refero
refero, to bear back, bring back; report, answer, refer (to the senate)
we will return thanks to him in accordance with his merit
they returned to Rome
I intend to give back great things
- I Lit.
- A In gen.: zonas, quas plenas argenti extuli, eas ex provinciā inanes rettuli, C. Gracchus ap. Gell. 15, 12 fin.: arma, Plaut. Ep. 2, 2, 25 (205): vasa domum, id. Poen. 4, 2, 25 (847); cf.: pallam domum, id. Men. 5, 7, 59 (1048); 4, 2, 97 (667); 98 (668); cf.: anulum ad me, id. Cas. 2, 1, 1 (144); and simply pallam, spinther, id. Men. 3, 3, 16 (539); 5, 1, 5 (705); 5, 2, 56 (808): secum aurum, id. Aul. 4, 5, 4 (664): exta, id. Poen. 2, 44 (492): uvidum rete sine squamoso pecu, id. Rud. 4, 3, 5 (942): aestus aliquem in portum refert, id. As. 1, 3, 6 (158): Auster me ad tribulos tuos Rhegium rettulit, Cic. Fam. 12, 25, 3: ut naves eodem, unde erant profectae, reterrentur, Caes. B. G. 4, 28: me referunt pedes in Tusculanum, Cic. Att. 15, 16, B; cf.: aliquem lecticae impositum domum, Suet. Caes. 82; and: in Palatium, id. Vit. 16: intro referre pedem, to turn one’s feet back, to return, Plaut. Merc. 5, 4, 50 (1011); cf.: incertus tuum cave ad me rettuleris pedem, id. Ep. 3, 4, 3 (439): caelo rettulit illa pedem, Ov. H. 16, 88; 15, 186: fertque refertque pedes, id. F. 6, 334 (for a different use of the phrase, v. infra B. 2.): in decimum vestigia rettulit annum (victoria), Verg. A. 11, 290: in convivia gressum, Sil. 11, 355: in thalamos cursum, id. 8, 89: ad nomen caput ille refert, turns his head, looks back, Ov. M. 3, 245: suumque Rettulit os in se, drew back, concealed, id. ib. 2, 303: ad Tuneta rursum castra refert, Liv. 30, 16: corpus in monumentum, Petr. 113: relatis Lacedaemona (ossibus), Just. 3, 3, 12: gemmam non ad os, sed ad genas, Ov. Tr. 5, 4, 5: digitos ad os referre, to draw back (v. digitus), Quint. 11, 3, 103: digitos ad frontem saepe, Ov. M. 15, 567: manum ad capulum, Tac. A. 15, 58 fin.: rursus enses vaginae, Sil. 7, 508: pecunias monumentaque, in templum, Caes. B. C. 2, 21: caput ejus in castra, id. B. G. 5, 58: vulneratos in locum tutum, id. B. C. 2, 41: cornua (urorum) in publicum, id. B. G. 6, 28: frumentum omne ad se referri jubet, id. ib. 7, 71: signa militaria, scutum, litteras ad Caesarem, id. ib. 7, 88; id. B. C. 3, 53; 3, 99; id. B. G. 1, 29; 5, 49: Caesaris capite relato, id. B. C. 3, 19 fin. —
- b Esp.: referre se, to go back, return: Romam se rettulit, Cic. Fl. 21, 50: sese in castra, Caes. B. C. 1, 72 fin.: se huc, id. ib. 2, 8, 2: domum me Ad porri catinum, Hor. S. 1, 6, 115: sese ab Argis (Juno), Verg. A. 7, 286: se ab aestu, Ov. M. 14, 52; cf.: se de Britannis ovans, Tac. A. 13, 32: causam Cleanthes offert, cur se sol referat, Cic. N. D. 3, 14, 37.—
- c Pass. in mid. sense, to return, arrive: sin reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est, Cic. Tusc. 1, 49, 119: classem relatam, Verg. A. 1, 390: nunc Itali in tergum versis referuntur habenis, Sil. 4, 317; 7, 623.—
- d To withdraw, remove: fines benignitatis introrsus referre, to narrow, Sen. Ben. 1, 14, 5: Seleucia ab mari relata, remote, Plin. 5, 27, 22, § 93. —
- B In partic.
- 1 To give back something due; to give up, return, restore, pay back, repay (= reddere): scyphos, quos utendos dedi Philodamo, rettuleritne? Plaut. As. 2, 4, 34 (440); cf. id. Aul. 4, 10, 29 (759); 37 (767); 38 (768); and, pateram (surreptam), Cic. Div. 1, 25, 54: argentum, Plaut. Ps. 2, 2, 29 (622); so (with reddere) id. Curc. 5, 3, 45 (723): mercedem (with reddere), id. As. 2, 4, 35 (441); cf.: octonis idibus aera, to pay the money for tuition. Hor. S. 1, 6, 75 (v. idus): si non Rettuleris pannum, id. Ep. 1, 17, 32; 1, 6, 60: verum, si plus dederis, referam, Plaut. Ep. 2, 2, 112 (292).—
- 2 Referre pedem or gradum, as a milit. t. t., to draw back, retire, withdraw, retreat (different from the gen. signif., to return, and the above passages): vulneribus defessi pedem referre coeperunt, Caes. B. G. 1, 25; cf.: ut paulatim cedant ac pedem referant, id. B. C. 2, 40; Liv. 7, 33; so, referre pedem, Caes. B. C. 1, 44 (with loco excedere); Cic. Phil. 12, 3 (opp. insistere); Liv. 3, 60 (opp. restituitur pugna); 21, 8 al.— For the sake of euphony: referre gradum: cum pedes referret gradum, Liv. 1, 14. — And, in a like sense, once mid.: a primā acie ad triarios sensim referebatur, Liv. 8, 8, 11.—
- b Transf., out of the milit. sphere: feroque viso retulit retro pedem (viator), Phaedr. 2, 1, 8; cf.: viso rettulit angue pedem, Ov. F. 2, 342; 6, 334: rettulit ille gradus horrueruntque comae, id. ib. 2, 502: (in judiciis) instare proficientibus et ab iis, quae non adjuvant, quam mollissime pedem oportet referre, Quint. 6, 4, 19.
- II Trop., to bear or carry back, to bring, draw, or give back.
- A In gen.: (Saxum) ejulatu ... Resonando mutum flebiles voces refert, Att. ap. Cic. Fin. 2, 29, 94 (Trag. Rel. p. 176 Rib.); cf. Cic. Q. Fr. 1, 1, 14, § 42: sonum, id. N. D. 2, 57, 144; id. Or. 12, 38; Hor. Ep. 2, 1, 201 al.: voces, Ov. M. 12, 47; cf.: Coëamus rettulit Echo, id. ib. 3, 387: cum ex CXXV. judicibus reus L. referret, restored to the list, i. e. retained, accepted (opp. quinque et LXX. reiceret), Cic. Planc. 17: o mihi praeteritos referat si Juppiter annos! Verg. A. 8, 560; cf.: tibi tempora, Hor. C. 4, 13, 13: festas luces (sae culum), id. ib. 4, 6, 42: dies siccos (sol), id. ib. 3, 29, 20 et saep.: hoc quidem jam periit: Ni quid tibi hinc in spem referas, Plaut. Ep. 3, 2, 3 (339): ad amicam meras querimonias referre, id. Truc. 1, 2, 65 (159): hic in suam domum ignominiam et calamitatem rettulit, Cic. Off. 1, 39, 138; cf.: pro re certā spem falsam domum rettulerunt, id. Rosc. Am. 38, 110: rem publicam sistere negat posse, nisi ad equestrem ordinem judicia referantur, id. Verr. 2, 3, 96, § 223: servati civis decus referre, Tac. A. 3, 21: e cursu populari referre aspectum in curiam, to turn back, turn towards, Cic. Prov. Cons. 16, 38; cf.: oculos animumque ad aliquem, id. Quint. 14, 47: animum ad studia, id. de Or. 1, 1, 1: animum ad veritatem, id. Rosc. Am. 16, 48: animum ad firmitudinem, Tac. A. 3, 6 et saep.: multa dies variique labor mutabilis aevi Rettulit in melius, brought to a better state, Verg. A. 11, 426: uterque se a scientiae delectatione ad efficiendi utilitatem refert, Cic. Rep. 5, 3, 5; so, se ad philosophiam referre, to go back, return, id. Off. 2, 1, 4: ut eo, unde digressa est, referat se oratio, id. ib. 2, 22, 77.—
- B In partic.
- 1 (Acc. to I. B. 1.) To pay back, give back, repay (syn. reddo): denique Par pari referto, Ter. Eun. 445; cf.: quod ab ipso adlatum est, id sibi esse relatum putet, id. Phorm. 21: ut puto, non poteris ipsa referre vicem, pay him back in his own coin, Ov. A. A. 1, 370; Sen. Herc. Fur. 1337. — Esp. in the phrase referre gratiam (rarely gratias), to return thanks, show one’s gratitude (by deeds), to recompense, requite (cf.: gratiam habeo): spero ego mihi quoque Tempus tale eventurum, ut tibi gratium referam parem, Plaut. Merc. 5, 4, 39 (1000): parem gratiam, Ter. Eun. 718: et habetur et refertur, Thais, a me ita, uti merita es, gratia, id. ib. 750; cf.: meritam gratiam debitamque, Cic. de Or. 3, 4, 14: justam ac debitam gratiam, id. Balb. 26, 59: pro eo mihi ac mereor relaturos esse gratiam, id. Cat. 4, 2, 3; 1, 11, 28; id. Off. 2, 20, 69: fecisti ut tibi numquam referre gratiam possim, Plaut. Capt. 5, 1, 12 (933); id. Most. 1, 3, 57 (213); id. Pers. 5, 2, 71 (847); id. Ps. 1, 3, 86 (315); id. Rud. 5, 3, 36 (1392) al.; Cic. Lael. 15, 53; Caes. B. G. 1, 35: alicui pro ejus meritis gratiam referre, id. ib. 5, 27 fin.; id. B. C. 2, 39; 3, 1, fin.: gratiam emeritis, Ov. P. 1, 7, 61: gratiam factis, id. Tr. 5, 4, 47.— Plur.: pro tantis eorum in rem publicam meritis honores ei habeantur gratiaeque referantur, Cic. Phil. 3, 15, 39; 10, 11, 1: dis advenientem gratias pro meritis agere, Plaut. Am. 1, 1, 27 (179); v. gratia.—
- 2 To bring back any thing; to repeat, renew, restore, = repetere, retractare, renovare, etc.: (Hecyram) Iterum referre, to produce it again, Ter. Hec. 7; id. ib. 29 and 38; cf. Hor. A. P. 179.— So, to bring up for reconsideration: rem judicatam, Cic. Dom. 29, 78: ludunt ... Dictaeos referunt Curetas, Lucr. 2, 633: Actia pugna per pueros refertur, Hor. Ep. 1, 18, 62: institutum referri ac renovari, Cic. Div. in Caecil. 21, 68; cf.: consuetudo longo intervallo repetita ac relata, id. ib. 21, 67: te illud idem, quod tum explosum et ejectum est, nunc rettulisse demiror, Cic. Clu. 31, 86: cum ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint eandemque totius caeli descriptionem longis intervallis retulerint, id. Rep. 6, 22, 24: mysteria ad quae biduo serius veneram, id. de Or. 3, 20, 75: quasdam caerimonias ex magno intervallo, Liv. 3, 55: antiquum morem, Suet. Caes. 20: consuetudinem antiquam, id. Tib. 32 et saep.: cum aditus consul idem illud responsum rettulit, repeated, Liv. 37, 6 fin.: veterem Valeriae gentis in liberandā patriā laudem, to restore, Cic. Fl. 1, 1: hunc morem, hos casus atque haec certamina primus Ascanius Rettulit, Verg. A. 5, 598: O mihi praeteritos referat si Juppiter annos, id. ib. 8, 560.—
- b To represent, set forth anew, reproduce, etc.: referre Naturam, mores, victum motusque parentum, to reproduce, Lucr. 1, 597: majorum vultus vocesque comasque, id. 4, 1221: mores, os vultusque ejus (sc. patris), Plin. Ep. 5, 16, 9: parentis sui speciem, Liv. 10, 7; cf.: (Tellus) partim figuras Rettulit antiquas, partim nova monstra creavit, Ov. M. 1, 437: faciem demptā pelle novam, Tib. 1, 8, 46: temporis illius vultum, Ov. M. 13, 443: si quis mihi parvulus aulā Luderet Aeneas, qui te tamen ore referret, might represent, resemble thee, Verg. A. 4, 329; cf.: nomine avum referens, animo manibusque parentem, id. ib. 12, 348: Marsigni sermone vultuque Suevos referunt, Tac. G. 43: neque amissos colores lana refert, Hor. C. 3, 5, 28.—
- 3 To convey a report, account, intelligence, by speech or by writing; to report, announce, relate, recite, repeat, recount; to mention, allege (class.; in late Lat. saepissime): certorum hominum sermones referebantur ad me, Cic. Fam. 1, 9, 10 Orell. N. cr.: tales miserrima fletus Fertque refertque soror (sc. ad Aeneam), Verg. A. 4, 438: pugnam referunt, Ov. M. 12, 160: factum dictumve, Liv. 6, 40: si quis hoc referat exemplum, Quint. 5, 11, 8: in epistulis Cicero haec Bruti refert verba, id. 6, 3, 20: quale refert Cicero de homine praelongo, caput eum, etc., id. 6, 3, 67 et saep.: quaecunque refers, Hor. Ep. 1, 7, 60; 2, 1, 130: sermones deorum, id. C. 3, 3, 71: multum referens de Maecenate, Juv. 1, 66. —With obj.-clause, Suet. Caes. 30; Ov. M. 1, 700; 4, 796: Celso gaudere et bene rem gerere refer, Hor. Ep. 1, 8, 2 al.; cf. poet. by Greek attraction: quia rettulit Ajax Esse Jovis pronepos, Ov. M. 13, 141; and: referre aliquid in annales, Liv. 4, 34 fin., and 43, 13, 2: ut Proetum mulier perfida credulum Falsis impulerit criminibus, refert, Hor. C. 3, 7, 16.—Absol.: quantum, inquam, debetis? Respondent CVI. Refero ad Scaptium, I report, announce it to Scaptius, Cic. Att. 5, 21, 12: in quo primum saepe aliter est dictum, aliter ad nos relatum, reported, stated, id. Brut. 57, 288: (Hortensius) nullo referente, omnia adversariorum dicta meminisset, id. ib. 88, 301: abi, quaere, et refer, Hor. Ep. 1, 7, 53. —
- b Poet. (mostly in Ovid), to repeat to one’s self, call to mind: tacitāque recentia mente Visa refert, Ov. M. 15, 27: si forte refers, id. Am. 2, 8, 17: haec refer, id. R. Am. 308: saepe refer tecum sceleratae facta puellae, id. ib. 299: mente memor refero, id. M. 15, 451: foeda Lycaoniae referens convivia mensae, id. ib. 1, 165; cf.: illam meminitque refertque, id. ib. 11, 563.—
- c Pregn., to say in return, to rejoin, answer, reply (syn. respondeo): id me non ad meam defensionem attulisse, sed illorum defensioni rettulisse, Cic. Caecin. 29, 85: ego tibi refero, I reply to you, id. ib. 29, § 84: ut si esset dictum, etc., et referret aliquis Ergo, etc., id. Fat. 13, 30: quid a nobis autem refertur, id. Quint. 13, 44: retices; nec mutua nostris Dicta refers, Ov. M. 1, 656; 14, 696: Musa refert, id. ib. 5, 337; id. F. 5, 278: Anna refert, Verg. A. 4, 31: talia voce, id. ib. 1, 94: pectore voces, id. ib. 5, 409: tandem pauca refert, id. ib. 4, 333 et saep. —
- d Publicists’ t. t.
- α To bring, convey, deliver any thing as an official report, to report, announce, notify, = renuntiare: legati haec se ad suos relaturos dixerunt, Caes. B. G. 4, 9; cf.: cujus orationem legati domum referunt, id. B. C. 1, 35: responsa (legati), Cic. Fragm. ap. Non. 380, 31: legationem Romam, Liv. 7, 32: mandata ad aliquem, Caes. B. C. 3, 57: responsa, id. B. G. 1, 35; cf.: mandata alicui, id. ib. 1, 37: numerum capitum ad aliquem, id. ib. 2, 33 fin.: rumores excipere et ad aliquem referre, Cic. Deiot. 9, 25; cf. Caes. B. G. 1, 47: Ubii paucis diebus intermissis referunt, Suevos omnes, etc., id. ib. 6, 10; Liv. 3, 38, 12.—
- β Ad senatum de aliquā re referre (less freq with acc., a rel.-clause, or absol.), to make a motion or proposition in the Senate; to consult, refer to, or lay before the Senate; to move, bring forward, propose: VTI L. PAVLVS C. MARCELLVS COSS... DE CONSVLARIBVS PROVINCIIS AD SENATVM REFERRENT, NEVE QVID PRIVS ... AD SENATVM REFERRENT, NEVE QVID CONIVNCTVM DE EA RE REFERRETVR A CONSVLIBVS, S. C. ap. Cic. Fam. 8, 8, 5 sq.: de legibus abrogandis ad senatum referre. Cic. Cornel. 1, Fragm. 8 (p. 448 Orell.); cf.: de quo legando consules spero ad senatum relaturos, id. Imp. Pomp. 19, 58: de ejus honore ad senatum referre, id. Phil. 8, 11, 33: de eā re postulant uti referatur. Itaque consulente Cicerone frequens senatus decernit, etc., Sall. C. 48, 5, 6: rem ad senatum refert, id. ib. 29, 1; cf.: tunc relata ex integro res ad senatum, Liv. 21, 5: rem ad senatum, id. 2, 22: consul convocato senatu refert, quid de his fieri placeat, qui, etc., Sall. C. 50, 3: ut ex litteris ad senatum referretur, impetrari (a consulibus) non potuit. Referunt consules de re publicā, Caes. B. C. 1, 1; cf.: refer, inquis, ad senatum. Non referam, Cic. Cat. 1, 8, 20.— Of other bodies than the Senate (cf.: defero, fero): C. Cassium censorem de signo Concordiae dedicando ad pontificum collegium rettulisse, Cic. Dom. 53, 136: eam rem ad consilium cum rettulisset Fabius. Liv. 24, 45, 2; 30, 4, 9: est quod referam ad consilium, id. 30, 31, 9; 44, 2, 5; Curt. 4, 11, 10.—Per syllepsin: DE EA RE AD SENATVM POPVLVMQVE REFERRI, since referre ad populum was not used in this sense (for ferre ad populum); v. fero, and the foll. γ: de hoc (sc. Eumene) Antigonus ad consilium rettulit, Nep. Eum. 12, 1.—Transf., to make a reference, to refer (class.): de rebus et obscuris et incertis ad Apollinem censeo referendum; ad quem etiam Athenienses publice de majoribus rebus semper rettulerunt, Cic. Div. 1, 54, 122; cf. Nep. Lys. 3; Cic. Quint. 16, 53.— Different from this is, *
- γ Referre ad populum (for denuo ferre), to propose or refer any thing anew to the people (cf. supra, II. B. 2.; v. Krebs, Antibarb. p. 1006): factum est illorum aequitate et sapientiā consulum, ut id, quod senatus decreverat, id postea referendum ad populum non arbitrarentur, Cic. Clu. 49, 137; cf.Att. ap. Non. p. 512, 29; Liv. 22, 20; Val. Max. 8, 10, 1.—
- e A mercantile and publicists’ t. t., to note down, enter any thing in writing; to inscribe, register, record, etc.: cum scirem, ita indicium in tabulas publicas relatum, Cic. Sull. 15, 42: in tabulas quodcumque commodum est, id. Fl. 9, 20: nomen in tabulas, in codicem, id. Rosc. Com. 1, 4: quod reliquum in commentarium, id. Att. 7, 3, 7: quid in libellum, id. Phil. 1, 8, 19: tuas epistulas in volumina, i. e. to admit, id. Fam. 16, 17 init.; cf.: orationem in Origines, id. Brut. 23, 89 al.: in reos, in proscriptos referri, to be set down among, id. Rosc. Am. 10, 27: absentem in reos, id. Verr. 2, 5, 42, § 109; cf.: aliquem inter proscriptos, Suet. Aug. 70: anulos quoque depositos a nobilitate, in annales relatum est, Plin. 33, 1, 6, § 18: senatūs consulta falsa (sc. in aerarium), enter, register, Cic. Fam. 12, 1, 1; id. Phil. 5, 4, 12. —Entirely absol.: ut nec triumviri accipiundo nec scribae referundo sufficerent, Liv. 26, 36 fin.—Here, too, belongs referre rationes or aliquid (in rationibus, ad aerarium, ad aliquem, alicui), to give, present, or render an account: rationes totidem verbis referre ad aerarium, Cic. Fam. 5, 20, 2; and rationes referre alone: in rationibus referendis ... rationum referendarum jus, etc., id. ib. 5, 20, 1; id. Pis. 25, 61; id. Verr. 2, 1, 30, § 77; 2, 3, 71, § 167: referre rationes publicas ad Caesarem cum fide, Caes. B. C. 2, 20 fin.: si hanc ex fenore pecuniam populo non rettuleris, reddas societati, Cic. Verr. 2, 3, 71, § 167: (pecuniam) in aerarium, Liv. 37, 57, 12; cf.: pecuniam operi publico, to charge to, i. e. to set down as applied to, Cic. Fl. 19, 44.— So, too, acceptum and in acceptum referre, to place to one’s credit, in a lit. and trop. sense (v. accipio).— Hence, transf.: aliquem (aliquid) in numero (as above, in rationibus), in numerum, etc., to count or reckon a person or thing among: Democritus, qui imagines eorumque circuitus in deorum numero refert, Cic. N. D. 1, 12, 29: (Caesar, Claudius) in deorum numerum relatus est, Suet. Caes. 88; id. Claud. 45: Ponticus Heraclides terram et caelum refert in deos, Cic. N. D. 1, 13, 34: nostri oratorii libri in Eundem librorum numerum referendi videntur, id. Div. 2, 1, 4: hoc nomen in codicem relatum, id. Rosc. Com. B. and K. (al. in codice).—With inter (post-Aug. and freq.): ut inter deos referretur (August.), Suet. Aug. 97: diem inter festos, nefastos, Tac. A. 13, 41 fin.: hi tamen inter Germanos referuntur, id. G. 46; Suet. Claud. 11; id. Tib. 53: dumque refert inter meritorum maxima, demptos Aesonis esse situs, Ov. M. 7, 302: intellectum est, quod inter divos quoque referretur, Lampr. Alex. Sev. 14: inter sidera referre, Hyg. Fab. 192: inter praecipua crudelitatis indicia referendus, Val. Max. 9, 2, ext. 5: inter insulas, Plin. 5, 9, 9, § 48: dicebat quasdam esse quaestiones, quae deberent inter res judicatas referri, Sen. Contr. 2, 11, 12: eodem Q. Caepionem referrem, I should place in the same category, Cic. Brut. 62, 223.—
- 4 Referre aliquid ad aliquid, to trace back, ascribe, refer a thing to any thing: qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt, Cic. Lael. 9, 32: omnia ad igneam vim, id. N. D. 3, 14, 35: omnia ad incolumitatem et ad libertatem suam, id. Rep. 1, 32, 49; 1, 26, 41: in historiā quaeque ad veritatem, in poëmate pleraque ad delectationem, id. Leg. 1, 1, 5; id. Off. 1, 16, 52 et saep. al.: hunc ipsum finem definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur, neque id ipsum usquam referretur, id. Fin. 2, 2, 5; cf. nusquam, id. ib. 1, 9, 29: ad commonendum oratorem, quo quidque referat, id. de Or. 1, 32, 145: hinc omne principium, huc refer exitum, Hor. C. 3, 6, 6.— With dat.: cujus adversa pravitati ipsius, prospera ad fortunam referebat, Tac. A. 14, 38 fin. — In Tac. once with in: quidquid ubique magnificum est, in claritatem ejus (sc. Herculis) referre consensimus, Tac. G. 34.—Rarely of persons; as: tuum est Caesar, quid nunc mihi animi sit, ad te ipsum referre, Cic. Deiot. 2, 7.—Absol.: ita inserere oportet referentem ad fructum, meliore genere ut sit surculus, etc., one who looks to or cares for the fruit, Varr. R. R. 1, 40, 6.—
- 5 Culpam in aliquem referre, to throw the blame upon, accuse, hold responsible for, etc. (post-Aug.): hic, quod in adversis rebis solet fieri, alius in alium culpam referebant, Curt. 4, 3, 7; Aug. contr. Man. 2, 17, 25 Hier. Epp. 1, 9 fin.: cf.: augere ejus, in quem referet crimen, culpam, Cic. Inv. 2, 28, 83: causa ad matrem referebatur, Tac. A. 6, 49: causam abscessus ad Sejani artes, id. ib. 4, 57.
2) v. einem Orte als Fund, Errungenschaft, Geschenk, Siegesbeute usw. zurückbringen, mit zurücknehmen, davontragen, a) übh.: tabulas repertas ad Caesarem, Caes.: pro re certa falsam spem domum, Cic.: in domum non repulsam solum, sed ignominiam et calamitatem, Cic.: qui ad convivium magnum invitantur, apophoreta secum referre consueverunt, Ambros. exhort. virg. 1. – bes. als milit. t. t., opima spolia, Liv.: signa militaria sex, Caes.: signa militaria ex proelio ad Caesarem CLXXX et aquilas VIIII, Caes.: victoriam potius ex Volscis quam pacem infidam, Liv.: non incruentam victoriam, Liv.: victoriam, Frontin.: gloriosam victoriam et speciosa spolia, Val. Max.: serum veteremque triumphum, Ov.: navalem triumphum ex Poenis, Val. Max.: regi aut victoriam de Romanis aut aequas pacis condiciones, Iustin.: hoc proelio servati civis decus, Tac. – b) mündlich mit zurückbringen, mit zurücknehmen, zurückmelden, als Rückmeldung hinterbringen, alcis orationem domum, Caes.: hanc legationem (Erfolg der Gesandtschaft) Romam, Liv.: trepidum nuntium, Iustin.: responsum, responsa, Cic.: atrox od. triste responsum, Liv.: mandata alci od. ad alqm, Caes.: responsa ad alqm, Caes.: rumores Africanos excipere et celeriter ad alqm referre, Cic. – m. folg. Acc. u. Infin., imminere Volscum bellum, Liv.: m. folg. indir. Fragesatz, equites expeditos mittendos (esse), qui referant, quae fortuna consulum atque exercituum sit, Liv.
3) gegen etw. als Entgelt zurückbringen, zurückerstatten, dagegenbringen, wiedergeben, erwidern, vergelten, a) übh.: par pari, Gleiches mit Gleichem vergelten, Ter.: carmen carmini, mit einem Gedichte auf ein Gedicht antworten, Aur. Vict.: vicem, Ov.: alci plurimam salutem, Cic. – b) mündlich erwidern, entgegnen, versetzen, alcis defensioni, Cic.: ego tibi refero m. folg. direkter Rede, Cic.: u. so et referret aliquis, Cic.: Anna refert, Verg.: tandem pauca refert, Verg.: cum talia rettulit hospes, Ov.
4) rückwärts-, nach hinten bringen, a) Körperteile zurückbewegen, zurückwenden, zurückziehen, ad nomen (bei Nennung des N.) caput, Ov.: in alqm ora, oculos, Verg.: oculos ad terram identidem, Cic.: os in se (in sich), Ov.: manus, Ov.: parvulas manus ad ora, Petr. poët.: manus ad capulum, an der Seite an den D. legen, Tac. u. Petron.: digitos ad se, Quint.: digitos saepe ad frontem, Ov. – b) eine Örtl. od. eine Zeit zurückverlegen, α) eine Örtl.: fines benignitatis introrsus ref., die Gr. der W. beengen, Sen. de ben. 1, 15, 2: Seleucia... ab mari relata, entlegen, Plin. 5, 93. – β) eine Zeit (Ggstz. proferre), diem, Ulp. dig. 4, 8, 33: diem prodictam, Fest. 289 (a), 21.
5) wiederholend zurückbringen, zurückführen, wiederholen, erneuern, wiederherstellen, a) übh. (zuw. verb. referre ac renovare, repetere ac referre): fabulam iterum, noch einmal auf die Bühne bringen, wiederholen, Ter.: consuetudinem antiquam, Suet.; vgl. haec maiorum consuetudo longo intervallo repetita ac relata, Cic.: ref. antiquum morem, ut etc., Suet. (u. so relatus olim inconditae vitae mos, ut etc., Sall. fr.): hunc morem cursus, Verg.: eandem totius caeli descriptionem, Cic.: eas artes, Tac.: mysteria, Cic.: quasdam caerimonias ex magno intervallo, Liv.: idem responsum, Liv. – b) der Beschaffenheit, dem Wesen nach zurückführen, wiedergeben, abspiegeln, das Ebenbild sein von etw. od. jmd., maiorum vultus vocesque comasque, Lucr.: mores, os vultumque patris, Plin. ep.: alqm ore, Verg.: alqm sermone vultuque, Tac.: nomine avum, animo manibusque parentes, Verg.: matrem reddit ac refert nobis, Plin. ep.
II) von sich weggebend darbringen, 1) für jmd. Bestimmtes, jmdm. Gebührendes überbringen, ab liefern, überliefern, frumentum omne ad se referri iubet, Caes.: als publiz. t. t., hanc ex fenore pecuniam populo, ans Volk, an die Staatskasse, Cic.: pecuniam in aerarium, in publicum, Liv. (s. Drak. Liv. 37, 57, 12): u. so mille et ducenta talenta in publicum, Nep.: pecuniam venditorum ad fiscum, Eutr.: rationes ad aerarium, Cic.: u. so bl. rationes, Cic. ep. 5, 20, 1 sqq.: ad Caesarem publicas cum fide rationes, Caes.: senatus consulta falsa (sc. in aerarium), Cic. ep. 12, 1, 1 (vgl. aerarium unter aerarius, Bd. 1. S. 197). – So nun bes.: a) abtragen, entrichten, octonos referentes Idibus aeris, jeder seine acht As Schulgeld, Hor. sat. 1, 6, 75: bes. ref. gratiam s. grātia, no. I, B, 2, Band 1. S. 2965. – b) als Opfer, Weihgeschenk darbringen, weihen, variis tumulo sollemnia Iudis, Verg.: lauream Capitolino Iovi, Suet.: opima de eo spolia Iovi Feretrio, Val. Max. – c) jmdm. zuwenden, übertragen, consulatum ad patrem suum, Cic. de fin. 2, 62. – d) durch Rede od. Schrift überbringen, überliefern, berichten, angeben, melden, mitteilen, certorum hominum sermones ad alqm, Cic.: capitum numerum ad alqm milium LIII, Caes.: nihil ad eum, ut solebat, referre coepit, teilte ihm nun nichts mehr mit, Iustin.: ad se explorata, Liv.: haec mandata Caesari, Caes.: ref. in epistulis haec Bruti verba, Quint.: paternos maiores suos a Cyro Darioque, Iustin.: hanc cladem, Lampr. – alqm in deorum numero, unter den G. aufführen, Cic. de nat. deor. 1, 29. – se ex ea civitate oriundum, Iustin. – de quibus referam, de quo rettuli, Suet.: cuius de virtutibus maxime dilucide Q. Hortensius in annalibus suis rettulit, Vell. – mit folg. Acc. u. Infin., referunt Suebos ad extremos fines se recepisse, Caes.: scribe, quaeso, quid referat Celer egisse Caesarem cum candidatis, Cic.: haec eum dixisse refert, Suet.: consuli referunt excessum (esse) urbe, Liv.: quem ovasse de Britannis rettuli, Tac. – absol., refero ad Scaptium, Cic.: ut M. Brutus refert, Suet. – impers., in quo saepe aliter est dictum, aliter ad nos relatum, Cic.: im Supin. incredibilia relatu, Sen. nat. quaest. 7, 16, 1. – e) vor jmd. zur Beurteilung, zur Beschlußnahme bringen, jmdm. etw. vorlegen, vortragen, eine Anfrage oder einen Antrag stellen, consultationem ad amicos, Iustin.: omnia ad oracula, Nep.: ad Apollinem semper publice de maioribus rebus, Cic.: ad C. Aquilium (als Rechtsgelehrten), Cic. – ad consilium (Kriegsrat) de alqo, Nep.: de signo Concordiae dedicando ad pontificum collegium, Cic. – id ad populum, Cic. Clu. 137 (vgl. dazu Classen S. 196). – m. folg. Fragesatz, referre se, quid etc., Liv. 34, 24, 6: refero ad vos, utrum... an etc., Liv. 34, 22, 10. – bes. referre ad senatum u. im Zshg. bl. referre, etwas vor den Senat bringen, an den Senat eine Anfrage, einen Antrag stellen, rem od. rem ex integro ad senatum, Sall. u. Liv.: ad senatum de legibus abrogandis, Cic.: refer ad senatum, Cic. – de ea re postulant ut referatur, Sall.: referre de legatis ad Cn. Marcium coëgit, Liv.: abnuentibus consulibus ea de re relatum, Tac.: consul convocato senatu refert, quid de his fieri placeat, Sall.: rettulit, quid de nexis fieri placeret, Liv.: petendum a consulibus, ut referrent, an etc., Plin. ep. 6, 5, 2: nemo refert, quod Italia externae opis indiget, niemand berührt in seinem Antrage die Tatsache, daß usw., Tac. ann. 3, 54. – 2) etw. eintragen, aufnehmen, einschreiben, vormerken, buchen, iudicium in tabulas publicas, Cic.: r. in tabulas, nomen in tabulas, in codicem, Cic.: r. in censum (in die Zensuslisten), Liv.: r. in album, Cic. u. Liv.: alqd in commentarium, in libellum, Cic.: alqd in annales, Capit.: r. epistulas in volumina, aufnehmen, Cic.: orationem in Origines, Cic.: alqm ex quaestura in iudices, Liv.: alqm in deos od. inter divos, Suet. u. Eutr.: alqm in reos, Cic. u. Auct. b. Alex.: alqm in proscriptos, Cic., od. inter proscriptos, Suet. – bes. ins Rechnungsbuch eintragen, buchen, verrechnen, acceptas pecunias, Auct. b. Alex.: pecuniam multae nomine, Auct. b. Afr.: pecuniam operi publico, unter der Rubrik »für ein öffentliches Gebäude« eintragen, verrechnen, Cic.: illam pecuniam nominatim Flacco datam, als namentlich dem Fl. ausgezahlt verrechnen, Cic.: alqd in acceptum referre u. alqd (alci) acceptum referre, s. ac-cipiono. I, A, a, α (Bd. 1. S. 61). – übtr., r. alqm (alqd) in m. Akk., jmd. (etw.) worunter rechnen, zählen, alqm in oratorum numerum, Cic.: alqm in numerum deorum, Suet.: terram et caelum in deos, Cic. – eodem Q. Caepionem referre, in dieselbe Gattung bringen, Cic. Brut. 223.
➳ Perf. rettuli, nicht retuli, s. Elendt zu Cic. de or. 2, 100 not. cr., auch in Inschriften, zB. Corp. inscr. Lat. 9, 2628 u. 10, 1786. lin. 14/15. – Partiz. rellatus, Corp. inscr. Lat. 1, 200, 81. Ter. Phorm. prol. 21. – Partiz. Fut. Pass. arch. auch referundus, Corp. inscr. Lat. 1, 203, 7; 1, 206, 14 u. ö. Plaut. Pers. 428. Sall. Cat. 50, 4.
I pr., ¶ 1 porter en arrière, reporter : me referunt pedes in Tusculanum Cic. Att. 15, 16 a, mes pieds me reportent (me ramènent) à Tusculum ; Auster me Regium rettulit Cic. Fam. 12, 25, 2, lʼAuster mʼa reporté à Régium ; ut naves eodem unde erant profectæ referrentur Cæs. G. 4, 28, 2, en sorte que les navires étaient ramenés à leur point de départ ; pecunias in templum referri jubet Cæs. C. 2, 21, 3, il ordonne que lʼargent soit reporté au temple || se referre Romam Cic. Fl. 60, se reporter, revenir à Rome, cf. Cæs. C. 1, 72, 5 ; sol se refert Cic. Nat. 3, 37, le soleil rétrograde ; [pass. même sens] Cic. Tusc. 1, 119 ; Virg. En. 1, 390 || reporter, rendre, restituer : Cic. Div. 1, 54 ; Hor. Ep. 1, 17, 32 ; Sen. Ep. 81, 9 || [poét.] pedem, gressum, cursum revenir : Ov. H. 16, 88 ; Sil. 11, 355 ; 8, 89 ¶ 2 rapporter qqch. au point dʼoù lʼon est parti : caput ejus refertur in castra Cæs. G. 5, 58, 6, on rapporte sa tête au camp, cf. Cæs. C. 3, 19, 8 ¶ 3 [milit.] pedem referre, se retirer, se porter en arrière, reculer, lâcher pied : Cic. Phil. 12, 8 ; Cæs. G. 1, 25, 5, etc. ; Liv. 7, 33, 15, etc. || ou gradum referre Liv. 1, 14, 8 ¶ 4 porter en sʼéloignant dʼoù lʼon est, apporter : frumentum omne ad se referri jubet Cæs. G. 7, 71, 6, il ordonne quʼon lui apporte tout le blé ; relatis in publicum cornibus Cæs. G. 6, 28, 3, les cornes [de lʼurus] étant apportées en public, cf. Cæs. G. 7, 88, 4 ; 1, 29, 1 || [avec idée de rétribution] : Hor. S. 1, 6, 75.
II [fig.], ¶ 1 porter une chose au point dʼoù elle est partie : a) rapporter, rendre, ramener : ad equestrem ordinem judicia Cic. Verr. 2, 3, 223, rendre les pouvoirs judiciaires aux chevaliers ; ut eo, unde digressa est, referat se oratio Cic. Off. 2, 77, pour que mon exposé se ramène au point de départ, cf. Cic. Rep. 6, 22 ; ad philosophiam se referre Cic. Off. 2, 4, revenir à la philosophie ; b) remettre en état, rétablir : consuetudo longo intervallo repetita ac relata Cic. Cæcil. 67, coutume reprise et rétablie après un long intervalle, cf. Cic. Cæcil. 68 ; Clu. 86 ; Liv. 3, 55, etc. ¶ 2 porter en retour : a) renvoyer : sonum referre Cic. Nat. 2, 144, renvoyer les sons ; [fig.] Cic. Q. 1, 1, 42 ; b) alicui pro aliqua re gratiam Cæs. G. 5, 27, 11, témoigner sa reconnaissance à qqn en retour de qqch., cf. Cic. Phil. 3, 39 ; 10, 1 ; Cat. 4, 3 ; referre gratiam non potest, habere certe potest Cic. Off. 2, 69, sʼil ne peut témoigner en retour sa reconnaissance, du moins il peut lʼéprouver ; c) répliquer, opposer en réplique, aliquid alicui, qqch. à qqn : Cic. Cæc. 85 ; Fato 30 ; Quinct. 44 ; Virg. En. 4, 31, etc. ¶ 3 porter une chose au point dʼoù lʼon est parti : a) rapporter : in suam domum ignominiam Cic. Off. 1, 138, rapporter chez soi le déshonneur, cf. Cic. Amer. 110 ; victoriam ex hoste Romam referre Liv. 4, 10, revenir à Rome avec une victoire remportée sur lʼennemi ; b) rapporter [une réponse, une notification, etc.] : ejus orationem legati domum referunt Cæs. C. 1, 35, 3, les députés rapportent chez eux son discours, cf. Cæs. G. 4, 9, 1, etc.; Cic. Dej. 25 ||[avec prop. inf.] Cæs. G. 6, 10, 4 ; Liv. 3, 38, 12 ¶ 4 porter de nouveau [répétition], reproduire, renouveler : mysteria Cic. de Or. 3, 75, recommencer la célébration des mystères, cf. Cic. Fl. 1 ||naturam, mores parentum Lucr. 1, 597, reproduire la nature, les mœurs de ses parents, cf. Lucr. 4, 1221 ; Liv. 10, 7, 2 ; Plin. Min. Ep. 5, 16, 9 ; Virg. En. 4, 329 ||[poét.] mente ou secum referre ou referre seul, se rappeler, faire revivre dans son esprit : Ov. M. 15, 27 ; Rem. 299 ; M. 1, 165 ¶ 5 détourner dʼune chose et porter vers une autre : a) reporter : oculos animumque ad aliquem Cic. Quinct. 47, reporter ses yeux et sa pensée sur qqn, cf. Cic. de Or. 1, 1 ; ex aliqua re in aliquam rem aspectum Cic. Prov. 38, au sortir dʼune chose tourner ses regards vers une autre ; b) détourner de soi sur un autre : culpam in alium Curt. 4, 3, 7, reporter la responsabilité sur un autre ; crimen in aliquem Cic. Inv. 2, 83, rejeter sur qqn lʼaccusation ¶ 6 porter ailleurs, à dʼautres : a) rapporter, raconter : sermones ad me referebantur Cic. Fam. 1, 9, 10, on me rapportait des propos, cf. Cic. Br. 301 ; factum dictumve Liv. 6, 40, 5, rapporter un acte ou une parole, cf. Quint. 5, 11, 8 ; 6, 3, 20, etc. ||[avec prop. inf.] Suet. Cæs. 30 ; Ov. M. 1, 700, etc. ||[abst ] refero ad Scaptium Cic. Att. 5, 21, 12, je rapporte la chose à Scaptius ; sæpe aliter est dictum, aliter ad nos relatum Cic. Br. 208, souvent il a été dit une chose et il nous en est rapporté une autre ; de aliqua re ad aliquem Cic. de Or. 1, 239, sʼouvrir à qqn dʼune chose, faire part à qqn dʼune chose ; b) rapporter officiellement, faire un rapport au sénat [en parl. des magistrats qui le président], c.-à-d. soumettre une affaire à sa délibération, mettre à lʼordre du jour de la séance : ad senatum de aliqua re referre, porter une question à lʼordre du jour du sénat, cf. Cic. Fam. 8, 8, 5 ; Pomp. 58 ; Phil. 5, 19 ; 8, 33 ; Cæs. C. 1, 1, 2 ; de aliqua re refertur ad senatum Cic. Verr. 2, 4, 142, sur une affaire il y a délibération du sénat ; refertur de Peducæo Cic. Verr. 2, 4, 143, on met aux voix la question (le cas) Péducæus, cf. Liv. 26, 2, 1 ||rem ad senatum referre Cic. Verr. 2, 4, 85, saisir dʼune question le sénat, cf. Sall. C. 29, 1 ; Liv. 29, 15, 1 ; res integra refertur Cic. Att. 14, 17, 3, toute lʼaffaire est remise en délibération, cf. Liv. 2, 5, 1 ; 21, 6, 6 ||[abst ] referente te Cic. Phil. 2, 31, sur ton rapport, sur ta proposition ; refer ad senatum Cic. Cat. 1, 20, saisis le sénat ; c) [en gén.] referre rem ad aliquem Cic. Att. 7, 7, 4, consulter qqn sur qqch., sʼen remettre dʼune chose au jugement de qqn, cf. Cic. Domo 136 ; Har. 61 ; Att. 1, 13, 3 ; Div. 2, 62 ; Clu. 137 ||de aliqua re ad pontificum collegium Cic. Domo 136, consulter le collège des pontifes sur qqch. ; d) porter sur, consigner sur [un registre, etc.] : aliquid in tabulas Cic. Verr. 2, 4, 12, porter qqch., consigner qqch. sur les livres de compte, cf. Cic. Fl. 20 ; in tabulas publicas refertur avec prop. inf. Cic. Verr. 2, 4, 134, il est porté sur les registres officiels cette mention que ; in tabulis refert avec prop. inf. Cic. Verr. 2, 4, 31, dans ses registres il relate que ; orationem in Origines Cic. Br. 89, relater un discours dans ses Origines [Caton] ||[abst ] consigner sur un procès-verbal : Cic. Phil. 5, 12 ; Liv. 26, 36, 11 ; e) faire rentrer parmi, mettre au nombre de : aliquem in reos Cic. Verr. 2, 5, 109, porter qqn au nombre des accusés ; in labores Herculis aliquid Cic. Verr. 2, 4, 95, mettre qqch. au nombre des travaux dʼHercule ; in oratorum numerum Cic. Br. 137 ; in deorum numero Cic. Nat. 1, 29, ranger au nombre des orateurs, des dieux ; f) remettre, déposer : ad ærarium rationes Cic. Verr. 2, 1, 77, remettre ses comptes au trésor, cf. Cic. Verr. 2, 3, 167 ; Pis. 61, ou rationes referre seul Cic. Fam. 5, 20, 1, rendre ses comptes ; g) acceptum, in acceptum referre, v. accipio ; h) aliquid ad aliquid, rapporter qqch. à une autre chose prise comme mesure dʼévaluation : omnia ad voluptatem Cic. Læl. 32, faire du plaisir la mesure de tout, rapporter tout au plaisir ; aliquid ad amicitiam Cic. Br. 5, juger qqch. dʼaprès lʼamitié, cf. Cic. Dej. 7 ; Leg. 1, 46 ; 2, 8 ; Or. 9 ; 139, etc. ||[ou] rapportera une autre chose prisé comme fin : summa omnis philosophiæ ad beate vivendum refertur Cic. Fin. 2, 86, toute philosophie dans son ensemble a pour but dʼassurer le bonheur, cf. Cic. Off. 1, 106 ||[ou] rapporter à une autre chose qui est le fondement, le principe : omnia ad igneam vim referre Cic. Nat. 3, 35, ramener tout au principe du feu, y voir le principe de toutes choses.
➳ rellatum Ter. Phorm. 21 ; Lucr. 2, 1001.
- 1. naar zijn plaats terugdragen of terugbrengen [pecunias in templum; candelabrum; corpus in monumentum naar het graf; anulum ad alqm; collapsa membra thalamo naar de slaapkamer; alqm in castra; vina opgeven, uitbraken]; ➤ auster alqm in Italiam refert slaat uit de koers (terug naar); ut naves eodem, unde erant profectae, referrentur;
- 2. een vondst, buit naar huis brengen [opima spolia; signa militaria ex proelio];
- 3. naar achteren bewegen, wenden, terugtrekken [caput; manum ad capulum aan het zwaard slaan; pedem, gradum of vestigia zich terugtrekken, terugwijken, terugkeren; castra naar achteren verplaatsen; ora in alqm]; — se ~ of (zelden) pass. referri zich terugtrekken, teruggaan, terugkeren: se ~ e pastu naar huis terugkeren (v. dieren); se Romam ~; se domum ~; se ad urbem ~; a prima acie ad triarios sensim referri; equi datis habenis referuntur; (metaf.) eo se refert oratio;
- 4. (metaf.) de geest, blik terugwenden, opnieuw wenden naar, richten op (m. ad; in m. acc.) [oculos animumque ad alqm; animum ad studia; animum ad firmitudinem weer zelfverzekerd maken; multa in melius weer ten goede keren; se ad philosophiam; se a scientiae delectatione ad efficiendi utilitatem];
- 5. terugvoeren op, afmeten, beoordelen of bepalen naar (m. ad) [omnia ad voluptatem; in claritatem Herculis; omnia ad suum arbitrium afhankelijk maken van; prospera ad fortunam toeschrijven aan; alienos mores ad suos naar zijn eigen gewoonten beoordelen; alqd ad se ipsum naar zijn eigen maatstaven bepalen; omnia consilia atque facta ad dignitatem et ad virtutem]; — pass. referri zich richten naar; ➤ cuncta ad rem publicam referuntur;
- 6. van iem. afleiden [maiores ab alqo];
- 7. (poët.; postklass.) een tijd laten terugkeren, terugbrengen; ➤ o mihi praeteritos referat si Iuppiter annos! (Verg.);
- 8. (be)antwoorden [pauca; talia];
- 9. zeggen, vertellen [vera; talia verba; versum citeren];
- 10. naar voren brengen, voorleggen, verslag uitbrengen over (m. acc.; aci.; afh. vr.) [omnia ad oracula ter beslissing voorleggen; rem ad senatum; ad Apollinem semper publice de maioribus rebus]; ➤ postulant ut referatur dat er verslag uitgebracht wordt;
- 11. herhalen [responsum; voces; alqm herhaaldelijk noemen];
- 12. geluiden doen weerklinken, doen echoën [gemitum]; — pass. referri weerklinken, echoën: soni referuntur; theatri natura ita resonans, ut usque Romam significationes vocesque referantur;
- 13. (poët.; postklass.) weergeven, weerspiegelen, nabootsen [miram formam; patrem sermone (ore); animo manibusque parentes; nomine avum dezelfde naam hebben];
- 14. iets dat verdwenen is herstellen, hernieuwen, terugbrengen, weer invoeren [eas artes; caerimonias; maiorum consuetudinem; morem; arma de oorlog; rem iudicatam opnieuw voor de rechtbank brengen]; ➤ cum astra eandem totius caeli descriptionem rettulerint dezelfde positie tot stand hebben gebracht (Cic.);
- 15. (poët.; postklass.) iem. herinneren aan (m. acc.) [foedus et iura parentum];
- 16. (poët.) zich te binnen brengen, zich herinneren [convivia; visa];
- 17. overbrengen, melden [senatūs consulta; responsum; publicas rationes ad alqm];
- 18. (schriftel. of mondel.) overleveren, berichten, meedelen [acta sociis; haec mandata Caesari; Solis amores; relata wat verteld is; (m. dubb. acc.) alqm parentem als vader noemen of roemen; patriam Epirum]; (ook m. aci.; afh. vr.);
- 19. rekenen tot, tellen onder (m. in m. acc.; inter) [alqm in oratorum numerum; terram et caelum in deos; alqm inter deos];
- 20. teruggeven, vergoeden, vergelden [pateram; argentum; metaf. gratiam of gratias dank betuigen; par pari met gelijke munt betalen; alci salutem teruggroeten];
- 21. iets verschuldigds betalen, voldoen [aera Idibus het schoolgeld betalen; metaf. tumulo sollemnia wijden];
- 22. inschrijven, noteren, boeken, optekenen, opnemen [iudicium in tabulas publicas; in album; in libellum; alqd in commentarium; pecuniam acceptam onder inkomsten boeken, crediteren; alci salutem imperii acceptam toeschrijven; alqm in, inter proscriptos of in proscriptorum numerum vogelvrij verklaren; in reos];
- 23. afleveren, brengen [frumentum ad Caesarem; rationes ad aerarium; pecuniam in aerarium aan de staatskas];
- 24. overdragen (aan: ad) [consulatum ad patrem].
擕回。常面言。述。報信。歸于。上數。效。— se domum 回家。— pedem vel gradum 退後。— de suis rebus ad eum 同彼商量其事。— ad Patres Conscriptos 禀議事廳員。— omnia ad eum finem 各事皆歸此意。— se ad studia 再攻書。— animum ad hoc {} — morem {} — victoriam {} — eum ad poetas {} — in numero deorum vel — in numerum deorum {} — in reos 列入犯人中。— consuetudinem 修此風俗 — id in codicem 上帳薄。— rationem 交帳。— salutem ei 應人問候。— gratiam 報答。— acceptam salutem ei 以其平安歸彼。— patrem 肖父。— salis saporem 帶監味。— ei 答應彼。一 in deterius 歸不好意。— primas ad eum讓彼在先。— opem ei 帮助彼。Relatu digna 足傅之事。— Quae ad rem referunt 關此意之事。v. Refert.
Suggest a Translation
See an image
- (not retulī), relātus (rellātus, T.), referre, to bear back, bring back, drive back, carry back: nihil domum praeter os: ut naves eodem, unde erant profectae, referrentur, Cs.: me referunt pedes in Tusculanum, i. e. I feel a strong impulse to go: in decimum vestigia rettulit annum (victoria), V.: Ad nomen caput ille refert, looks back, O.: suumque Rettulit os in se, drew back, O.: ad Tyneta rursus castra refert, L: digitos ad frontem saepe, O.: pecunias in templum, Cs.: frumentum omne ad se referri iubet, Cs.: Caesaris capite relato, Cs.: cum sanguine mixta Vina refert moriens, spits out, V.—With pronreflex., to go back, return: Romam se rettulit: sese in castra, Cs.: se ad philosophiam: domum me Ad porri catinum, H.: se ob ora Fert refertque, flits to and fro, V.: causa, cur se sol referat. —Passreflex., to return, arrive: sin reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est: classem relatam Nuntio, V.: a primā acie ad triarios sensim referebantur, L.—With pedem or (rarely) gradum, to go back, draw back, retire, withdraw, retreat: volneribus defessi pedem referre coeperunt, Cs.: ut paulatim cedant ac pedem referant, Cs.: cum pedes referret gradum, L.: fertque refertque pedes, paces to and fro, O.: pedem referens, V.: Feroque viso retulit retro pedem (viator), Ph.—To give back, give up, return, restore, pay back, pay in return, repay: pateram (subreptam): Par pro pari, tit for tat, T.: Ut puto, non poteras ipsa referre vicem, O.: pannum, H.—Of sound, to bring back, give back, return, answer, echo: (Saxum) eiulata Resonando mutum flebilīs voces refert, Att. ap. C.: ex locis inclusis (soni) referuntur ampliores: referunt quem (sonum) nostra theatra, H.: ‘coëamus’ rettulit Echo, O.—Fig., to bring back, restore, renew, revive, repeat: in suam domum ignominiam: pro re certā spem falsam domum: consuetudo longo intervallo repetita ac relata: Multa labor . . . rettulit in melius, has improved, V.: quasdam ex magno intervallo caerimonias, L.: rem iudicatam, i. e. cause to be reconsidered: idem illud responsum, repeated, L.: veterem Valeriae gentis in liberandā patriā laudem, restore: neque amissos colores Lana refert, H.—Of the mind or look, to bring back, direct, turn: e cursu populari referre aspectum in curiam, turn towards: animum ad veritatem.—Of time, to bring back, bring again, cause to return, renew: mihi praeteritos annos, V.: Saeculo festas referente luces, H.—In the phrase, referre gratiam (rarely gratias), to return thanks, show gratitude, recompense, requite: Inveniam, parem ubi referam gratiam, a way to pay him off, T.: Et habetur et referetur tibi gratia, T.: pro eo mihi ac mereor relaturos esse gratiam: Caesari pro eius meritis gratiam referre, Cs.: gratiam factis, O.: pro tantis eorum in rem p. meritis eis gratiae referantur. —To present again, set forth anew, represent, repeat: Hecyram ad vos, T.: Actia pugna per pueros refertur, is rehearsed, H.: parentis sui speciem, L.: robora parentum liberi referunt, Ta.: (Tellus) figuras Rettulit antiquas, O.: parvulus Aeneas, qui te tamen ore referret, V.: Marsigni sermone Suevos referunt, recall, Ta.—To say in return, rejoin, answer, reply, respond: id me illorum defensioni rettulisse: ego tibi refero, I reply to you: retices, nec mutua nostris Dicta refers, O.: Anna refert, V.: Tandem pauca refert, V.—To repeat, report, announce, relate, recount, assert, tell, say: quantum, inquam, debetis? respondent CVI; refero ad Scaptium, report it: saepe aliter est dictum, aliter ad nos relatum: abi, quaere, et refer, H.: talīs miserrima fletūs Fertque refertque soror (sc. ad Aeneam), V.: pugnam referunt, O.: factum dictumve, L.: Aut agitur res in scaenis aut acta refertur, or related, H.: multum referens de Maecenate, Iu.: inveni qui se vidisse referret, O.: pugnatum (esse) in annalīs referre, L.—To repeat to oneself, call to mind, think over: tacitāque recentia mente Visa refert, O.: Haec refer, O.: Mente memor refero, O.—To make known officially, report, announce, notify: haec ad suos, Cs.: legationem Romam, L.: capitum numerus ad eum relatus est, Cs.: rumores excipere et ad se referre. —To submit for consideration, propose for decision, make a motion, offer a proposition, consult, refer, move, bring forward, propose: de consularibus provinciis ad senatum referre, lay before the senate the question of, etc.: de quo legando consules spero ad senatum relaturos: de eā re postulant uti referatur, S.: tunc relata de integro res ad senatum, L.: referunt consules de re p., Cs.: de signo dedicando ad pontificum collegium: eam rem ad consilium, L.: referre se dixit, quid de Nabidis bello placeret, put the question, L.: id postea referendum ad populum non arbitrari, should be referred again: tu non ad Lucilium rettulisti, did not consult.—To note down, enter, inscribe, register, record, enroll: ut nec triumviri accipiundo nec scribae referundo sufficerent, L.: in tabulas quodcumque commodum est: nomen in codicem accepti et expensi relatum: tuas epistulas in volumina, i. e. admit: in reos, in proscriptos referri, to be registered: senatūs consulta pecuniā acceptā falsa referebat, recorded: cum ex CXXV iudicibus reus L referret (opp. reicere), i. e. accepted.— Of accounts: rationes totidem verbis referre ad aerarium, to account to the treasury: in rationibus referendis, in accounting: relatis ad eum publicis cum fide rationibus, faithful accounts, Cs.: si hanc ex faenore pecuniam populo non rettuleris, reddas societati, account for this money to the people: (pecuniam) in aerarium, pay in, L.: pecuniam operi publico, charge as expended for a public building; cf. octonis referentes idibus aera, i. e. paying the school-fees, H.—With acceptum, to credit, see accipio.—To account, reckon, regard, consider: imagines in deorum numero: terram et caelum in deos: libriin eundem librorum numerum referendi: hi tamen inter Germanos referuntur, Ta.: refert inter meritorum maxima, demptos Aesonis esse sitūs, O.: eodem Q. Caepionem referrem, should place in the same category.—To ascribe, refer, attribute: pecudum ritu ad voluptatem omnia: omnia ad igneam vim: tuum est, quid mihi nunc animi sit, ad te ipsum referre: id, quo omnia, quae recte fierent, referrentur: origines suas ad deos referre auctores, L.: Hinc omne principium, huc refer exitum, H.: eius, in quem referet crimen, culpa: alius in alium culpam referebant, imputed, Cu.
-
…sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset. His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his mandatis mittit quoniam tanto suo populique Romani beneficio adfectus, cum in…
Julius Caesar, Gallic War
-
…postulas et, si hic ordo placere sibi decreverit te ire in exsilium, obtemperaturum te esse dicis. non referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen faciam ut intellegas quid hi de te sentiant. egredere…
Cicero, in Catilinam
-
…iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant receperunt. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et…
Julius Caesar, Gallic War
-
…beneficio adfectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec esse quae ab…
Julius Caesar, Gallic War
-
…et una M. Metium, qui hospitio Ariovisti utebatur. His mandavit quae diceret Ariovistus cognoscerent et ad se referrent. Quos cum apud se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu suo praesente conclamavit quid ad se venirent an speculandi…
Julius Caesar, Gallic War
-
…aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique mandare refer inquis ad senatum ; id enim postulas et, si hic ordo placere sibi decreverit te ire in exsilium ,…
Cicero, in Catilinam
-
…in hac urbe qui a re publica defecerunt civium iura tenuerunt. an invidiam posteritatis times praeclaram vero populo Romano refers gratiam qui te, hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per omnis honorum…
Cicero, in Catilinam
-
…exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non subissent, virtute possent. Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis et a Treveris veniebant Haedui questum quod Harudes, qui nuper in Galliam transportati essent ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universam Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium LIII. Eodem tempore a P. ; Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…hominem aut eius omnis motus conatusque prohibebit. reliquis autem de rebus constituendis, maturandis, agendis iam ad senatum referemus, quem vocari videtis. nunc illos qui in urbe remanserunt atque adeo qui contra urbis salutem omniumque vestrum in…
Cicero, in Catilinam