referre

referre [CL] 1 to lead, move, or bring back. b (pedem ~re) to return, go back. c (fig.) to represent, suggest, bring (back) to a sense. remanserunt cum beato Furseo tres angeli ‥ qui eum ad corpus ~rent Bede HE III 19 p. 166; c1086 et Herbertus decanus retulit denarios quos acceperat de sepulturis, de wacis, de signis sonatis Regesta 220 p. 127; Henricus vocatur puer, nomen avi ~ens, utinam felicitatem et potentiam quandoque relaturus W. Malm. HN 519 p. 73; ut vel de fimbria vestimenti ejusdem aliquam particulam ei ~ret Gir. IK I 11 p. 83; set vix pax illum retulit (Pol. Poems) EHR V 320.  b inde pedem referens conscendit passibus Alpes Mir. Nin. 35.  c ei [quadrato] parallelogrammum rectangulum cujus utraque latitudo uni lateri quadrati AB equalis sit, cujusque longitudo utraque rerum seu radicum medietatem ~at, applico Rob. Angl. (I) Alg. 82; folium est leve ‥ gustum nardi ~ens Alph. 68. 2 to pay (back) as due or give as a return, render. b (gratias ~re or sim.) to give thanks. c to assign, give, concede. adjuramus filias Hierusalem ut amoris nostri magnitudinem ad Deum ~ant Bede Cant. 1161.  b donatori omnium de satietate sua gratias ~ant Bede HE I 30 p. 65; tam diligenter gratias Deo vivo ~re Cuthb. Ob. Baedae clxi; gratias tibi reffero Nunnam. 63; c1165 ut vobis gratias ~amus et vobis pro illis obnoxiores existamus Doc. Theob. 120; 1217 grates ‥ vobis multas ~imus Pat 21; 1333 vobis graciarum acciones ~imus cumulatas Lit. Cant. II 4.  c non omnia dicta et scripta apostolica sunt ejusdem auctoritatis, nec eis eundem timorem et honorem est necesse ~re Ockham Pol. I 165. 3 to bring back or deliver as report, news, or narrative, to relate, narrate (also absol.); b (w. acc. & inf. or sim.); c (w. de); d (w. quod & ind. or subj.); e (w. indir. qu. & ind. or subj.); f (supine abl. relatu). g (pr. ppl. as sb.) one who informs or reports. h (p. ppl. relata as sb. n. pl.) narrated or reported things. ut poeta heroico exametro ~t [gl.: narrat] Aldh. VirgP 20 p. 249; ut referunt nobis veterum documenta virorum Id. VirgV 232; e quibus unum quod inter alia rettulit miraculum praesenti nostrae historiae inserendum credidimus Bede HE III 13 p. 152; quibus sibi relatis, non enim iis interfuit, vir venerandus V. Gund. 11; mors ‥ et vita medium non habent neque ~unt mortui Alf. Angl. Cor 1. 4; c1225 finem negotii vestri quam citius potero ~abo [sic MS] RL I 258.  b quem ab Athanasio magicae fraudis necromantia de Arsenii corpore sublatum fallaciter retulerunt [gl.: narraverunt, dixerunt, arehton] Aldh. VirgP 32 p. 273; ~t ‥ Clemens Alexandriae ‥ ambos hos ‥ de numero fuisse hos ‥ septuaginta apostolorum Bede Retract. 998; quinimmo ~ebat non se illud facturum pro discrimine capitis, ut infamaret auctoritatem apostolice sedis W. Malm. GP III 101; s1189 venit ‥ nuntius ~ens reginam Francie fuisse defunctam (v. desolare d); in hac conspiratione ducentos sexaginta viros fuisse conscios ~tur [corr. from ~untur] M. Par. Maj. I 76.  c de quibus Arator poetica facundia fretus ~t Aldh. Met. 2 p. 70; 1380 retulit michi ‥ Johannes ‥ de incolumitate status vestri FormOx 313.  d ut ‥ ~ret mane quod ingressi per rimas ostiorum vel fenestrarum radii lucis omnem diurni luminis viderentur superare fulgorem Bede HE IV 7 p. 220; ~ebatque presbyter quod fuisset episcopus prona obsequela sancto Cuthberto devotus W. Malm. GP II 82; retulerunt nobis quod ‥ arti sagitifere semper fere venandisque leporibus valde frequenter ‥ indulsistis Gir. SD 138; 1433 relatum erat procuratoribus ‥ quod quidam doctor juris in ordinario suo retulisset scolaribus quod dicta eleccio non fuisset valida StatOx 255.  e quantus tunc ibi popularis clamor fuerit quis ~at? W. Malm. GP V 218; omnimodos quanta virtute subegerit hostes / Guthlaci robusta manus ‥ / Musa refer H. Avr. Guthl. proem. 4; s1231 monachi ‥ retulerunt quomodo fuerant a suo desiderio defraudati M. Par. Maj. III 208.  f et hoc et alia praetermissa quae erant relatu digna dicantur Bede Gen. 30C; de quo quiddam refero quod forsitan aliquibus nimis humile atque indignum relatu videbitur Alex. Cant. Mir. 42 (I) p. 241; queque relatu et memoria digne videbantur W. Donc. Aph. Phil. prol. 6; mythus ‥ id est fabula jocosa et relatu dulcis Osb. Glouc. Deriv. 346.  g s1227 cumque prefatus Walerannus hoc a ~entibus cognovisset M. Par. Maj. III 124.  h si [fama] minor est meritis, crescat. si par, solidetur. / si major, recidat. Petre, relata refer L. Durh. Dial. I 212. 4 to submit (usu. to higher authority) for consideration, decision, or sim., to refer. 1287 que quidem verba habent ~ri ad cur’ baron’ et non ad visum franci pleg’ PQW 245a; s1311 si autem dubium oriretur in ipsis, quod tunc ~etur causa ad curiam W. Guisb. 395. 5 to relate (to) or connect (with), to treat in relation (to). b (p. ppl. relatus as adj., usu. dist. from absolutus) that exists in relation to some other thing, not independent or absolute, relative. omne itaque quod inique committitur vel cogitatur ad peccatum est ~endum Bede Ep. Cath. 118; duarum pyramidum similium ‥ erit proportio unius ad alteram sicut proportio lateris unius ad latus quod ei ~tur ter repetita Adel. Elem. XII 8; aurum ‥ in mysticis ad puritatem sensus, argentum vero ad eloquii ~tur claritatem Alb. Lond. DG 9. 5; et sic ὅς et ὅστις apud Grecos possunt ~ri ad τις τι infinitum et interrogativum Bacon Gram. Gk. 158; materia et forma sunt relata Bacon VII 7; per comparationem ad subjectum in quo radicantur et ad quod refferantur, quod est anima et sic non corrumpitur Ib. VII 17; quoniam de musica presens est pertractacio, et ipsa quidem est de numero relato ad sonum, prior de arithmetica arbitror exponendum Odington 44; quid est formam esse ad se? aut ~ri ad se, aut distingui realiter a quolibet alio Ockham Quodl. 640.  b et mihi quidem animam utrimque intuenti relata difficiliorem parit intellectum ‥ relate ‥ et absolute Aristoteles integram tradit doctrinam Alf. Angl. Cor prol. 2; absoluta siquidem organo non utitur nec obligata est, relata organorum beneficio tota fere in actum ducitur Ib. prol. 3; relata [sc. norma] opinionem parit et non multis scientiam Ib. 15. 2; constat ‥ ad hos actus potentiam anime inesse sed relatam [vv. ll. relativa, relatas] in corpus sc. adaptum Ib. 16. 11; tam de sapientia relata modis predictis quam absoluta Bacon Tert. 22; numerorum alius par, alius impar. numerorum alius absolutus, alius relatus Mens. & Disc. (Anon. IV) 64.