protendere

protendere [CL] 1 to cause to project or reach forth, to stretch out (before one), extend (also in fig. context); b (transf., also refl.). c to stretch out (for some purpose), to offer or present (for, w. gdv.). brachia ‥ Deo altarique ~ta Gildas EB 28; eo usque verbi gladium ~dit donec impios quoque et infideles pietati fideique restituat Bede Sam. 588B; virga per quam linea hami in undas ~ditur est sancta crux Hon. Spec. Eccl. 937B; s1066 contigit ducem ‥ in faciem corruisse, ‥ terram ~sis primo comprehendisse manibus Chr. Battle f. 9; tam mulieres quoque quam mares divaricatis cruribus tibiisque utrinque ~sis equitare solent Gir. TH III 26; habens ‥ archus testudinatos ‥ quorum utriusque una extremitas ‥ requievit in castro, et alia, ~sa ultra stratam, emergebat se in vicina edificia G. Hen. V 15 p. 108.  b extendit curationis manum, qui misericordiae suae ~debat affectum (Ps.-Bede Matth.) PL XCII 39C; utriusque dampnum ‥ sanctus archano cordis murmure et ~sa benedictione dextre sarcivit W. Malm. GP V 222; cum affectus noster ‥ usque ad suspectam aetatem vel sexum sese ~derit, consultissimum est ut infra ipsum mentis sinum cohibeatur Ailr. Spec. Car. III 28. 602A.  c terga pro scuto fugantibus dantur ‥ manusque vinciendae muliebriter ~duntur Gildas EB 6; ut ‥ gentibus ‥ inermes vinculis vinciendas nullo modo, sed ‥ ad caedem promptas ~deret manus Ib. 18; offitio suo ‥ peracto, martiriique tropheum sitiens, collum ~dit W. Malm. GR V 439; [Wilfridus] licet jam exspoliatus, jam ~so jugulo, miseratione lanistarum Anglie sue reservatus est Id. GP III 100 p. 214. 2 to hold forth (in the sight or for the attention of someone), to display, show, exhibit; b (w. pretence or intention to deceive implied; perh. also assoc. w. CL praetendere). quod illi etiam celestia signa ~debant, quando eo crucifixo sol radios suae lucis abscondit Bede Gen. 71C; intende, infelix, intende sceleris tui horrorem et ~de horrificum terrorem et terrificum dolorem Anselm (Medit. 2) III 80; turrim ‥ roborabant ‥ que prius ‥ formam teretem ‥ et minus murali concordantem ~debat G. S. Alb. I 281; quandam domum instar magni palatii ~dentem Ib. 289.  b s1118 rex ‥ hostes ‥ ibi non invenit, deceptus a camerario suo ‥ . dum alia occasione falso ~sa, regem frustra ‥ abegerit Ord. Vit. XII 4 p. 327; cum uxore pregnante non coeunt [Sarraceni], sed cum conceptura, ~dentes causam honestatis ac si non esset coeundum nisi propter prolem M. Par. Maj. III 355; 1308 nec credibile videbatur quod viri tam religiosi [sc. fratres Templi], qui ‥ multa et magna ‥ devocionis signa frequencius ~debant, sue sic essent salutis immemores quod ‥ (Bulla Papae) Reg. Carl. II 3; s1137 rex tamen adhuc dolum habens in corde, se ipsi hilarem ~debat Flor. Hist. II 59. 3 to cause (person) to go forward, to send forth. b (pass. in middle sense) to go forth, advance; c (act. in middle sense, prob. conf. w. CL pertendere). d (fig.) to move (person) forward (into a more favourable situation), advance (the interests of). s871 jam diebus peractis tribus ex quo venerant [sc. barbari] illo, ~dunt ante duo consules eorum Æthelw. IV 2 p. 37.  b s893 subsequendo latebras cujusdam ‥ sylvae ‥, ~si ‥ sunt occidentales Anglos usque, ast ‥ adsitas provincias vastant Æthelw. IV 3 p. 49; 705 nichil in hoc seculo prolixa felicitate perfruitur ‥ nichil quod non ad fatalem vite terminum loci [v. l. veloci] cursu ~datur [v. l. tendere videatur] CS 114 (= W. Malm. GP V 225).  c s1066 Haroldus ‥ paucissimo stipatus milite Hastingas pertendit [v. l. protendit] W. Malm. GR III 239.  d 1310 G. de L. acculpatus quod cum ipse juratus fuit ducere mercatores extraneos communiter ad domos pauperis et divitis pro lanis emendis, nulli proten[den]do nec deteriorando set equaliter cum eis mercandisando Rec. Leic. I 268. 4 to extend forward spatially. b (refl.) to stretch, extend; c (pass. in middle sense); d (act. in middle sense or intr.); e (transf.). cum nova [sc. luna] post occasum solis videtur ‥ nimirum ‥ supra solem sita est, quo inferiora ejus illustrante, aequalia pene cornua ~dere ‥ videtur Bede TR 25; Tanatos insula ‥ quam a continenti terra secernit fluvius Uantsumu, qui ‥ utrumque ‥ caput ~dit in mare Id. HE I 25; ita ornata est, ut ipsa tumba ‥ dimidium infra parietem, et dimidium extra ~deret Gosc. V. Iv. 89B.  b hoc ‥ atrium ‥ in magnam se prolixitatem a templo ~debat Bede Kings 728B; Hibernia ‥ in meridiem se trans illius [sc. Brittaniae] fines plurimum ~dens usque contra Hispaniae septentrionalia ‥ pervenit Id. HE I 1 p. 11 (cf. Gir. TH I 3); semitam in profundum nemoris se ~dentem V. Fridesw. B 12; c1250 sicut idem boscum in longitudine et latitudine se ~dit Cart. Blyth 118; s1332 cumulus Scotorum ibidem interfectorum ‥ in longitudine unius stadii se ~dens fuerat in altitudine sex cubitorum et amplius Avesb. f. 82.  c curtinae ‥ tabernaculi ‥ nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est xxviij cubitis in longum ~duntur? Aldh. Met. 2 p. 64; bithalassum bimaritimum dicit ‥; significat autem litus in mare ~tum, eodemque mari se dividente hinc inde circumdatum Bede Acts 992D; palus quae ‥ ab austro in aquilonem mare tenus longissimo tractu ~ditur Felix Guthl. 24; s1097 ibi signum in celo viderunt modo ensis fulminei figuratum, mucrone versus orientem ~to W. Malm. GR IV 358; cujus [maris brachii] quanto longitudo ~ditur, tanto latitudo arctoas minoratur [v. l. immoratur] ad partes, donec se aquilonari oceano immisceat ad Orchades Gir. TH I 2; que ab oriente in occidentem ~sa sunt paululum longiora sunt Lucian Chester 59; c1205 cum piscaria illa que durat a crag’ quantum terra predicti comitis G. ~ditur versus occidentem Regesta Scot. 456; ysofagus est membrum oblongum rotundum carnosum a radicibus lingue incipiens usque ad meri ‥ ~sum SB 26; porta ‥ de qua ~sus est pons ligneus quasi quindecim stadiorum G. Hen. V 15 p. 108.  d 1245 murus ‥ inde ~dens super eandem ripam ‥ usque ad feodum abbatis Mon. Francisc. I 616; 1286 (1289) totam terram ‥ que incipit a parte occidentali a terra Johannis de G. ‥ et ~dit versus orientem, sicut regalis via ‥ usque ad quandam collem RGasc II 485b; a1296 in ‥ campo ‥ qui extendit se ‥ a via ~dente versus la Wodebrigge usque ad rivulum Reg. Malm. II 141.  e pium est ‥ audire ‥ qua hic sancti prius requieverint positione. ‥ ab ejus [sc. S. Augustini] laeva ‥ laurentius ‥ simili spatio ~debatur Gosc. Transl. Aug. 21A; ejus ad nutum universa concurrunt, / ‥ / quo moderante momenta discurrunt / et seculorum tempora protenduntur J. Howd. Cant. 114. 5 to stretch out, extend (fabric). b to extend or straighten (from a contracted state). protendor ceu Serica pensa / in gracilem porrecta panum seu stamina pepli Aldh. Aen. 100 (Creatura) 59; qui rethe protensum ut passer evadit J. Howd. Cant. 9; post completorium ~dat secretarius cortinam ante altare Cust. Norw. 66; reperiebatur turris illa velata desuper panno coccineo ~so ad instar tentorii G. Hen. V 15 p. 106.  b clunes contractae moveri quidem poterant set non ~di Senatus Wulfst. 107. 6 to cause to increase in length or height, extend (lengthwise); b (transf.); c (pass. in middle sense or w. unexpressed agent). d (p. ppl. as adj.) extended, lengthy. tantum ‥ ei [sc. verbo evangelii] incrementi dedit ut instar arboris eximiae latissime per orbem ramos fidei ac virtutem ~deret Bede Cant. 1174B; sicut cedrus Libani ‥ floruit, inque divinis plantatus atriis incrementi sui robora singulis diebus ~debat ad sidera B. V. Dunst. 5; hic [abbas] ‥ cum in ecclesiae suae longius ~dendae aedificium largum extenderet animum Gosc. Transl. Aug. 34A; jungatur Z cum G, ~daturque latus AG recte usque ad punctum H Adel. Elem. I 16; quis ‥ negaverit quin ab omni puncto ad omne punctum oppositum possit linea recta ~di? J. Sal. Pol. 649D; est et turrianum pirum, eo quod in longum ~datur ut turris Osb. Glouc. Deriv. 197; duabus cordis eque sonantibus, deinde altera magis ~sa, prima consonancia quam invenies post dissonanciam erit proporcio sexquitercia Ps.-Gros. Gram. 13.  b ut etiam in nostris ‥ ecclesiis plures sint qui ‥ facillime possint in quotlibet spatia temporum paschales ~dere circulos (Ceolfrith) Bede HE V 21; quia multum a proposito excessi dum me juvat illustrium Francorum seriem lineatim ~dere W. Malm. GR II 112; ad presens nos aliud urget opus, ut de successore Lanfranci rerum seriem ~damus Id. GP I 45.  c vectem ab angulo tabularum usque ad angulum ~tum poni praeceptum est Bede Tab. 432A; hic vectis a prima tabularum summitate usque ad alterius lateris summitatem per decem cubitos latitudinis tabernaculi ~tus esse credendus est Ib. 449D; meridie ‥ notans quo ~deretur umbra digiti, ibi palum figit W. Malm. GR II 169; s1100 vidit ‥ radium cruoris in celum usque ~tum lucem obnubilare Ib. IV 333; de tenui virga grandis protenditur arbor Vinsauf PN 689.  d latera GH et HD latere GD ~siora erunt itaque linee BH et HG lineis BD et DG ~siores Adel. Elem. I 21; erat [equus] ‥ cauda ~sa, crispa, et demissa, tibiis grossis Hist. Meriadoci 387; viderat ‥ arborem quandam ‥ in altum crescere, qui ~sis ramis usque ad mare pertingebat (Endeus 32) VSH II 74; Willielmus Wallas ‥ erat statura procerus, ‥ lateribus ~sus, ‥ ventre congruus Relationes (Edinburgh, 1758) p. 6 (cf. Bower XI 28: protelus); c1520 comis ~sis, barbis nutritis, et birretis cum cordulis ligatis ad modum laicorum Conc. Scot. I cclxxvii. 7 to cause to increase in area, size, or extent, to enlarge, extend; b (pass. in middle sense); c to increase in scope; d (pass. in middle sense). e (in math. context) to cause to increase in number or quantity. Uilfrido administrante episcopatum ‥ quousque rex Osuiu imperium ~dere poterat Bede HE IV 3 (cf. Eadmer Wilf. 17); qui nulli umquam ignavie locum dederit, quin sua et tutaretur et ~deret W. Malm. GR I 17; ~ditur ‥ patrimonium fisci dum de alieno ‥ familia sumptum facit J. Sal. Pol. 396C; †964 (12c) jam xl et vij monasteria ‥ constitui, et ‥ usque ad quinquagesimum remissionis numerum mee devote Deo munificentie oblationem ~dere decrevi CS 1135 (= Cart. Worc. 1 p. 4).  b fuit [Willelmus] ‥ magne dignitatis sedens et stans, quanquam obesitas ventris nimis ~sa corpus regium deformaret W. Malm. GR III 279; circulus ereus ‥ totum ventrem ambierat ‥ . factum eo consilio ut gule metam immitteret, ut, si venter ~deretur ultra modum solitum, non esset voluptas sed suplitium Ib. V 271; nasus ‥ lineari moderamine pendet, nec nimis acute videtur exsurgere, nec demissius propatula latitudinis distentione ~dendo extendere R. Cold. Osw. 51 p. 380.  c logos nunc sermonem nunc rationem significat. sed ut quam latissime ~datur significatio J. Sal. Met. 837C; non ‥ hanc ~do litem, sed omnium pace opinor ut sit hec ad grammaticam referenda Ib. 847C; si ‥ adhuc ejus vehementia invalescat, ut aut non ~di, aut parum possit Ib. 872A; 1166 quod ‥ de talibus scribitur ‥ ad cetera quoque vitia ‥ dilatata interpretatione ~ditur Id. Ep. 193 (187 p. 232); ut ad barbaros beati confessoris ~deretur gloria Id. Anselm 1039C; 1300 personis ‥ per quas divini nominis et fidei catholice cultus ~ditur MunAcOx 78.  d tanta fuit vis in ejus [sc. Christi] morte, ut etiam in absentes vel loco vel tempore ejus ~datur effectus Anselm (CurD II 16) II 118; meditatio etiam ad ignota ~ditur, et usque ad incomprehensibilia sepe se ipsam erigit J. Sal. Met. 853A.  e dic que est substantia cui si similitudinem decem suarum radicum adjunxeris ad 39 tota hec collectio ~datur Rob. Angl. (I) Alg. 70. 8 to cause to increase in duration, to extend (in time), to prolong. b (refl.) to last, endure; c (pass. in middle sense or w. impersonal agent); d (act. in middle sense or intr.); e (p. ppl. as adj.) of extended duration, long or lengthy (in time). in ligno crucifixi ‥ diu vivebatur in cruce non quia longior vita eligebatur, sed quia mors ipsa ~debatur, ne dolor citius finiretur Bede Luke 612D; Dominicis ‥ diebus, ~datur prima, et sedeat abbas in claustro una cum fratribus, et exeant singuli ad confessionem Ælf. Regul. Mon. 176; c1159 beatitudini vestre, quam in longa et felicia tempora ~dat Dominus Ep. J. Sal. 24 (101 p. 161); quid de eis verecundum odiosumque sermonem ~dimus? J. Sal. Pol. 506C; 1167 vite vestre, quam Deus in multa ~dat tempora Id. Ep. 198 (213 p. 350); ultra talem terminum illam [rem] ~dere Gros. Cess. Leg. I 10. 27.  b cum quadam nocte cupitis fruerentur amplexibus, et diutius se voluptas ~deret W. Malm. GR II 190.  c hactenus secunda seculi aetas ~ditur (De Sex Aetatibus) Bede TR 66 (ed. CCSL p. 470); ecclesiae pulchritudo ab initio usque ad terminum saeculi perpenditur [ed. PL: protenditur] Bede Tab. 428B; ipse ‥ ‘memor fuit testamenti sui’ ~dendi ‘in saeculum’ (Ps.-Bede Psalm.) PL XCIII 1013B; per triduum iter ~ditur, et ‥ crescentibus curis paterna viscera cruciantur Alcuin Exeg. 545A; nota quod synocha putrida ‥ ultra undecimum diem non ~ditur, secundum quosdam potest ~di usque ad xix sed non plus Gilb. I 30v. 1; recenter ‥ vel eciam post aliquatenus ~sum tempus E. Thrip. SS X 2.  d Dominus destinare praedicatores non desistit: cujus mane ab Adam ad Noe usque ~debat (Ps.-Bede Matth.) PL XCII 88A; laudem veram ‥ facient tibi etiam in aeternum, et quid sit in aeternum determinat, sc. ~dentem in saeculum subsecutivum hujus saeculi (Ps.-Bede Psalm.) PL XCIII 723D.  e non video qualiter ante ~siora temporum intervalla ‥ paternitatis vestre frui valeam colloquio Ad. Marsh Ep. 61; cum regio consilio ~sam deliberacionem habuit Croyl. Cont. C 558. 9 (assoc w. CL portendere) to presage, portend. quae res ~dit in multitudine fidem gentium, et in paucitate fidem Judaeorum Alcuin Exeg. 802D; quid ~dat magistratuum vestrorum execranda seculis omnibus ignavia, vestra scio melius estimat provida consideratio Ad. Marsh Ep. 30 p. 124; s567 eodem anno haste ignee in aere vise sunt, ~dentes irruptionem Longobardorum in Italia M. Par. Maj. I 247; quid est et quid portendit [Trevisa: what bodeþ it] quod Higd. VIII 344 (G. Ed. II Bridl.) 294: protendit; portentorum creationes ‥; in tempore Xerxis regis, vulpes ex equa nata divisionem regni ~debant Eul. Hist. I 17.