lituus
lituus, a crooked staff borne by an augur, augur’s crook, crosier, augural wand
- I Lit.
- A The crooked staff borne by the augurs, an augur's crook or crosier, augural wand: dextra manu baculum sine nodo aduncum tenens, quem lituum appellaverunt, Liv. 1, 18, 7; cf.: lituus iste vester, quod clarissimum est insigne auguratus, Cic. Div. 1, 17, 30; Gell. 5, 7, 8: Quirinalis, Verg. A. 7, 187: lituo pulcher trabeaque Quirinus, Ov. F. 6, 375.—
- B A crooked wind-instrument (used to give signals in war), a curved trumpet, cornet, clarion: lituus sonitus effudit acutos, Enn. ap. Paul. ex Fest. p. 116 Müll. (Ann. v. 522 Vahl.); Verg. A. 6, 167: jam lituus pugnae signa daturus erat, Ov. F. 3, 216: lituo tubae Permixtus sonitus, Hor. C. 1, 1, 23: stridor lituum clangorque tubarum, Luc. 1, 237: cornua cum lituis audita, Juv. 14, 200.—
- II Transf., a signal: de lituis, βοώπιδος, Cic. Att. 2, 12, 2.—
- III Trop., an instigator, author: lituus meae profectionis, Cic. Att. 11, 12, 1.
~us,truðhorn oððe sarga
dinoto enim a paleariis et veredariis suorum armorum modo sonoque ~orum notorum concepto, haud facile memoratu est quam innumerabilem tempore sub modico peditum pariter ac equitum comparaverit manum
in aggrediendo prelia ~a acutiora animos stimulant et in remittendo tuba gravior eosdem resides facit
donec ‥ ~um suum in signum ‥ sonaret
qui socios sopore depressos sonitu liciorum [v. l. lituorum ] excitaverunt
lituus citator edendi
excitatur ad clamores hominum et clangores ~orum monachus
lites liteos solvere sepe vides
hic ~us,gredle
~i et buccine perstrepentes in multiplici melodia
~us, A.a lylkynghorn
Picus augur fuit, habens picum avem, per quam futura noscebat, sicut pontificales indicant libri; unde et ~um statue ejus dat Virgilius
~um proprium ebore decentissime formatum auroque decoratum super altare ‥ posuit
hoc donum ‥ ~o eburneo, quem linibus auri preterebat, super altare dato confirmavit
areas ‥ ~o ‥ dividere
- 1. kromstaf v.e. augur;
- 2. (Mel.) kromstaf v.e. bisschop;
- 3. (milit.) krijgstrompet, klaroen v.d. ruiterij;
- 4. (meton.) teken, signaal [profectionis meae].
- a crooked staff borne by an augur, augur's crook, crosier, augural wand: baculus sine nodo aduncus, quem lituum appellarunt, L.: lituus, insigne auguratūs: Quirinalis, V.: lituo pulcher trabeāque Quirinus, O.—A crooked wind-instrument, curved trumpet, cornet, clarion: lituos pati, V.: lituus pugnae signa daturus erat, O.: lituo tubae Permixtus sonitus, H.—A signal: meae profectionis.
-
…non praestantior alter aere ciere viros, Martemque accendere cantu. Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum et lituo pugnas insignis obibat et hasta postquam illum vita victor spoliavit Achilles, Dardanio Aeneae sese fortissimus heros addiderat socium ,…
Vergil, Aeneid
-
…non meo consilio usum esse. posteaque quom mihi litterae a Balbo Cornelio minore missae essent illum existimare Quintum fratrem lituum meae profectionis fuisse ita enim scripsit, qui nondum cognossem quae de me Quintus scripsisset ad multos, etsi multa…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…condidit. qui quidem Romuli lituus, id est incurvum et leviter a summo inflexum bacillum, quod ab eius litui quo canitur similitudine nomen invenit, cum situs esset in curia Saliorum, quae est in Palatio, eaque deflagravisset…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…quid multis annis post Romulum Prisco regnante Tarquinio quis veterum scriptorum non loquitur, quae sit ab Atto Navio per lituum regionum facta discriptio qui cum propter paupertatem sues puer pasceret, una ex iis amissa vovisse dicitur, si recuperasset…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…insigne auguratus, unde vobis est traditus nempe eo Romulus regiones direxit tum cum urbem condidit. qui quidem Romuli lituus, id est incurvum et leviter a summo inflexum bacillum, quod ab eius litui quo canitur similitudine nomen invenit…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…nullo modo prospera Deiotaro ; sin officia, a virtute ipsius, non ab auspiciis petita sunt. Omitte igitur lituum Romuli, quem in maximo incendio negas potuisse comburi ; contemne cotem Atti Navi. nihil debet esse in philosophia…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…, id valuit ut peccatum haereat non in eo qui monuerit, sed in eo qui non obtemperarit. Quid lituus iste vester quod clarissimum est insigne auguratus, unde vobis est traditus nempe eo Romulus regiones direxit tum cum urbem…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…ceteris rebus aut pares aut etiam inferiores reperiemur, religione id est cultu deorum multo superiores. An Atti Navi lituus ille, quo ad investigandum suem regiones vineae terminavit, contemnendus est crederem, nisi eius augurio rex Hostilius maxima…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…vidi ex tuis litteris quam ex illius sermone quid ageretur, de ruminatione cotidiana, de cogitatione Publi, de lituis βοώπιδος, de signifero Athenione, de litteris missis ad Gnaeum, de Theophanis Memmique sermone ; quantam porro mihi…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…invenit fissum iecoris, quis cornicis cantum notavit quis sortis quibus ego credo, nec possum Atti Navi quem commemorabas lituum contemnere, sed qui ista intellecta sint a philosophis debeo discere, praesertim cum plurimis de rebus divini isti mentiantur…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
LI´TUUSMüller (Die Etrusker, 4.1, 5) supposes this to be an Etruscan word signifying crooked, but more probably it is connected with the verb litare, its augural sense being the original, and the military lituus being so called from a resemblance in shape. In the Latin writers it is used to denote--
1. The crooked staff borne by the augurs, with which they divided the expanse of heaven, when viewed with reference to divination (templum), into regions (regiones); the number of these according to the Etruscan discipline being sixteen, according to the Roman practice four (Müller, 3.6, 1; Cic. de Div. 2.1. 8, 42). Cicero (de Div. 1.17, 30) describes the lituus as incurvum et leviter a summo inflexum bacillum; and Livy (Liv. 1.18) as baculum sine nodo aduncum (cf. Serv. ad Aen. 7.407; Marquardt, Staatsverwaltung, 3.402). It is very frequently exhibited upon works of art. The figure in the middle of the following illustrations is from a most ancient specimen of Etruscan sculpture in the possession of Inghirami (Monumenti Etruschi, tom. vi. tav. P. 5, 1), representing an augur; the two others are Roman denarii. It is thought with much probability that the pastoral staff of bishops (not the archiepiscopal crosier) was borrowed as regards its form from the augur's lituus, which in the earliest Christian representations it exactly resembles. (See Dict. of Christian Antiquities, s. v.)
2. A sort of trumpet slightly curved at the extremity (Festus, s. v.; Gell. 5.8). It differed both from the tuba and the cornu (Hor. Carm. ii, 1, 17; Lucan, i, 237), the former being straight, while the latter was bent round into a spiral shape. Lydus (de Mens. 4.50) calls the lituus the sacerdotal trumpet (ἱερατικὴν σάλπιγγα), and says that it was employed by Romulus when he proclaimed the title of his city. Ascon. (ad Hor. Carnm. 1.1, 23) asserts that it was peculiar to cavalry, while the tuba belonged to infantry. This is not quite correct, for in the armies of the Sabines and Romans (Ovid, Ov. Fast. 3.216), where the lituus is mentioned, it is clear that infantry are to be understood. The bucinator and the tubicen are both attached to the cavalry as well as the infantry (Marquardt, Staatsverwaltung, 2.553). As regards its shape, Seneca (Oedip. 733) says, Sonuit refiexo classicum cornu Lituusque adunco stridulos cantus elisit aere. Its tones are usually characterised as harsh and shrill (stridor lituum, Lucan (Luc. 1.237; sonitus acutos, Ennius, ap. Fest. s. v.; Stat. Theb. 6.228, &c.). The following representation is from Fabretti. See also the representation of a liticen [under CORNU] from the altar of Julius Victor (Vol. 1. p. 544).
[W.R] [G.E.M]A word probably containing the root of clino, κλίνω, and hence=(c)lituus, “the bent instrument.” (1) The crooked staff used by the Roman augurs. With it they divided the expanse of heaven for purposes of divination, as explained in the articles augur; divinatio; templum. It is probably the original of the archiepiscopal crosier of the Roman Church. On the derivation, see Müller, Die Etrusker, iv. 1, 5. An alternative etymology makes it from litare, “to get good omens.”
(2) A trumpet slightly curved at the end (Gell.v. 8). It differs from both the tuba, which was straight, and the cornu, which was spiral. The lituus was chiefly used for cavalry-signals.