suet.; vgl. quid te exercuit? Cic.: ingenium, Cornif. rhet.; vgl. ingenium nemo sine corpore exercebat, Sall.: ingenium multiplici variāque materiā, Quint.: memoriam, Cic.: stilum, Cic.: verba, sich auf bloßes Wortgeklingel üben, Sen. – in hoc genere exerceri apud magistros, Cic.: adulescentes ad copiam rhetorum, Cic. – refl. se exercere u. medial exerceri, sich üben, se cotidianis commentationibus acerrime, Cic.: se vehementissime in his subitis dictionibus, Cic.: ex. se u. exerceri in utrumque locum, Quint.: pueri discunt, exercentur, Cic.: exercebatur (er studierte) apud Arellium Tuscum, Sen. contr. 2. praef. § 1. – Partiz. Perf. Pass. exercitus, s. bes.
C) ein Werkzeug usw., eine Tätigkeit in Betrieb setzen, handhaben, anwenden, ausüben, betreiben, mit etw. umgehen, sich beschäftigen, 1) im allg.: a) mater. Objj. u. körperl. Tätigkeiten od. Zustände: pro consuetudine regionum praedictae machinae exercentur, Col.: arma, Verg.: pharetram aut acres arcus, Val. Flacc.: palaestras, Verg.: vocem, ertönen lassen, v. Präko, Plaut. – balatus, cantus, ertönen lassen, Verg. – mellis vindemia, propter quam totius anni labor exercetur, Col.; vgl. labores incassum, Verg.: vicem, abwechselnd den Dienst verrichten, Verg.: diem, poet. = sein Tagewerk verrichten, Verg. – sitim, poet. = Durst leiden, Sil. – pugnos in alqm, Plaut.: arma contra patriam, Tac.: eas linguas adversus nomen eius, Augustin. de civ. dei 1, 3 extr. – est enim illi (naturae) mos exercere in parvis, ihren Willen im Kleinen zu äußern (kund zu geben), Sen. de clem. 1, 19, 3. – b) polit., geistige u. moral. Tätigkeiten od. Zustände handhaben, ausüben, fühlen lassen, üben, betätigen, entfalten, geltend machen, äußern, dura imperia, Verg.: imperium miti animo, Sen.: memores plus quam civiliter iras, Ov.: familiariter inimicitias, Cic.: inexorabile odium, Ov.: pretiosa odia et constantia magno, Ov.: victoriam, verfolgen, Liv.: u. so victoriam crudeliter, Sall.: iustitiam, Plin. ep.: pacem aeternam (halten) et hymenaeos (feiern), Verg. – nomen patris patriae indulgentiā, betätigen durch usw., Plin. pan. – non umquam facundiam, sich befassen mit usw., Tac. (vgl. non quo verba umquam potius quam res exercuerim, Liv.): canina facundia exercebatur, Sall. fr.; neque ego callidam facundiam neque ingenium ad male faciendum exercui, Sall. fr. – oft alqd cum alqo, in alqo, in alqm (s. Fabri Sall. Cat. 49, 2 u. Iug. 16, 2), graves inimicitias cum alqo, Sall.: simultates, Liv., cum alqo, Cic. u. Sall.: odium in prole paternum, Ov.: gratiam atque inimicitias in tanta re, Sall.: facilitatem et lenitudinem animi in alqo, Cic.: suam insatiabilem crudelitatem non solum in vivo, sed etiam in mortuo et in eius corpore lacerando et vexando, Cic.: victoriam foede in captis, die G. fühlen lassen, Liv.: fortuna exercet in alqo vim suam, zeigt, macht geltend seine Macht (seinen mächtigen Einfluß), Nep., od. in alqo opes (seinen mächtigen Einfluß), Liv.: tribuni militum in plebe regnum exercent, Liv.: hereditarium in alqm odium, Vell.: libidinem et avaritiam in socios, Liv. – venerem amorem amoenitatemque, Plaut.: communes amores ad alqam, Catull. – 2) insbes.: a) als t.t. des Land- u. Bergbaus: α) einen Acker usw. bestellen, bebauen, rus exercere et colere, Col.: praedia rustica, Liv.: vineas, campos curare et exercere, Plin. ep.: Africam et Aegyptum ex., Tac.: ex. studiosius mare quam terras, mehr Seeleute (Fischer, Schiffer, Seeräuber) als Ackerbauer sein (vgl. ἐργάζεσθαι γῆν, θάλασσαν), Iustin. – β) eine Grube usw. betreiben, ausbeuten, figlinas, argenti fodinas aut alia metalla, Varro: metallum Macedonicum, Liv.: metalla, Pacat. pan.: metalla auri atque argenti, Liv.: solum, Flor. – b) als t.t. der Geschäftsspr., α) etw. als Gewerbe betreiben, ausüben, mit etw. ein Gewerbe treiben, ein Gewerbe machen, navem, Reederei treiben, ICt.: aquae molas, Cassiod.: pistrinum, das Müllerhandwerk betreiben, Suet. u. Apul.: cauponam, Iustin u. ICt.: cauponam vel stabulum, ICt.: tabernam (Kaufladen), Vitr. u. ICt.: officinam promercalium mercium, Suet.: armorum officinas, in Betrieb setzen, Tac.: pecuniam, fenus, Geld auf Zinsen leihen, ICt.; vgl. fenus apud Helvetios, Suet. – commercium turis, Plin.: (corpore) quaestum, ICt.: argentariam (Wechselgeschäft), ICt.: artem, Hor., Cels. u.a.: medicinam, Cic.: medicinam fame, durch die Hungerkur heilen (v. Arzte), Plin.: rhetoricen, Quint. – piraticam, Iustin., u. piraticam adversus patriam, Iustin. – β) einen Stoff bearbeiten, exercitae pelles, gegerbte, Cael. Aur. de morb. acut. 3, 8, 80. – c) als publiz. u. jurist. t.t.: α) v. der leitenden Tätigkeit, etw. halten, leiten, vollziehen usw., qui exercet iudicium, vom vorsitzenden Richter, Cic.: exercere iudicium et poenas, verhängen od. vollziehen, Tac.: ebenso quaestionem inter sicarios, Cic.: quaestionem severius, Liv., od. aspere violenterque, Sall. – od. etw. verwalten, führen, vectigalia (bes. v. den Staatspächtern), Cic.: institor exercens mercem, der Handel führende, ICt. – β) ein Gesetz, Recht usw. handhaben, in Ausübung bringen, geltend machen, iacēre irritas actiones... legem confestim exerceri, Liv.: exercendas esse leges respondit et atrocissime exercuit, Suet.: u. so ius, beneficium, ICt. – u. eine Rechtshandlung vollziehen, anstellen, litem, eine Entscheidung geben, ICt.: actionem adversus alqm, ICt.: fortuita incendia civiliter, verfolgen, ICt. – ➳ Formen nach der 3. Konjug. exercunt, Itala (Verc.) Luc. 22, 25: Imper. exercite, Commodian. instr. 2, 27, 1.
I [pr.] ne pas laisser en repos : ¶ 1 mettre en mouvement sans relâche, tenir en haleine : corpora adsiduo exercita motu Lucr. 2, 97, les atomes agités dʼun mouvement incessant ; tauros Virg. G. 1, 210, faire travailler les taureaux sans relâche ; exercita cursu flumina Virg. G. 3, 529, les fleuves dont lʼeau court sans trêve, cf. Ov. M. 8, 165 || ego te exercebo hodie Ter. Ad. 587, je te donnerai du mouvement (je te ferai trotter) aujourdʼhui ¶ 2 travailler une chose sans relâche ; tellurem Virg. G. 1, 99 ; solum Virg. G. 2, 356, travailler la terre, le sol ; ferrum Virg. En. 8, 424, travailler le fer, cf. Hor. Epo. 2, 3 ; Tac. Agr. 31 || diem Virg. En. 10, 808, faire le travail de la journée, accomplir sa tâche.
II [fig.] ¶ 1 tenir en haleine, travailler, tourmenter, inquiéter : casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit Cic. Tusc. 5, 3, les revers, dans lesquels jʼai subi les violents assauts de la fortune ; ambitio animos hominum exercebat Sall. C. 11, 1, lʼambition tourmentait le cœur des hommes ; de aliqua re exerceri Cic. Att. 13, 22, 4, être tourmenté pour qqch. || tenir en haleine, animer : in studio ejusdem laudis me exercuit (Hortensius) Cic. Br. 230, (Hortensius) mʼa tenu en haleine dans la poursuite de la même gloire ¶ 2 exercer, former par des exercices : corpus Cic. Off. 1, 79 ; memoriam Cic. CM 38 ; copias Cæs. G. 5, 55, 3, exercer le corps, la mémoire, des troupes ; aliquem in aliqua re Cic. Off. 1, 122, exercer qqn à, dans qqch., cf. Cic. Br. 309 ; de Or. 1, 244 ; Rep. 6, 29 ; ad aliquid Cic. Fam. 1, 7, 9, exercer qqn en vue de qqch. (mais ad copiam rhetorum Cic. Or. 46 = conformément à lʼabondance des rhéteurs) || se exercere ou [pass. sens réfléchi] exerceri, sʼexercer : aliqua re, in aliqua re, par qqch., dans qqch. : Cic. Br. 249 ; de Or. 1, 152 ; etc.; ad alicujus versus se exercere Cic. de Or. 1, 154, sʼexercer sur les vers de qqn (les prendre pour modèles) ; alicui se exercere Cic. Tusc. 2, 40, sʼexercer pour qqn, consacrer à qqn ses exercices || part. prés. exercens avec sens réfléchi, sʼexerçant : Cic. de Or. 2, 287 ; Suet. Cæs. 26 ; Aug. 98 ¶ 3 exercer, pratiquer : medicinam Cic. Clu. 178, la médecine ; jus civile Cic. Leg. 1, 14, le droit civil [jurisconsultes]; artem Hor. Ep. 1, 14, 44, un art, une science ; arma Virg. En. 4, 87, se livrer aux exercices des armes || administrer, sʼoccuper de : judicium Cic. Arch. 32, conduire les débats, être président du tribunal ; quæstionem inter sicarios Cic. Fin. 2, 54, présider la chambre dʼenquête sur les meurtres, instruire une affaire de meurtre ; vectigalia Cic. Pomp. 16, avoir la ferme des impôts ; cauponam, navem Dig. , être cabaretier, armateur ; commercium turis Plin. 12, 54, exercer le commerce de lʼencens ; arma contra patriam Tac. Ann. 11, 16, porter les armes contre sa patrie || exercer, mettre à exécution, faire sentir, manifester : crudelitatem in aliquo Cic. Phil. 11, 8, exercer sa cruauté à propos de (sur) qqn ; inimicitias Cic. Cæcil. 13, manifester son inimitié ; jurgia, discordias, simultates cum aliquo Sall. C. 9, 2, être en dispute, en désaccord, en compétition avec qqn ; facilitatem et altitudinem animi Cic. Off. 1, 88, mettre en pratique la douceur et la largeur dʼâme ; scelus, libidinem, avaritiam in socios Liv. 29, 17, 13, faire peser sur les alliés sa scélératesse, ses débordements, sa cupidité ; victoriam Sall. C. 38, 4, exercer les droits du vainqueur, user de la victoire (in aliquem Sall. J. 16, 2, sur, contre qqn) ; legem Liv. 4, 51, 4 ; Tac. Ann. 1, 72 ; Suet. Cæs. 43 : Tib. 58, faire exécuter une loi.
➳ 3e conj. [décad.] : exercunt Itala Luc. 22, 25 ; impér. exercite Commod. Instr. 2, 27, 1.
- 1. in beweging zetten, houden [turbinem laten draaien; aquas laten stromen];
- 2. constant bezighouden, afmatten, geen rust gunnen [milites operibus; ancillas; equos voortdrijven]; ➤ apes exercet labor;
- 3. in beroering brengen [undas; fluctūs];
- 4. (land) bewerken, ploegen, bebouwen [solum; campos; praedia];
- 5. storen, verontrusten, plagen, kwellen [candidatos]; ➤ alqm curis ~; exerceri poenis geteisterd worden; ambitio animos exercet; lex civitatem exercet;
- 6. aanwakkeren [ignem];
- 7. (door praktische oefening) oefenen, bekwamen, trainen (in: abl.; in m. abl.) [iuventutem; membra; stilum; memoriam; ingenium; vires]; — pass. zich oefenen [armis; cotidianis commentationibus; in venando; in mandatis]; ➤ pueri exercentur equis (Verg.);
- 8. (milit.) drillen, trainen [copias];
- 9. uitoefenen, bedrijven, hanteren, verrichten [artem; eloquentiam; commercium; labores; regnum; licentiam; iudicium rechtspreken; quaestionem uitvoeren; vectigalia belasting heffen; faenus geld uitlenen; cantūs laten klinken; vices om de beurt de dienst waarnemen; pacem handhaven; inimicitias cum alqo op voet v. vijandschap leven met iem.; victoriam najagen; diem zijn dagtaak verrichten; choros leiden];
- 10. hanteren, aanwenden [arma contra patriam];
- 11. bewerken [ferrum smeden; telas spinnen];
- 12. botvieren, uitleven, doen voelen (op, bij: in m. acc.; in m. abl.) [iras; libidinem; avaritiam; odium; victoriam foede in captis; in alqo suam vim (suas opes) invloed uitoefenen op, macht uitoefenen over]; ➤ fortuna exercet in alqo vim suam doet zijn macht gelden.
行習。 令作工。難爲。煩。演習。操練。練熟。 — medicinam 行醫。— agros 種地。— arma 打仗。— litem 爭訟。— victum 煮便飯。— diem 終日作工。— se arcu 演習射箭。— tauros 趕牛耕地。— inimicitias 懷恨。挟隙。— vectigalia 催錢糧。 Undas exercet auster 南風起浪。 Exerceri poenis 素艱難。Fortuna me multis casibus exercuit 造化殊難我。
Suggest a Translation
See an image
- ex + arceo, to drive, keep busy, keep at work, oversee, work, agitate: taures, V.: te exercebo hodie, keep agoing, T.: (Maeandros) Incertas exercet aquas, O.: vomere collīs, V.: rura bubus, H.: humum in messem, V.: agros, Ta.: telas (aranea), O.: arva exercenda, Ta.: undas Exercet Auster, H.: diem, i. e. employ in labor, V.—Fig., to engage busily, occupy, employ, exercise, train, discipline: quid te exercuit Pammenes? copias, Cs.: exercendae memoriae gratiā: in bello alqm: in gramineis membra palaestris, V.: vocem et virīs in hoc: Litibus linguas, O.: exerceri in venando: se in his dictionibus: se genere venationis, Cs.: cui (Iovi) se exercebit, in whose honor: ceteris in campo exercentibus: exercendi consuetudo, of exercising ourselves: pueros exercendi causā producere, L.—To practise, follow, exercise, employ oneself about, make use of, ply: medicinae exercendae causā: artem, H.: palaestras, V.: arma, V.: vanos in aëra morsūs, O.: acies pueriles, mock fights, Iu.— To follow up, follow out, prosecute, carry into effect, practise, administer: iudicium: latam legem, L.: imperia, V.: cum illo inimicitias, S.: odium in prole, O.: facilitatem animi: avaritiam in socios, L.: acerrume victoriam nobilitatis in plebem, S.: foede victoriam in captis, L.: odium, O.: pacem et hymenaeos, solemnize, V.— To disturb, disquiet, vex, plague: me vehementer: te exercent numinis irae, V.: animos hominum, S.: simultates et exercuerunt eum et ipse exercuit eas, L.: toto exerceor anno, O.: curis exercita corpora, O.
-
…his omnibus diebus exercitum castris continuit, equestri proelio cotidie contendit. Genus hoc erat pugnae, quo se Germani exercuerant equitum milia erant VI, totidem numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia singuli singulos suae salutis…
Julius Caesar, Gallic War
-
…enim tibi haec res adfert dolorem, sed quandam incredibilem voluptatem. ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit. numquam tu non modo otium sed ne bellum quidem nisi nefarium concupisti. nactus es ex…
Cicero, in Catilinam
-
…auxilio eget. Igitur initio reges nam in terris nomen imperi id primum fuit divorsi pars ingenium, alii corpus exercebant etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur ; sua cuique satis placebant. Postea vero, quam in Asia Cyrus…
Sallust, Catilina
-
…bonum publicum simulantes pro sua quisque potentia certabant. Neque illis modestia neque modus, contentionis erat utrique victoriam crudeliter exercebant. Sed postquam Cn. Pompeius ad bellum maritumum atque Mithridaticum missus est, plebis opes inminutae, paucorum potentia…
Sallust, Catilina
-
…strenuum, certo scio, quae dixerit, studio rei publicae dixisse neque illum in tanta re gratiam aut inimicitias exercere eos mores eamque modestiam viri cognovi. Verum sententia eius mihi non crudelis quid enim in talis homines crudele fieri…
Sallust, Catilina
-
…ingenia. At populo Romano numquam ea copia fuit, quia prudentissumus quisque maxume negotiosus erat ingenium nemo sine corpore exercebat, optumus quisque facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum narrare malebat. Igitur…
Sallust, Catilina
-
…malo pravoque. Huic ab adulescentia bella intestina, caedes, rapinae, discordia civilis grata fuere ibique iuventutem suam exercuit. Corpus patiens inediae, algoris, vigiliae supra quam quoiquam credibile est. Animus audax, subdolus, varius…
Sallust, Catilina
-
…, quibus facili deus annuit aure, sitis et in tuto semper amore pares. in me nostra Venus noctes exercet amaras, et nullo vacuus tempore defit Amor. hoc, moneo, vitate malum sua quemque moretur cura ,…
Propertius, Elegies
-
…civitas immutata, imperium ex iustissumo atque optumo crudele intolerandumque factum. Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat, quod tamen vitium propius virtutem erat. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant…
Sallust, Catilina
-
…erat ; ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat. Iurgia, discordias, simultates cum hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant. In suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant…
Sallust, Catilina