exire

1 exire [CL] 1 (w. pers. subj.) to exit, go out: a (absol.); b (w. adv.); c (w. prep. or adverbial phr.); d (w. gd. or ut cl. indicating purpose). e (trans.) to go out from. f (p. ppl. s. act.). a tunc itaque surgentes exierunt V. Cuthb. II 4; 8‥ exibit, utgeð WW; s1335 (v. devillare b).  b in nomine ‥ Christi ‥ exi hinc, draco nequissime! Aldh. VirgP 52.  c 793 non exeatis post luxurias carnis ‥ sed in servitio Dei ‥ permanete Alcuin Ep. 20; pagani insuper juraverunt se citissime de suo regno exituros Asser Alf. 56; ab illis / Gallica rura petens exivit finibus Frith. 696; mulier ‥ vidit ‥ aquilam de ore ipsius exire Ælf. Æthelwold 2; finita ‥ prece ‥ unanimiter sequentes eum exierunt ad flumen Byrht. V. Ecgwini 392; 1221 W. et G‥. comederunt ‥ ad domum Walteri H. et de domo illa exivit ad hoc faciendum et ad domum illam de facto rediit SelPlCrown 83; s1458 (v. culter 2).  d exeo [AS: ic ga ut] diluculo minando boves Ælf. Coll. 90; 1268 cum vellet exire redeundi versus partes suas JustIt 618 r. 4; lotis ‥ pedibus presidentis atque prioris ‥ exiet continuo servitor aut eciam servitores ‥ ut aquam mutent Cust. Cant. 217.  e exiens atrium Herm. Arch. 40 (v. consessus 1a); a1094 qui ‥ claustra monasterii libenter exeunt non solum sibi sed et aliis ‥ noxii sunt Anselm (Ep. 178) IV 62; milites ex Christianis exierunt castra Ord. Vit. IX 15 p. 599; ecclesiam exivit Alex. Cant. Mir. 29 p. 217; non exit grabatum Map NC III 3 f. 40; 1289 cum domum illam exierunt SelCKB I 178; exivit [ME: he wende ut of] civitatem magnam in Bethaniam AncrR 96; Wycl. Pol. I 19 (v. cruciare 3c).  f 1235 quando ‥ J. scivit ipsos exutos [sic] de patria ‥ venit ‥ et posuit se in terram illam CurR XV 1750. 2 (w. inanim. subj.): a (absol., esp. of fluid); b (w. prep.); c (trans.). a si sanguis exeat GAS 611 (v. cravatio); dormiendo ‥ quare sepius emittat sperma quam urinam cum propinquior sit urina ad exeundum Quaest. Salern. B 43; signum est hu[morum] exeuntium Gilb. V 211. 2 (v. curabilitas); quod subtile est exit Bacon Min. 386 (v. electrum 2e); quando mare exiit, id est ebbyngwater W. Worc. Itin. 262.  b 798 sol ‥ post dies triginta et decem semis horas exiet de Ariete Alcuin Ep. 148; transigit Euripilum jaculabilis hasta Menalce / occiduas ingressa comas, levumque per orbem / exit et excussum defert in cuspide lumen J. Exon. BT VI 229; foratoria per que remi exeunt vel exire possunt Neckam Ut. 115; dicit ‥ Aristoteles ‥ quod nichil aliud est visum videre quam quod visus ~eat ad rem visam Bart. Angl. III 17; SB 32 (v. ereuxis).  c corpus naturale ‥ exibit ‥ locum Bradw. CD 130A (v. coextensio). 3 to come out, begin: a (of person) to issue, be born; cf. egred 1e. b (of seed) to spring up. a priusquam [Jeremias] formaretur in utero praescitus et priusquam exiret de vulva sanctificatus Gildas EB 47; puer in septimo mense laborans exire, si non exit longo tempore debilitatur, unde si tunc in octavo mense exierit vivere non potest Quaest. Salern. B 27; 1251 nullam poterimus habere vel exigere servitutem sive de aliquibus de eisdem exeuntibus (Higham Ferrers) BBC 142; obiit ‥ Johannes sine herede de corpore suo exeunte State Tri. Ed. I 17; 1324 etsi ‥ J.B. et M. uxor ejus obierunt sine herede de corporibus eorum exeunte CBaron 136; 1430 (v. carnaliter 2a).  b exit humo semen et herba viret Walt. Angl. Fab. 25. 6. 4 (of revenue) to issue, accrue. mille acrae silvae infructuosae de qua exeunt xxiiij s. DB I 2; [episcopus] habebat mel et venationem et quicquid exibat DB I 173; c1090 cuicumque ego postea dederim terras de quibus decime exeunt Regesta p. 133; 1212 id quod inde exibit tradatur duobus probis hominibus MGL II 86; s1233 tam male dissipavit bona que exierunt a vicecomitatu quod non permissum est ei ea amplius recipere Leg. Ant. Lond. 7; 1324 (v. blanchiatura); 1451 una cum libero redditu v s. exeuncium de iiij bovatis terre Ac. Durh. 187; 1533 dedit ‥ quandam annuitatem sive annualem redditurn vj s. viij d. exeuntem de omnibus terris et tenementis suis Banstead II 104. 5 a (w. inanim. or abstr. subj.) to originate. b (of letter or edict) to issue. c (gram.) to derive. d (math.) to come out, work out; cf. 9a infra. a si ignis civitatem comburebat, de cujus domo exibat ‥ emendabat per iij oras DB I 262v; a1078 pati non potest mens ‥ ut vel suspicemini ex ore meo exisse quod non amplius vobis libros nostros praestabimus Anselm (Ep. 12) III 116; a1105 avertat Deus hoc a vobis neque ‥ permittat tam pravum exemplum ulla opinione exire de vobis Ib. (Ib. 323) V 252.  b s1196 (v. 2 edicere 2c); 1295 similis littera exivit pro ecclesia de Wrotham Reg. Cant. 55; 1315 de brevibus judicialibus habeant [querentes] remedium de placeis unde brevia illa exibunt RParl I 322b.  c figura ‥ diccionis est in quantum diccio ab alia ‥ exit aut non exit. namque derivantur dicciones ab aliis et alie non, sed sunt alique principium generacionis sicut et res Ps.-Gros. Gram. 32; de verbo nomen tamquam de stipite ramus / exit Vinsauf PN 1607.  d manifestum est, si id quod ex aliquo diviso exierit, cum eo in quod ipsum dividitur multiplicaris, quod tum substantia que divisa est adimpleatur Rob. Angl. (I) Alg. 104. 6 to leave, depart (intr.). b to retire (from office). c (trans., w. abstr. obj.) to pass through, depart from. d to diverge. e (med. & bot.) to protrude. f (trans.) to protrude from. c792 aurum in fornace ‥ coquitur ut purius exeat Alcuin Ep. 14; c798 exorcizatur, id est conjuratur malignus spiritus ut exeat et recedat Ib. 134; cum Deus procedit de Deo Patre et Filio nec exit extra Deum: manet Deus, id est Spiritus Sanctus, in Deo de quo procedit Anselm (Incarn. B 15) II 34; a1077 illa [munera] possunt sine te mare transire sed ista [caritas] non potest de corde tuo exire Ib. (Ep. 68) III 188; permisit ‥ illum de coenobio ~ire et ad seculum redire Ord. Vit. III 3 p. 44; 1219 quesiti quomodo exivit de seisina illa quam habuit per curiam domini regis ‥ dicunt quod nesciunt quomodo, nisi tantum quod exivit spontanea voluntate sua de partibus illis CurR VIII 16; cum angeli exeunt a celo, ‥ contra appetitum naturalem exeunt Fishacre Quaest. 46; exeunti a stupha detur tyriaca Gilb. IV 206. 1.  b 1254 sciendum quod sumptibus suis, quando exierit, debet intrare blada DCCant. Register/H f. 179; s970 fuit prior, abbas et episcopus per xxxviiij annos. et anno istius in abbatia exeuntis nono fuit inventio sancti Ivonis Chr. Rams. 339.  c pueritiam jam exivi, senectuti appropinquavi Alex. Cant. Dicta 3 p. 119; tam subtiliter modulos intrant et exeunt Gir. TH III 11.  d ab interiore parte cerebri exeunt duo nervi Bart. Angl. V 6; 1155 usque ad semitam que exit de eadem via et ducit ad S. Feod. Durh. 121n.  e 1268 cecidit super gambam suam sinistram ‥ unde pes suus extra juncturam exiit Rec. Norw. I 210; si matrix ‥ exiverit ad exteriora Gad. 81. 1 (v. dislocare 1a); apium emoroydarum ‥ habet radicem rotundam sed compressam ad modum vertilis, et ex medio partis inferioris exit unica radix SB 11.  f 1271 plagam in capite ultra aurem sinistram longitudinis iiij pollicium quod cerebrum exitum fuit SelCCoron 30. 7 to depart this life, to die; b (w. de corpore, vita, saeculo, or sim.); c (w. in viam patrum). c1218 sacramentum extreme unctionis, cum sit sacramentum exeuntium Conc. Syn. 90; quintum [sacramentum] exeuntium: unctio extrema Hales Sent. IV 40.  b 716 primo gallicinio exiebat de corpore Bonif. Ep. 10 p. 15; exeunti de hac vita Bede HE IV 9 p. 222; de saeculo ‥ exiturus Ib. 24 p. 261; cum anima vestra de corpore exiens ante conspectum [Dei] praesentabitur Anselm (Ep. 347) V 285; s1250 (v. cussinus).  c in viam patrum exiit exspectans diem Domini in judicio venturo Eddi 15. 8 to escape (intr.); b (trans.). c to pass (from possession). d (of gate) to open, ‘give’ (onto). e (med.) to burst. f (of abstr.) to get out, spread abroad. hic secum mirans cruce se consignat et unde / exeat attonito pectore scire nequit Wulf. Swith. pref. 56; [anima] temptat exire at aeneo carcere clauditur Anselm (Or. 14) III 58; 1220 idem Johannes fuit in profundo carcere, et ‥ ibi fregit carcerem ita quod fere potuit exire CurR VIII 397; 1220 de custodia Johannis exivit ipsa, eo quod voluit eam facere monialem Ib. IX 67.  b [canis] leporem prendit, fauces lepus exit inhermes Walt. Angl. Fab. 27. 5; s1340 ipsos turrim exire permisit Ad. Mur. Chr. 117.  c [hidae] in aecclesia fuerunt ante regem E. sed ignorant quomodo exierunt DB I 259.  d 1309 per rectam metodum iri potest per gaulam ‥ prati, que gaula exit in itinere publico RGasc IV 216.  e cum in junctura idropisis [l. idropis] exiverit apostema J. Mirfield Brev. 70.  f mox proceres inter rumusculus exiit aulae, / scilicet adventasse virum virtute vigetum Frith. 211; ab ortu solis usque ad occasum exivit sancta opinio ejus Æthelw. I 1 p. 5; spiritualem claritatem ejus vultui inesse et inde exire perspexit Alex. Cant. Mir. 50 (I) p. 260. 9 to come (to a result), to issue (in); cf. 5d supra. b (of period of time) to come to an end. cui ergo hoc miraculum adscribendum est nisi illi cujus jussu ad opus exivit? Ælf. Æthelwold 23; celet bonam voluntatem, ut non nisi cum in opus exit appareat in publico Anselm (Ep. 101) III 234; res omnis que fit in hoc mundo exit in esse per efficiens et materiale principium ex quo producitur per virtutem efficientis Bacon Tert. 107; Bacon VIII 149 (v. creabilis b); cum dixit [sc. Deus] “multiplicamini” [Gen. i 28], non conferebat potestatem multiplicandi prolem, sed de exeundo in actum potestatis prius collate dedit preceptum Ockham Pol. II 489.  b 759 exeunte Julio Ep. Alcuin. 182 p. 301; 1268, 1292 (v. dies 6c). 10 (trans.) to go beyond, exceed. nullatenus aliquid creatum potest exire creantis ‥ immensitatem Anselm (Mon. 14) I 27; si ‥ exercitium exiverit temperamentum accidit ‥ pulsus parvus Bart. Angl. III 24; vir ‥ exit / normam nec causam respicit ille suam Garl. Epith. I 253. 11 (inf. as sb.) exit, egress. 1215 omnes mercatores habeant salvum et securum exire de Anglia et venire in Angliam Magna Carta 41.

2 exire v. 2 exuere