civilis
civilis, of citizens, civil, civic
cīvīlis, e: adj. (cīvis), pertaining to the citizen; civil, civic, 6.772.
cīvīlis, e, adj. [civis].
- Of or pertaining to citizens, civil, civic (class. in prose and poetry, and very freq.): sanguine civili rem conflant, by the blood of citizens, * Lucr. 3, 70; Cic. Fam. 15, 15, 1: conjuratio, id. ib. 5, 12, 2: bellum, id. Att. 7, 13, 1; id. Imp. Pomp. 10, 28: bella, Hor. Epod. 16, 1; Luc. 1, 1: genus belli, Cic. Att. 7, 13, 1; Sall. C. 47, 2; Quint. 12, 1, 16; Flor. 3, 22, 10; 3, 23, 7: facinus, Cic. Att. 7, 13, 1.—So De Bello Civili, the title of a portion of the Commentaries of Julius Caesar, Flor. 4, 2, 4: discordia, Sall. C. 5, 2: dissensio, id. J. 41 fin.: discidii specie, Tac. A. 14, 60: irae, id. ib. 1, 43: acies, Ov. M. 7, 142: arma, civil war, Cic. Div. 2, 2, 6; Tac. A. 1, 9: aestus, Hor. Ep. 2, 2, 47: Mars, Ov. H. 6, 35: busta, Prop. 2, 1, 27: victoria, Nep. Epam. 10, 3; Sall. J. 95, 4; Tac. H. 4, 38 fin.: praeda, id. ib. 3, 15 et saep.: mos consuetudoque, Cic. Off. 1, 41,148; cf.just before: instituta civilia: conciliatio et societas, id. N. D. 2, 31, 78: facinus, id. Att. 7, 13, 1: clamor, Liv. 3, 28, 4; cf. robur, id. 28, 44, 5: curae, Hor. C. 3, 8, 17: quercus = corona civica (v. civicus, I.), Verg. A. 6, 772: civilis dies, the civil day (from midnight to midnight; opp. to the naturalis dies, from the rising to the setting of the sun), Varr. R. R. 1, 28, 1; Plin. 2, 77, 79, § 188; Macr. S. 1, 3: amor (opp. to naturalis), between citizens, Gell. 12, 1, 23.—
- 2 Esp.: jus civile.
- a In gen., private rights, the law, as it protects citizens in their status, property, etc.: jus civile est aequitas constituta iis, qui ejusdem civitatis sunt, ad res suas obtinendas, Cic. Top. 2, 9: sit ergo in jure civili finis hic: legitimae atque usitatae in rebus causisque civium aequabilitatis conservatio, id. de Or. 1, 42, 188: qui jus civile contemnendum putat, is vincula revellit judiciorum, etc., id. Caecin. 25, 70; id. Off. 3, 17, 69; id. Balb. 11, 28; Gai Inst. 1, 1; Just. Inst. 1, 2, 1 sq.; opp. jus naturale: quodam tempore homines nondum neque naturali neque civili jure descripto fusi, etc., Cic. Sest. 42, 91.—
- b The body of Roman law relating to private rights, the Civil Law: ut si quis dicat jus civile id esse, quod in legibus, senatūs consultis, rebus judicatis, juris peritorum auctoritate, edictis magistratuum, more, aequitate consistat, Cic. Top. 5, 28: hoc civile (jus) quod dicimus (opp. causa universi juris ac legum), id. Leg. 1, 5, 17: de jure civili si quis novi quid instituit, id. Verr. 2, 1, 42, § 109; opp. jus nationum, id. Div. in Caecil. 5, 18; opp. jus praetorium, the precedents of decisions by the praetor: nam quod agas mecum ex jure civili ac praetorio non habes, id. Caecin. 12, 34; 2, 4; cf. Dig. 1, 1, 7 pr. and § 1.—
- c In narrower sense, the code of procedure, the forms of process in the Roman law: civile jus, repositum in penetralibus pontificum, evulgavit (Licinius), Liv. 9, 46, 5 Weissenb. ad loc.: jus civile per multa saecula inter sacra caerimoniasque deorum abditum, Cn. Flavius vulgavit, Val. Max. 2, 5, 2; cf. Dig. 1, 2, 2, § 5 sqq.; plur.: inteream si... novi civilia jura, Hor. S. 1, 9, 39.—
- B Relating to public or political life, political, public, state-: scientia, politics, political science, Cic. Inv. 1, 5, 6; Quint. 2, 15, 33: quaestiones, id. 2, 15, 36: officia, id. 2, 15, 36, and 2, 4, 27: civilium rerum peritus, Tac. H. 2, 5: mersor civilibus undis, Hor. Ep. 1, 1, 16: vir, a statesman, πολιτικός, Quint. prooem. § 10; 11, 10, 15; 12, 2, 7; 12, 2, 21; 11, 1, 35.—
- 2 Esp. civil, opp. military (first in Livy): is gravis annis non militaribus solum sed civilibus quoque abscesserat muneribus, Liv. 9, 3, 5; cf.: civilis res haud magnopere obeuntem bella excitabant, id. 6, 22, 7.—
- II Trop. (cf. popularis, and the Gr. κοινός), demeaning one’s self as a citizen; hence of distinguished persons, courteous, polite, civil, affable, urbane (so not before the Aug. per.; esp. freq. in Suet.; in Quint. only once): quid enim civilius illo? Ov. Tr. 4, 4, 13: sermo, Liv. 6, 40, 15: animus, id. 45, 32, 5; Tac. A. 1, 72; Suet. Caes. 75; id. Claud. 1; id. Dom. 12; cf. id. Calig. 3; id. Vesp. 12: parumque id non civile modo sed humanum etiam visum, unbecoming a private citizen, Liv. 5, 23, 5: et humano ingressu, Quint. 3, 8, 59 Spald.: incessu, Plin. Pan. 83, 7: civile ingenium, mira comitas, Tac. A. 1, 33; cf. id. ib. 2, 82: arma, id. H. 4, 3: civile rebatur, misceri voluptatibus vulgi, id. A. 1, 54; cf. id. ib. 2, 34; 3, 22; Plin. Pan. 78, 4; 87, 1: civilis circa amicos, Eutr. 7, 13: in cunctos, id. 10, 16.—Sup., Eutr. 8, 1; Spart. Had. 20, 1.—As subst.: cīvīle, is, n., courtesy: si quicquam in vobis non dico civilis sed humani esset, Liv. 5, 3, 9.—Hence, adv.: cīvīlĭter.
- 1 (Acc. to I.) Citizen-like: vivere, Cic. ap. Lact. 3, 14: certare, Cael. ap. Cic. Fam. 8, 14, 3; Liv. 38, 56, 9; 33, 46, 3; Juv. 5, 112; Gell. praef. § 13.—
- b In judicial language, civilly (opp. criminally): agere, Dig. 47, 2, 92; 11, 6, 1; 47, 10, 37.—
- 2 (Acc. to 2.) As becomes a citizen, courteously, kindly, Ov. M. 12, 583; id. Tr. 3, 8, 41; Tac. A. 3, 76; 4, 21; id. H. 2, 91.—Comp.: civilius, Plin. Pan. 29, 2; Ap. Met. 9, 39, 25.—Sup.: civilissime, Eutr. 7, 8.
1. cīvīlis, e (civis), Adi. m. Compar. u. Superl., I) den Bürger (u. insbes. den Mitbürger) betreffend, bürgerlich, Bürger-, des Bürgers, der Bürger, des Mitbürgers, der Mitbürger, 1) eig.: mos, Cic.: clamor, Liv.: furor, Hor.: sanguis, Cic.: cruor, Cic.: bellum, Cic.: victoria, über Mitbürger, Nep. Epam. 10, 3 u. Pelop. 5, 4, im Bürgerkriege, Sall. Iug. 45, 9: quercus, poet. = corona civica (s. cīvicus), Verg.: ius, entweder (im weit. Sinne) das bürgerliche Staatsrecht (Ggstz. ius naturale), Cic., Hor. u.a., od. (im engern Sinne) das Zivilrecht, Privatrecht (Ggstz. ius publicum), Cic.: actio, Klage eines Bürgers gegen seinen Mitbürger, Cic.: controversia, Cic.: dies, der bürgerliche Tag (von Mitternacht bis Mitternacht, Ggstz. dies naturalis, vom Aufgang bis zum Untergang der Sonne), Varr.: so auch annus, das aus 365 bürgerlichen Tagen bestehende Jahr, Gell. – 2) übtr.: a) bürgerlich = voll Bürgersinn; populär = gemeinnützig, dem Gemeinwohl zuträglich, nulli civilis animus, Liv. 45, 32, 5: at hercule sermo est minime c., Liv. 6, 40, 15: neque magistratum continuari satis civile esse, Liv. 27, 6, 4: neutr. subst., si quicquam in vobis non dico civilis, sed humani esset, wenn in auch noch ein Funke, nicht etwa von Bürgersinn, aber doch von Menschlichkeit wäre, Liv. 5, 3, 9: quid civilius ordinatione? wodurch kann man sich um Bürger verdienter machen als durch Verleihung einer ordentlichen Verfassung, Plin. ep. 8, 24, 7. – b) populär = leutselig, gewinnend, herablassend, höflich, schonend, animus, Suet.: ingenium, Tac.: ingressus, Quint.: genus vitae, Suet.: quid civilius illo (patre patriae), Ov.: aequissimum se et civilissimum praebuit, Eutr. – m. Abl., civilis ingressu, Plin. pan. 83, 7. – m. in u. Abl., in colloquiis, etiam humilissimorum, civilissimus fuit, Spart. Hadr. 20, 1: civilis in semet augendo, Suet. Claud. 12, 1. – m. circa od. in u. Akk., civilis circa quosdam amicos, Eutr. 7, 13: civilis in cunctos, Eutr. 10, 16. – civile reabatur mit folg. Infin. Präs. Pass., Tac. ann. 1, 54. – n. pl. subst., plus quam civilia agitare, Tac. ann. 1, 12: civilia loqui de se, Tac. hist. 4, 5. – II) den Staat od. Staatsdienst betreffend, öffentlich, Staats-, a) übh.: oratio, Cic.: res, Cic.: officia, Quint.: scientia, ratio, Staatswissenschaft, Cic.: rerum civilium cognitio, Staatskunde, Cic.: vir, Staatsmann (ἀνώρ πολιτικός), Quint.: dass. civilium rerum peritus, Tac.: fluctus, procellae, des Staatslebens, Nep. – b) dem Zivildienst betreffend, Zivil- (Ggstz. militaris, bellicus), officia (Ggstz. bellica off.), Cic. de off. 1, 122: non militaria solum sed civilia quoque munera, Liv. 9, 3, 5: civiles res (Ggstz. bella), Liv. 6, 22, 7. – n. pl. subst., ut militarium aliquis ad civilia (zum Zivildienste, zur Zivilverwaltung) transiret, Amm. 21, 16, 3.
hec vero scientia moralis vocatur ab Aristotile et aliis ~is scientia, quia jura civium et civitatum demonstrat; et, quoniam solebant civitates dominari regionibus, ut Roma imperabat mundo, ideo hec scientia ~is denominatur a civitate, jura tamen regni et imperii construendo
oportet in primo videre si ~e dominium presupponat dominium naturale fundatum in gracia
dominium ~e vel seculare, quod juxta me est idem cum ~i
ut Brettones ‥ ~ibus sese bellis contriverint
~e bellum,burware gefeoht
ne concives armis ~ibus impugnaret
~ia placita [(AS: ] ter in anno teneanturburhgemot
rex ‥ et affatu jucundus et moribus ~is
paucissimae domus ‥, hoc est illae sine quibus conversatio ~is esse nullatenus poterat
qui, rogo, civiles cupiat cognoscere mores, / haec praecepta legat
gens hec, agriculture labores aspernans et ~es gazas parum affectans civiumque jura multum detrectans
ut corpus verborum non sit agreste, / sed civile
civilior ordine recto / et longe prior est quamvis preposterus ordo
et blando sermone michi civilia fantur
nichil venustius aut utilius jure ~i Romanorum, cum legitime juxta disciplinam ministratur
jus ~e ‥ pluribus modis ponitur
sub hac parte [moralis philosophie ] continetur jus ~e imperatorum et regum per universum mundum
lego conventui ‥ omnes libros meos ~es
tam in ~ibus quam in criminalibus causis
questio civilis vel que de crimine manat / inter pragmaticos lege soluta fuit
placitorum aliud criminale, aliud ~e
nulla actio in personam ~is criminaliter potest nec debet intentari
renuntiando ‥ omni juris auxilio canonici et ~is(
quod clericus ante ~em judicem non sit conveniendus
quousque in jure canonico vel ~i officium eruditionis impendende assumpserit
sufficit ut talis [advocatus ] audiverit jus ~e secundum remissiones que ponuntur in glossa juris canonici et sine quibus jura canonica ‥ non possunt bene intelligi
secundum jus canonicum, secundum jus Anglie vel ~e(
dubitas ‥ an Anglorum legum vel ~ium studio te conferas
unus ‥ quid ‥ jus ~e, quid ecclesiasticum, quid regni Anglie jus teneat, doceat
bona et justa de quibus ~is intendit tantam habent differenciam et errorem ut videantur lege sola esse, natura vero non
post decessum dicte Cecilie, ~em sc. vel naturalem
quandocumque ‥ capellanus ‥ vicariam per mortem naturalem seu ~em dimiserit
1 cīvīlis, (7) e (civis), de citoyen, civil, ¶ 1 [au pr.] : odium civilis sanguinis Cic. Fam. 15, 15, 1, lʼhorreur de voir répandre le sang des citoyens ; facinus civile Cic. Att. 7, 13, 1, acte dʼun citoyen ; civile bellum Cic. Div. 2, 24 ; Att. 7, 13, 1, guerre civile ; civilis victoria Nep. Epam. 10, 3, victoire remportée sur des concitoyens ( Pel. 5, 4 ) ; ante civilem victoriam Sall. J. 95, 4, avant sa victoire dans la guerre civile [sur Marius] ; contra morem consuetudinemque civilem Cic. Off. 1, 148, contrairement aux mœurs et aux coutumes des concitoyens (du pays) || [poét.] civilis quercus = corona civica Virg. En. 6, 772 || jus civile, [en gén.] droit civil, droit commun à tous les citoyens dʼune cité : Cic. Top. 28 ; de Or. 1, 188 ; Off. 3, 69, etc. ; [opposé à jus naturale ] Sest. 91 ; [en part.] droit civil = droit privé : Top. 5, 28 ; Leg. 1, 17 ; Cæc. 34, etc. || dies civilis Varro R. 1, 28, 1, jour civil [de minuit à minuit] ; plus quam civilia agitare Tac. Ann. 1, 12, rouler des projets qui surpassent ceux dʼun simple citoyen ¶ 2 qui concerne lʼensemble des citoyens, la vie politique, lʼÉtat : oratio civilis Cic. Or. 30, discours politique ; civilis scientia Cic. de Or. 3, 123, science politique ; rationes rerum civilium Cic. Rep. 1, 13, théories politiques || vir vere civilis Quint. 1, pr., 10, le véritable homme dʼÉtat, homme politique, cf. 12, 2, 7 ; 12, 2, 22, etc. ; civilium rerum peritus Tac. H. 2, 5, habile politique || bellica, civilia officia Cic. Off. 1, 122, les devoirs de la vie militaire, de la vie civile ; civilia munera Liv. 9, 3, 5, charges, fonctions civiles ¶ 3 qui convient à des citoyens, digne de citoyens : hoc civile imperium Sall. J. 85, 35, voilà le commandement qui convient à des citoyens( Liv. 6, 40, 15 ; 27, 6, 4 ; 45, 32, 5 ) ; quid ordinatione civilius ? Plin. Min. Ep. 8, 24, 7, quoi de plus digne dʼun vrai citoyen que le soin dʼorganiser ? || civile rebatur misceri voluptatibus vulgi Tac. Ann. 1, 54, il croyait que cʼétait dʼune bonne politique de se mêler aux amusements de la foule ¶ 4 populaire, affable, doux, bienveillant : civili animo ferre aliquid Suet. Cæs. 75, supporter qqch. avec douceur ; quam civilis incessu ! Plin. Min. Pan. 83, 7, quel air affable dans sa démarche !
- 1. burgerlijk, (mede)burgers betreffend, burger-, privé-; ➤ exercitus ~ burgerwacht; ius civile burgerlijk recht, privaatrecht; causa ~ privaatproces; bellum civile burgeroorlog; coniuratio ~; dissensio ~;
- 2. patriottisch;
- 3. (poët.; postklass.) vriendelijk, prettig in de omgang, welwillend;
- 4. openbaar, politiek; ➤ res civiles de politiek; rerum civilium peritus of vir ~ staatsman;
- 5. de overheidsdienst betreffend [officia];
- 6. (postklass.) lis ~ burgerlijk proces;
- 7. (Laatl.) inheems.
civilis , e. adj. c.
國家者。温和者。知禮者。Agere se civilem in omnes 温和帶衆人。Vir civilis 諳國政之人士。Curae civiles 作官事務。 Sermo civilis 士談。Dies civilis 一晝夜。Jus civile 律例。
Suggest a Translation
See an image
國家者。温和者。知禮者。Agere se civilem in omnes 温和帶衆人。Vir civilis 諳國政之人士。Curae civiles 作官事務。 Sermo civilis 士談。Dies civilis 一晝夜。Jus civile 律例。
Suggest a Translation
See an image
Incivilis, imprudens, inconsideratus. Arest. parlam. ann. 1404. in Memor. G. Cam. Comput. Paris fol. 14. r°. :
QuasNon multum dissimili acceptione nostri(literas) surrepticias, aut saltem Inciviles esse dicebat, quia super eo fundatæ erant, quod nos eidem de Merlo dictum bailliviatus officium, quod ipse de Mota tenebat, dederamus, et illud ex inadvertentia ipsi de Novavilla donaveramus... Præfato de Merlo... dicente quod dictæ litteræ per ipsum, ut præfertur, a nobis obtentæ nullatenus erant neque sint surrepticiæ, immo Civiles et veritatem continentes.
Civil, pro Callido homine dixerunt : unde
Civilité, Calliditas, vulgo
Les supplians ont advisé par plusieurs fois à trouver la maniere de savoir où Julien Malet, qui estoit Civil et subtil homme, mettoit... ladite finance ; et tant ont subtillé et mis garde sur ledit Julien Malet, qu'ilz ont sceu, etc. Pour la subtilité et Civilité dudit Julien Malet, etc. Citoïenvero, pro
Civil ; Droit citoyen, Jus civile, in Charta ann. 1301. ex Lib. rub. ejusd. Cam. Comput. fol. 187. v°. col. 2 :
Renonçons... à toutes deffenses de fait et de droit canon ou Citoyen, qui porroient estre dites. Cisteyaux,eodem sensu, in Lit. ann. 1324. tom. 5. Ordinat. reg. Franc. pag. 381. ubi perperam editum :
A tout droit de Savoiz, de Cisteyaux, etc.si quidem in Reg. unde exscriptæ sunt hæ Literæ, legitur :
A tout droit de canon, de Cisteyauz, etc.
Ad hæc ipsi comites... suis militibus... talem gratiam tradiderunt, ut de bonis suis, curiis, agris, vineis, Civilibus, quæ Pourchrect dicitur, etc.Sed leg. prorsus
Curtilibus.
cīvīlis e, adj.with comp.
- civis, of citizens, civil, civic: bellum: discordia, S.: acies, O.: aestus, H.: victoria, N.: mos consuetudoque: clamor, L.: quercus (i. e. corona civica), V.—As substn.: si quicquam in vobis civilis esset, sense of public duty, L.—In the phrase ius civile, private rights, the law(as protecting citizens): sit ergo in iure civili finis hic: neque naturali neque civili iure descripto: de iure civili si quis novi quid instituit, the Civil Law: quod agas mecum ex iure civili non habes: civile ius evolgavit, a code of procedure, L.: inteream si ... novi civilia iura, legal process, H.—Meton., of the state, relating to public life, political, public, state: scientia, political science: mersor civilibus undis, H.—Civil(opp. military): officia: munera, L.: res, L.— Fig., courteous, polite, civil, affable, urbane: quid enim civilius illo? O.: sermo minime, L.: ingenium, Ta.: parum civile, unbecoming a private citizen, L.
-
…foret urbis potiri ; praeterea ab incenso Capitolio illum esse vigesumum annum, quem saepe ex prodigiis haruspices respondissent bello civili cruentum fore. Igitur perlectis litteris, cum prius omnes signa sua cognovissent, senatus decernit, uti abdicato magistratu…
Sallust, Catilina
-
…sacrilegi, convicti iudiciis aut pro factis iudicium timentes, ad hoc, quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat, postremo omnes, quos flagitium, egestas, conscius animus exagitabat, ii Catilinae proxumi familiaresque erant .…
Sallust, Catilina
-
…aes alienum per omnis terras ingens erat et quod plerique Sullani milites largius suo usi rapinarum et victoriae veteris memores civile bellum exoptabant, opprimundae rei publicae consilium cepit. In Italia nullus exercitus, Cn. Pompeius in extremis terris…
Sallust, Catilina
-
…animi et corporis, sed ingenio malo pravoque. Huic ab adulescentia bella intestina, caedes, rapinae, discordia civilis grata fuere ibique iuventutem suam exercuit. Corpus patiens inediae, algoris, vigiliae supra quam quoiquam credibile est .…
Sallust, Catilina
-
…publicam et in ea quodam modo vilicare possit, summi iuris peritissimus, sine quo iustus esse nemo potest, civilis non inperitus, sed ita, ut astrorum gubernator, physicorum medicus ; uterque enim illis ad artem suam utitur…
M. Tullius Cicero, De Republica
-
…anteponamus. ut enim leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt, sic vir bonus et sapiens et legibus parens et civilis officii non ignarus utilitati omnium plus quam unius alicuius aut suae consulit. nec magis est vituperandus proditor patriae quam…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…celeritate caecata oratio ; sed neque verbis aptiorem cito alium dixerim neque sententiis crebriorem. Praeterea perfectus in litteris iurisque civilis iam a patre Aculeone traditam tenuit disciplinam. Reliqui sunt, qui mortui sint, L. Torquatus, quem…
M. Tullius Cicero, Brutus
-
…numquam paeniteat. etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem nostrum, Q Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset ; hoc nostra laus erit inlustrior, quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non arbitror…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset. quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito…
Cicero, Philippicae
-
…in utroque adsequi possumus, quantum in hac acie cotidiani muneris spati nobis datur, quanto minus est ad iuris civilis perdiscendi occupationem descendendum Quod et summatim percipi sine doctrina potest et hanc habet ab illis rebus dissimilitudinem, quod vox…
Cicero, de Oratore