causa
causa, a cause, reason, motive, inducement, occasion, opportunity
they forced Orgetorix to plead his case in chains
the assault of Saguntum was the cause of the second Punic War
a dictator was appointed for the sake of the elections
- I In gen.: causa ea est, quae id efficit, cujus est causa; ut vulnus mortis; cruditas morbi; ignis ardoris. Itaque non sic causa intellegi debet, ut quod cuique antecedat, id ei causa sit, sed quod cuique efficienter antecedat, Cic. Fat. 15, 34: justa et magna et perspicua, id. Rosc. Am. 14, 40: id. Phil. 2, 22, 53; id. Att. 16, 7, 6: sontica causa, v. sonticus.—Followed by a particle of cause: causa, quamobrem, etc., Ter. And. 837; id. Eun. 145; id. Heaut. 336; id. Hec. 382; 452; 695; Cic. Fin. 4, 16, 44: causa, quare, etc., Cic. Inv. 2, 20, 60: causa, cur, etc., id. Ac. 1, 3, 10; Quint. 11, 3, 16; 2, 3, 11; Hor. C. 1, 16, 19 al.: causa quod, etc., Cic. Verr. 2, 3, 46, § 109; id. Phil. 6, 1, 1; Quint. 2, 1, 1; 5, 10, 30 al.: ut, etc., Plaut. Capt. 2, 2, 7 (257); Ter. Eun. 512; Cic. Fam. 1, 8, 4 al.: haud causa quin, etc., Plaut. Most. 2, 2, 4 (434): quae causa est quin, id. Capt. 2, 2, 103 (353): quid causae est quin, Ter. And. 600; Cic. Tusc. 5, 11, 32; Hor. S. 1, 1, 20: nulla causa est quin, Cic. Fam. 2, 17, 1: causa quominus, Sall. C. 51, 41; Liv. 34, 56, 9: causa ne, id. 34, 39, 9: nihil causae est cur non, etc., Quint. 11, 3, 59: causae propter quas, etc., id. 4, 2, 12; 5, 7, 24; 8, 6, 23.—With gen. obj.: is, qui causa mortis fuit, Cic. Phil. 9, 3, 7; Liv. 21, 21, 1; Quint. 7, 3, 18; 7, 4, 42: salutis, Lucr. 3, 349: morbi, id. 3, 502; Verg. G. 4, 397; Hor. C. 2, 2, 14: nos causa belli sumus, Liv. 1, 13, 3: causa mortis fuistis, Quint. 7, 3, 32; Sen. Ira, 2, 27, 3: explicandae philosophiae, Cic. Div. 2, 2, 6: nec vero umquam bellorum civilium semen et causa deerit, id. Off. 2, 8, 29; so, belli, Sall. C. 2, 2; Verg. A. 7, 553; Hor. C. 2, 1, 2; id. S. 1, 3, 108; id. Ep. 1, 2, 9: felix qui potuit rerum cognoscere causas, Verg. G. 2, 490: vera objurgandi causa, Ter. And. 158; cf. with ad: causa ad objurgandum, id. ib. 150; id. Hec. 693; and poet. with inf.: consurgere in arma, Verg. A. 10, 90: perire, Tib. 3, 2, 30: gestare carinas, Luc. 5, 464.— With prepp.: cum causā, with good reason, Cic. Verr. 2, 1, 8, § 21; id. de Or. 2, 60, 247; Varr. R. R. 1, 17, 4: sine causā, without good reason, Cic. Div. 2, 28, 61; id. Fat. 9, 18; id. de Or. 2, 60, 246; id. Att. 13, 22, 1; Caes. B. G. 1, 14; Nep. Alcib. 6, 2; Quint. 1, 10, 35; 1, 12, 9: his de causis, Cic. Att. 6, 1, 6: id nisi gravi de causā non fecisset, id. ib. 7, 7, 3: justis de causis, id. Fam. 5, 20, 2: quā de causā, id. Off. 1, 41, 147; id. Ac. 1, 12, 43; Caes. B. G. 1, 1: quibus de causis, Quint. 4, 2, 15; less freq. in ante-Aug. prose: quā ex causa, Cic. Rep. 2, 7, 13; id. Mur. 17, 36; but very freq. in Quint., Sen., and the younger Plin.; so, nullā aliā ex causā, Sen. Ep. 29, 1: multis ex causis, Quint. 5, 12, 3: quibus ex causis, id. 4, 2, 15; Plin. Ep. 6, 6, 8: ex plurimis causis, id. ib. 1, 3, 6: ex his (causis), id. ib. 5, 8, 6:—ob eam causam scribo, ut, etc., Cic. Fam. 1, 8, 4: illa festinatio fuit ob illam causam, ne, etc., Cic. Verr. 2, 2, 40, § 99; Nep. Milt. 6, 2: ob eam causam, quia, etc., Cic. N. D. 3, 20, 51: ob eas causas, Caes. B. G. 1, 10: ob eam ipsam causam, Cic. Brut. 7, 29: quam ob causam, Nep. Paus. 2, 6: propter eam quam dixi causam, Cic. Verr. 2, 3, 46, § 110: causae propter quas, Quint. 4, 2, 12.—In causā esse, to be the cause of, responsible for, etc. (rare): in causā haec sunt, Cic. Fam. 1, 1, 1: vim morbi in causā esse, quo serius perficeretur, Liv. 40, 26, 5: verecundiam multis in causā fuisse, ut, etc., Quint. 12, 5, 2; Plin. Ep. 6, 10, 3; 7, 5, 1; Plin. 9, 30, 49, § 94; cf.: tarditatis causa in senatu fuit, Liv. 4, 58, 4.—
- b Causā, in abl. with gen. or possess. adj. (usu. put after the noun), as patris causā, meā causā, on account of, for the sake of (in the best prose, almost always referring to the future, and implying a purpose; cf. propter with acc. of the pre-existing cause or motive): honoris tui causā huc ad te venimus, Plaut. Poen. 3, 3, 25 (639); Ter. Phorm. 928; Cic. Fam. 13, 26, 2 al.: animi causa, v. animus, II., etc.: exempli causā, v. exemplum: causā meā, Plaut. Most. 5, 2, 47 (1168); id. Poen. 1, 2, 160 (369); id. Am. 1, 3, 42 (540) al.; Ter. Heaut. 41; 1067 al.; causā meāpte, id. ib. 686: nostra causa, id. Phorm. 695; Cic. Ac. 2 (Luc.), 38, 120; Quint. 7, 4, 9: vestrā magis hoc causā volebam quam meā, Cic. de Or. 1, 35. 162: aliena potius causa quam sua, Quint. 3, 7, 16.—Put before the noun: rastros capsit causă potiendi agri, Enn. Ann. 324 Vahl.: quidquid hujus feci, causā virginis Feci, Ter. Eun. 202; so Liv. 26, 32, 6; 31, 12, 4; 39, 14, 8; 40, 41 fin.; 40, 44, 10.—Rarely with propter in the same sense: vestrarum sedum templorumque causā, propter salutem meorum civium, Cic. Sest. 20, 45.—With gen. of pers. or reflex. pron. instead of possess. very rare (v. Lahmeyer ad Cic. Lael. 16, 57): quod illi semper sui causā fecerant, Cic. Verr. 2, 3, 52, § 121.
- II Esp.
- A = justa causa, good reason, just cause, full right: cum causā accedere ad accusandum, with good reason, Cic. Verr. 2, 1, 8, § 21; so, cum causā, id. de Or. 2, 60, 247; Varr. R. R. 1, 17, 4; 3, 16, 7; and the contrary: sine causā, without good reason, Cic. Div. 2, 28, 61; id. de Or. 2, 60, 246; Caes. B. G. 1, 14; Nep. Alcib. 6, 2 al.—
- B An apology, excuse, Cato R. R. 2, 2; Plaut. Capt. 3, 4, 92 (624); Ter. Phorm. 272; Cic. Fam. 16, 19 fin.; Verg. A. 9, 219 al.—
- C Causam alicui dare alicujus rei, occasion: qui (Nebatius) mihi dedit causam harum litterarum, Cic. Fam. 11, 27, 8; for which poët.: Bacchus et ad culpam causas dedit, Verg. G. 2, 455 Forbig. ad loc.—
- D A feigned cause, a pretext, pretence, = praetextus, πρόφασις: habere causam, Plaut. As. 4, 1, 44 (789): fingere falsas causas, Ter. Hec. 693; id. And. 213 Ruhnk.; 643; id. Phorm. 234: fingit causas ne det, id. Eun. 138; cf. Tib. 1, 6, 11: morae facere, to pretend reasons for the delay, Sall. J. 36, 2: inferre causam, Caes. B. G. 1, 39, 2: causam interponere, Nep. Them. 7, 1; cf. id. Milt. 4, 1: bellandi, id. Ham. 3, 1: belli, Tac. A. 12, 45: jurgii, Phaedr. 1, 1, 4 al. (On the other hand, causa, a true cause, is opp. to praetextus, a pretext, Suet. Caes. 30.)—So freq. per causam, under the pretext, Caes. B. C. 3, 24; 3, 76; 3, 87; Liv. 2, 32, 1 Drak.; 22, 61, 8; Suet. Caes. 2; id. Oth. 3; id. Vesp. 1; Tib. 1, 6, 26; Ov. H. 20, 140; id. Tr. 2, 452.—
- E In judic. lang. t. t., a cause, judicial process, lawsuit: privatae, Cic. Inv. 1, 3, 4: publicae, id. de Or. 3, 20, 74; id. Rosc. Am. 21, 59: capitis aut famae, id. Fam. 9, 21, 1: causam agere, id. de Or. 2, 48, 199; Quint. 6, 1, 54; 7, 2, 55; 10, 7, 30; 11, 1, 67 et saep.: constituere, Cic. Verr. 2, 5, 1, § 1: perorare, id. Quint. 24, 77: defendere, Quint. 3, 6, 9; 12, 1, 24; 12, 1, 37; Suet. Caes. 49: exponere, Quint. 2, 5, 7: perdere, Cic. Rosc. Com. 4, 10: obtinere, id. Fam. 1, 4, 1: tenere (= obticere), Ov. M. 13, 190: causā cadere, v. cado, II.: causam dicere, to defend one’s self, or to make a defence (as an advocate), Cic. Rosc. Am. 5, 12 and 13; 21, 54; id. Sest. 8, 18; id. Quint. 8, 31; Liv. 29, 19, 5; Quint. 5, 11, 39; 8, 2, 24; Suet. Caes. 30 et saep.—Poet.: causa prior, the first part of the process, i. e. the trial, Ov. M. 15, 37.—Hence,
- 2 Out of the sphere of judicial proceedings, the party, faction, cause that one defends: ne condemnare causam illam, quam secutus esset, videretur, etc., Cic. Lig. 9, 27 sq.: suarum partium causa, Quint. 3, 8, 57: causa Caesaris melior, id. 5, 11, 42; Tac. A. 1, 36 al. —Hence,
- b Meton.
- α A relation of friendship, connection: quīcum tibi adfininitas, societas, omnes denique causae et necessitudines veteres intercedebant, Cic. Quint. 15, 48: explicare breviter, quae mihi sit ratio et causa cum Caesare, id. Prov. Cons. 17, 40; id. Fam. 13, 19, 1.—
- β In gen., = condicio, a condition, state, situation, relation, position: ut nonnumquam mortem sibi ipse consciscere aliquis debeat, alius in eādem causā non debeat: num enim aliā in causā M. Cato fuit, alia ceteri, qui se in Africā Caesari tradiderunt? Cic. Off. 1, 31, 112; so Caes. B. G. 4, 4 Herz.: (Regulus) erat in meliore causā quam, etc., Cic. Off. 3, 27, 100; id. Agr. 3, 2, 9 (where for causa in the foll. clause is condicio): atque in hoc genere mea causa est, ut, etc., id. Fam. 2, 4, 1; cf. id. ib. 9, 13, 1.—
- γ = negotium, a cause, business undertaken for any one, an employment: cui senatus dederat publice causam, ut mihi gratias ageret, Cic. Verr. 2, 3, 73, § 170: quod nemo eorum rediisset, qui super tali causā eodem missi erant, Nep. Paus. 4, 1.—
- F In medic. lang., a cause for disease: causam metuere, Cels. 3, 3; so Sen. Cons. ad Marc. 11 fin.; Plin. 28, 15, 61, § 218.—Hence in late Lat. for disease, Cael. Aur. Tard. 5, 10, 95; id. Acut. 2, 29, 157; Veg. 1, 25, 1; 3, 6, 11; 3, 45, 5; 4, 4, 2 al.—
- G That which lies at the basis of a rhetorical representation, matter, subject, ὑπόθεσις, Cic. Top. 21, 79; id. Inv. 1, 6, 8; Auct. Her. 1, 11, 18; Quint. 3, 5, 7 sq.
II) der obwaltende, a) die obwaltende Angelegenheit, Sache, der Gegenstand, Punkt, die Sachlage, der Sachverhalt, Alexandrina causa, Cic.: nec praetermittebat fere quicquam, quod esset in causa, was zur Sache gehörte, Cic. Brut. 303 (vgl. oben no. I, a in causa esse): et causam et hominem probare, Caes.: super tali causa eodem missum esse, Nep.: sic egit causam tuam, ut etc., Cic.: cui senatus dederat publicam (al. publice) causam, ut etc., den offiziellen Auftrag, Cic. – im Ggstz. zu Nebenumständen, armis inferiores, non causā fuisse, Cic.: parum precibus, parum causā proficere, Liv. – b) die obwaltende Lage, Stellung, der obwaltende Fall, obwaltende Zustand, suam causam non nosse, alienas facile discere, Cic.: num alia in causa M. Cato fuit, aliā ceteri qui etc., Cic.: (Regulus) erat in meliore causa, Cic.: in eadem causa erant Usipetes et Tenchteri, Caes.: (praedia) soluta meliore causā sunt quam obligata, Cic. – c) das obwaltende freundschaftliche Verhältnis, die freundschaftliche Beziehung zu jmd., das Freundschaftsverhältnis, die Verbindung, quicum tibi affinitas, societas, omnes denique causae et necessitudines veteres intercedebant, Cic.: ad eas causas quibus inter nos amore sumus, officiis, vetustate coniuncti patriae caritas accessit, Cic.: explicare breviter, quae mihi sit ratio et causa cum Caesare, Cic. – d) das Interesse, das man verfolgt, die Sache, Partei, die man verficht (s. die Auslgg. zu Cic. de imp. Pomp. 2): causa senatoria, popularis, Iustin.: populi Romani vera, Cic.: c. Caesaris melior, Quint.: suarum partium c., Quint.: c., quam Pompeius susceperat, Cic.: causam imperii cognoscere, Cic.: causam rei publicae non tenere, Cic. (s. Halm Cic. Sull. 32): u. ad causam publicam accedere, das Interesse des Staates zu vertreten beginnen, Cic.: causam populi agere (Ggstz. causam optimatium agere), Nep.: rem in causam plebis inclinare, Quint.: ea causa, quae est senatui, quae est dis hominibusque gratissima, Cic.: ii, quorum est una causa, Cic.: non omnibus Sullae causa grata, Cic.: utrum militantium
adversarii estis, an causam agitis ? Liv.: omnis familiae causa consistit tibi, das Interesse für usw. (die Sorge für die Unterhaltung der usw.), Plaut. asin. 520. – e) der in Frage stehende od. gestellte Gegenstand, Punkt, α) = ὑπόθεσις die Aufgabe, der Stoff, das Thema, der Streitpunkt (s. Cic. top. 79. Quint. 3, 5, 7), sowohl einer philosophischen Erörterung usw., poscere eorum aliquem qui adsunt causam disserendi, Cic.: quod vero maxime rem causamque continet, Cic. – als einer rednerischen Darstellung, der Fall, verae causae aut forenses, wirkliche Geschäfts-od. Gerichtsfälle, Cic.: causarum, quae sint a communi quaestione seiunctae, partim in iudiciis versari, partim in deliberationibus, Cic. – β) der obwaltende Rechtsfall, die Rechtssache, die Rechtsfrage, die gerichtliche Sache, die Streitfrage, der Prozeß, causa capitis, causa capitis aut famae, Cic.: maiestatis, Tac. – causae forenses, Cic.: causae malae, optimae, Cic.: causae privatae, publicae, Cic.: c. centumviralis, Cic.: c. liberalis, Cic.: c. superior, Ggstz. c. inferior, Cic.: c. parvula, Bagatellsache, Cic.: c. tenuis, Cic.: c. vera (gerechte), Cic.: causa iudicata atque damnata, Cic.: causā indictā, ohne Prozeß, Cic.: causā cognitā (Ggstz. causā
incognitā), Cic. – actio, actor causae, Cic.: causae dictio, Cic.: orationes causarum, Cic. – accedere causae od. ad causam, Cic.: adesse in hac causa, Cic.: adesse tali causae, Quint.: agere causam, s. ago no. II, B, 5, c (S. 270): causam defendere, Cic.: causas defensitare, Cic. – causam dicere = den Prozeß führen (v. gerichtl. Redner) u. = sich verteidigen od. sich verteidigen lassen (v. Angeklagten, Ggstz. accusare), Cic.: causam parricidii dicere (v. gerichtl. Redner), Liv.: coronae subreptae de Capitolio causam dicere (v. Angeklagten), Porphyr.: causam ex vinculis dicere (v. Angeklagten), Caes. u. Liv. – causam discere, sich vortragen lassen (v. Sachwalter), Cic.: causam docere alqm, einem Sachwalter vortragen, Cic.: causam orare, perorare, Cic. – causam alci inferre, Auct. b. Hisp. 1, 4 u. ICt. (versch. v. oben no. I, a). – causam recipere, suscipere, Cic.: causā desistere (v. Kläger), Cic.: causā premi, mit seinem Pr. ins Gedränge kommen, Sen.: in causis iudiciisque versari, Cic. – causam tenere, obtinere, sustinere, den Prozeß gewinnen, Cic.: u. so auch vincere causam suam, Ov. – u. causam perdere, seines Interesses verlustig gehen, den Pr. verlieren, Cic.: causā cadere, infolge eines Formfehlers den Pr. verlieren, Cic., Suet. u. ICt. (s. Piderit Cic. de or. 1, 66. Halm Cic. Mur. 9). – causa labefactatur ad iudicem, Cic. – f) die ganze jurist. Beschaffenheit eines Rechtsobjekts, bes. die damit verbundenen Lasten und Vorteile, tota causa fundi, ICt.: fundus cum sua causa transit, ICt.: dominium cum sua causa transferre, ICt.: bona cum causa, ICt.: dah. oft sine causa, ohne Nutzen od. Vorteil, umsonst, Eccl. (s. Rönsch Itala p. 306). – ➳ Nicht selten steht causa mit einem gewissen Lautspiele in einem Satze in der Bedeutung von no. I u. von no. II nebeneinander, zB. meā causā causam accipite, Ter. heaut. 47: his de causis ego huic causae patronus exstiti, Cic. Rosc. Am. 5 (dazu Halm).
audita ac dijudicata ~a et controversia utriusque partis, a ‥ papa ‥ probatus est contra fas ‥ repulsus
epistolam de ~is ecclesiasticis scriptam
eum ‥ ~am in Romana ecclesia ventilandam habuisse cognovit
quia ~e sunt varie, quedam sc. civiles, quedam spirituales, quedam criminales, quedam mixte, ideo de omnibus hiis ‥ per sex libros presens opus distinguo
me, quia juris peritus eram et merita ~e nostre noveram ‥ procuratorem totius ~e coram domino papa constituerunt. ‥ et ‥ juravimus adinvicem quod in ~is ecclesie tam realibus quam personalibus quilibet nostrum alteri ‥ fideliter se haberet
super quibus dicte sorores contra dictum ‥ G. primo in consistorio Lincolniensi et postea in curia de Arcubus ~am movebant; que quidem ~a in dicta curia ‥ tres annos extitit agitata, quod ‥ abbas ‥ quasi tutor legitimus ~am defendebat. ‥ et tandem ‥ dicte sorores dictam ~am prosequi non curabant
littere ‥ misse ‥ sub sigillo ‥ Ricardi prioris ad ~as
omnia spiritualia possunt ad ~as Dei reduci, sed omnes ~e Dei spectant ad summum pontificem
citatus ‥ ad comparendum ‥ coram ‥ archidiacono ‥ ad respondendum Willelmo C. ‥ in ~a scandali sive diffamationis
si in ~is plenariis quis processerit summarie ‥ omnia sunt nulla; sed econtra, si in ~is summariis processum fuerit plenarie, processus valet
capiantur accusati qui cum preposito ~am habent [(AS: ]mid þam gerefan habbað
sunt ‥ quedam genera ~arum premissa singularitate licentius expedita, in quarum emendationibus rex particulariter communicat(
in ~is regiis
praesto ego sum ad agendum ~am contra illum in judicio, sive placet illi juxta jus Normannorum sive potius Anglorum
ut nullus vic. ullam ibi habere possit querelam nec in aliquo placito nec in alia qualibet ~a
nullus ‥ injuste eos in ~am mittat(
cum ‥ clericus ‥ publice ~as tractavit sanguinis in curia seculari
cum nobiles ‥ de oppressionibus sibi irrogatis coram rege ~am deponerent
querimoniam
quia posuit fimarium in via regali, xij d; condonatur, quia ~a non est vera
rex ‥ habet curiam suam coram senescallo suo in aula sua ‥, qui proprias ~as regis terminare consuevit
allegavit communitas [Bristollie ] libertatibus ville fore contrarium ~as intrinsecas ventilari judicio forensium
traxit nos in ~am in curia regia
hic ordo observatur in omnibus accionibus et ~is criminalibus, realibus et personalibus
judex in tribunali, ~a in medio ante eum ad laudem vel ad poenam posita ‥, accusator ad sinistram ~ae et defensor ad dextram, testes retro
bona ~a, que ‥ sine artis opera auditorum animos allicit
oratores ‥ quibus in admirabili genere ~e acuenda precipue sunt arma facundie
sexta pars moralis philosophic est de ~is ventilandis coram judice inter partes ut fiat justitia; sed hanc solam tango propter ~as quas assigno
dicite ei quod in crastino hora ~arum ‥ in medio itineris obviam ei faciemus
in quadam ~a de et super armis de azura cum una benda de auro ‥ in curia nostra militari mota(
in quadam ~a maritima sive in quodam placito debiti †per legem maritimam tangen[te ]
cum incessabili ~arum saecularium impulsu fluctuaret
trium ~arum puplicarum ratio reddatur, hoc est instructio pontuum [sic ] et arcis verum etiam in expeditionis necessitatem vires v tantum modo mittantur
ita ut multum dispoliatae fuerant ‥ ecclesiae Christi in rebus, in terris, in tributo, in omnibus ~is
liber et securus ‥ vi exactorum operum sive poenalium ~arum
in omnibus mundialibus ~is sit libera ab omni regali tributo
tam in notis ~is et ignotis, in modicis et magnis
~a vel negotium,intinga
~as, res,incan velþing
†clausam,þinge
plurima ‥ quae ibi adjacebant in silva et ferrariis et aliis ~is
multa desunt ei pertinentia ad firmam in silvis et aliis ~is
sicque pro voto cedentibus ~is, dux ‥ adiit portum
si non possit ‥ qualicunque arte ~am suam meliorare ibidem commorando
casia lignea ‥ reumaticas et frigidas ~as curat
in ~a frigida
sagapinum .~as thoracis medicando componit et dolorem lateris tollit
Kalendas Januarias secundum paganam ~am honorare
pro quibus ~is mea mediocritas scripta direxerit ‥ enucleabo
itineris sui ~am ‥ papae ‥ patefecit
nequis eorum transgrediatur altero in litigacione per verba pro ~a pugnandi
in expensis domini prioris equitantis versus M. pro ~a visitacionis ibidem
pro communiis magistri C. devillantis cum ~a recuperande salutis
ea tantummodo ~a id facias ut ‥ facilius ‥ intelligas
haec compendii ~a significant quia ‥
orandi ~a convenerant
miles ‥ declinavit ad quoddam manerium suum ‥ ~a maioris recreacionis ibidem habende quam in exercitu
regem ‥ pro ~a filiae meae ‥ tenete
nos ‥ ea potissimum ~a ‥ disputare coegit, quod nonnulli ‥ confidunt ‥
Paulus [avaritiam ] ‥ / cunctorum causam contestans esse malorum
interrogans quid ~ae esset ut sine aliquo delicti peccato ‥ defraudarent
languoris mei ~a est ut ab his membris spiritus separetur
sicut ~a praecedit effectum, ignis incendium, ‥ ceteraque similia
ex quocumque fit aliquid, id ~a est ejus quod ex se fit, et omnis ~a necesse aliquod ad essentiam effecti praebeat adjumentum
dicitur ~a acauson , quod est ‘incendens’, eo quod suum effectum incendat ut in aliquam substantiam transeat
qui preter rationabilem ~am alienos irrumpere fines ‥ presumebant
si ex ~a furtiva res aliqua petatur
ex alia justa ~a
quidam de [recognitoribus ] prius electis ex ~a recusantur
invenerunt quod ‥ rex dampna multimoda habuerit ‥ pluribus de ~is assise foreste minus bene observate
prelatus, qui quemcumque clericum ‥ tradit curie seculari ‥, ~am proximam dat homicidio
†propigmena [προηγουμένη ] ~a dicitur ~a antecedens; †prosonecta [συνεκτική ] ~a dicitur ~a †commenta [v. l. conjuncta ]
cum dicunt quod scitum est ~a sine qua non divine sciencie, vel intelligunt ibi per ‥ nomen ‘~a’, sicut nomen significat apud ‥ omnes literatos vel eciam idiotas ‥, sc. illud quod aliquo modo causat, saltem ut ~a parcialis et concausa, vel non sic intelligunt
quod quidem sigillum imitatum fuit certis de ~is
ambo ad judicium, quia primus ~a mortis, etc.
M. de T. est ~aletherwyt ; ideo [ipsa est ] in misericordia
confovebatur ultionis justae praecedentium scelerum ~a ‥ ignis
nullus conjugem propriam nisi ‥ fornicationis ~a relinquat(
inter eos voluit pacem facere et non potuit ~a dicti Ricardi, qui semper voluit plus percutere dictum Rogerum
in solucione facta ‥ bercario ~a quia stetit cum dictis agnis per septimanam
credendum est quia talis mors ‥ meritum ejus auxerit, quia nimirum ob ~am pietatis, quia propter observantiam mandatorum Christi contigit
que culpa ob magnitudinis sue ~am crimen ‥ nuncupatur
per ~am eo quod fuit rebellis(v.
ut in universo opere magis efficientem spectes ~am quam materiam
Plato in rerum principiis quatuor ~as constituit: primam efficientem, secundam formalem, tertiam finalem, quartam materialem nominabat. efficientem ~am ipsum Deum, formalem Dei sapientiam, finalem divinam bonitatem, materialem quatuor elementa asseverabat
primo causa potens est adeunda tibi, / hec est efficiens, formalis, materialis, / numquam finalis, finis, origo, caput
aut est ~a necessaria, id est perpetua, aut contingens [etc. ]
sunt ~e quedam naturales, quedam seminales, quedam autem rationes causales
quod vero sit ~a materialis, formalis et finalis patet ex suppositione ~e efficientis
necessitas est a parte ~e proxime, coassistente sibi ~a remota
cum peccatum fuit ~a movens [i. e. efficiens ] acquisicionis illius
primum notabile est circa ~am materialem hujus prophecie. ‥ secundum notabile est circa ~am formalem hujus libri. ‥ tercium notabile est circa ~am efficientem, sc. quis fuit auctor ‥ hujus prophecie, pro quo est sciendum quod principalis auctor fuit Spiritus Sanctus. ‥ quartum notabile est circa ~am finalem, pro quo est notandum quod finis rei est id propter quod aliqua res fit(
in legibus non sunt materia et forma ut in phisicis. ‥ tamen sunt in eis elementa quedam unde ipse profluunt ut ex materia et forma, que sunt consuetudines, statuta et jus nature. ‥ principia autem, que Commentator dixit esse ~as efficientes, sunt quedam universalia que in legibus Anglie docti similiter et mathematici maximas vocant. ‥ ex eis revelantur ~e finales ad quas racionis ductu per principiorum agnicionem pervenitur
quatuor ex nichilo produxit conditor orbis, / ut fierent rebus precedens causa creandis
cum in terreo isto ‥ quatuor ~e sint
sunt oculi decem ~e ipsius substantiam componentes
~a omnium, quae Deus est
de Deo, efficiente omnium ~a
triplici ex ~a fiunt spiritualia: ~a propter quam, que debet esse solus Deus, et ~a sine qua non possent fieri et ~a sine qua non fierent
superadditur essentialiter quia [Deus ] non solum sic est presens ut ~a efficiens sed etiam ut ~a formalis
Deus igitur vocetur ~a prima, ante quam non est alia
I ¶ 1 cause [v. une définition Cic. Fato 34 ] : quicquid oritur, qualecumque est, causam habeat a natura necesse est..., si nullam reperies, illud tamen exploratum habeto, nihil fieri potuisse sine causa Cic. Div. 2, 60, tout ce qui naît, quelque forme quʼil affecte, a nécessairement une cause naturelle... ; si tu nʼen trouves aucune, tiens néanmoins pour assuré que rien nʼaurait pu se produire sans cause ; ut in seminibus est causa arborum et stirpium, sic... Cic. Phil. 2, 55, de même que dans les semences réside la cause qui produit les arbres et les racines, de même...; ejus belli hæc fuit causa Cæs. G. 3, 7, 2, voici quelle fut la cause de cette guerre ; causā morbi inventā Cic. Tusc. 3, 23, la cause de la maladie une fois trouvée, cf. Varro R. 2, 1, 21 ; Cic. Div. 2, 62 ; Lucr. 3, 502 ; 3, 1070 ; Virg. G. 3, 440 ; is mortem attulit, qui causa mortis fuit Cic. Phil. 9, 7, il a été le meurtrier celui qui a été cause de sa mort ; hic dolor populi Romani causa civitati libertatis fuit Cic. Fin. 2, 66, ce ressentiment du peuple romain fut pour la cité la cause de son affranchissement ||[poét.] in seminibus fateare necessest esse aliam causam motibus Lucr. 2, 285, il faut reconnaître quʼil y a dans les atomes une autre cause [à] de leurs mouvements ; eam causam multis exitio esse Tac. Ann. 16, 14, (il savait) que cette cause est fatale à beaucoup ||[en part.] cause, influence physique : (homo) fluida materia et caduca et omnibus obnoxia causis Sen. Ep. 58, 24, (lʼhomme) matière sans consistance, caduque, subissant toutes les influences extérieures ; ut in affecto corpore quamvis levis causa magis quam in valido gravior sentiretur, sic Liv. 22, 8, 3, de même que dans un corps éprouvé la moindre atteinte se ressent davantage quʼune plus forte dans un corps robuste, de même( Liv. 30, 44, 8 ) ||raison, motif : justa Cic. Verr. 2, 4, 145, juste raison, raison légitime ; causam rei proferre Cic. Amer. 72, produire les raisons dʼune chose ; causa mittendi fuit quod... volebat Cæs. G. 3, 1, 2, le motif de cet envoi fut quʼil voulait...; prætermittendæ defensionis plures solent esse causæ Cic. Off. 1, 28, les raisons de négliger la défense dʼautrui sont dʼordinaire plus nombreuses ; nec erit justior in senatum non veniendi morbi causa quam mortis Cic. Phil. 1, 28, pour ne pas venir au sénat la maladie ne sera pas un motif plus légitime que la mort ; mihi dedit causam harum litterarum Cic. Fam. 11, 27, 8, il mʼa fourni la raison (lʼoccasion) dʼécrire cette lettre ; si quis ab ineunte ætate habet causam celebritatis Cic. Off. 2, 44, si qqn dès sa jeunesse a des raisons dʼavoir un nom répandu ; aliud esse causæ suspicamur Cic. Fl. 39, nous soupçonnons quʼil y a un autre motif ; iste hoc causæ dicit, quod [subj.] Cic. Verr. 2, 5, 106, lui, il déclare que la raison est que... ||qua causa ? Pl. Bacch. 249 ; Mil. 83, etc., pour quelle raison ? ea causa Pl. Aul. 464 ; Ter. Hec. 190, etc.; Sall. C. 52, 7, pour cette raison [hac causa Cic. Rep. 1, 41 ] ; aliis atque aliis causis Liv. 7, 39, 7, pour un motif ou pour un autre ||[avec de ] eadem de causa Cic. Verr. 2, 2, 160 ; Cæs. G. 2, 7, 2 ; isdem de causis Cic. Off. 1, 89 ; qua de causa Cic. Or. 191, etc.; Cæs. G. 1, 1, 4, etc. ; quibus de causis Cic. de Or. 1, 16, etc. ; Cæs. C. 2, 30, 1 ; quacumque de causa Cæs. G. 6, 23, 9, pour la même raison, les mêmes raisons, pour cette raison, ces raisons, pour nʼimporte quelle raison ; omnibus de causis existimare... Cæs. G. 3, 7, 1, avoir toute raison de croire que...; certa de causa Cic. Cat. 1, 5, pour une raison précise (certis de causis Cic. de Or. 1, 186 ) ; justissimis de causis Cic. Verr. 2, 2, 2, pour les motifs les plus légitimes ; leviore de causa Cæs. G. 7, 4, 10, pour un motif moins grave ||[avec ex ] qua ex causa Cic. Mur. 26 ; Rep. 2, 13 ; ex aliis causis Cic. de Or. 2, 335 ; [avec ob ] ob eam causam Cic. Font. 2, etc. ; Cæs. G. 1, 17, 6, etc. ; ob eas causas Cic. Phil. 5, 46, etc. ; ob eam ipsam causam quod Cic. Fin. 2, 22, Nat. 2, 17, précisément pour la raison que...; ob eam unam causam quia Cic. Fin. 2, 45, pour la seule raison que ; ob eamdem causam Cic. Domo 101, etc. ; aliam ob causam Cic. de Or. 2, 60, etc. ; nec ob aliam causam ullam... nisi quod... Cic. Læl. 74, et le seul motif pour lequel... cʼest que... ; quam ob causam Cic. Verr. 2, 3, 64 ; Phil. 5, 40, etc.; Cæs. C. 3, 88, 5 ; ob hanc causam Cic. Verr. 2, 5, 118 ; Cæl. 39, etc. ; ob has causas Cic. Sest. 46 ; Cæs. G. 4, 24, 2 ; [avec per ] Varr. d. Prob. Verg. 6, 31 ; Ov. H. 18, 214 ; Petr. 123, 1, 217 ||[avec propter ] Cic. Verr. 2, 3, 110 ; 4, 113 ; 5, 71 ; Prov. 2 ; de Or. 1, 72 ; Br. 100, etc. ; propter hanc causam quod Cic. Verr. 2, 2, 131 ; 3, 109, pour cette raison que... ||[avec ab ] : a duobus causis punire princeps solet Sen. Clem. 1, 20, 1, il y a deux raisons qui inspirent dʼordinaire les sanctions du prince ||cum causa Cic. Verr. 2, 1, 21 ; Cæl. 68, avec raison ; cum justissima causa Cic. Att. 7, 1, 5, avec une raison très légitime, très légitimement ||non sine causa Cic. Verr. 2, 5, 16, etc., non sans raison ||multæ sunt causæ, quamobrem cupiam... Ter. Eun. 145, il y a bien des raisons pour que je désire...; non est ista causa quam dicis, quamobrem velis Cic. Br. 231, ce nʼest pas la raison que tu allègues qui fait que tu veux... ; satis habere causæ, quamobrem Cic. Fin. 3, 51, comporter des raisons suffisantes pour que ||[avec cur ] : non justa causa, cur... Cic. Tusc. 1, 65, ce nʼest pas une raison légitime pour que ; quid est causæ, cur Cic. Fl. 5, etc., quel motif y a-t-il pour que ; causa, cur mentiretur, non erat Cic. Quinct. 18, il nʼavait aucun motif de mentir ; en causa, cur Cic. Dej. 17, voilà le motif pour lequel... ||[avec quare ] Cic. Sest. 52 ; Cæs. G. 1, 19, 1 ||[avec ut ] : an vero non justa causast ut vos servem sedulo ? Pl. Capt. 257, nʼai-je pas une juste raison de vous faire garder attentivement ? ea est causa ut... Liv. 5, 55, 5, cʼest là raison pour laquelle...; verecundiam multis in causa fuisse, ut Quint. 12, 5, 2, la timidité a été pour beaucoup la cause que...; vim morbi in causa esse, quo serius conficeretur (dilectus) Liv. 40, 26, 5, la violence de lʼépidémie était cause du retard apporté dans lʼenrôlement || eā causā, ut = idcirco, ideo ut, pour que, afin que : Pl. Men. 893 ; Ps. 55 ; St. 312 ; Ter. Hec. 235 ||[ne pas confondre ut conséc.( Cæs. C. 3, 47, 2 ; Cic. Fin. 5, 29 ) avec ut final et ne ( Cic. Fin. 3, 8 ; Font. 36, etc. )] ||avec prop. inf. [poét.] : quæ causa fuit consurgere in arma Europamque Asiamque Virg. En. 10, 90, quelle raison a fait que lʼEurope et lʼAsie se dressent pour courir aux armes ||[expressions] nihil causæ quin Cic. Quinct. 32, pas de raison pour empêcher que ; num quid est causæ quin Cic. Tusc. 1, 78, y a-t-il une raison pour empêcher que... (quominus Cic. Inv. 2, 132 ; Sall. C. 51, 41 ; Liv. 34, 56, 9) ¶ 2 motif allégué, raison invoquée, excuse, prétexte : ad populum Romanum confugient ? facilis est populi causa ; legem se sociorum causa jussisse dicet Cic. Verr. 2, 5, 126, ils auront recours au peuple romain ? la défense du peuple est facile ; il dira quʼil a porté une loi en faveur des alliés ; hanc causam habere ad injuriam Cic. Off. 3, 31, avoir ce prétexte pour commettre lʼinjustice ; hanc bellandi causam inferebat, quod Cic. Rep. 3, 15, il alléguait, comme prétexte de faire la guerre, que... (Romulus) muri causam opposuit Cic. Off. 3, 41, (Romulus) mit en avant pour sʼexcuser lʼincident du mur [franchi par Rémus]; ne qua esset armorum causa Cæs. C. 1, 2, 3, pour ôter tout prétexte de guerre ; per causam equitatus cogendi Cæs. G. 7, 9, 1, sous prétexte de rassembler de la cavalerie, cf. C. 3, 24, 1 ; 3, 76, 1 ; 3, 87, 4 ; per causam inopum Cic. Domo 13, sous prétexte de défendre les pauvres, cf. Liv. 2, 32, 1 ; 22, 61, 8 ; 24, 7, 4 ||bonne raison, bonne occasion : causam moriendi nactus est Cato Cic. Tusc. 1, 74, Caton trouva une bonne occasion de mourir, cf. Pomp. 3 ; Phil. 7, 6 ; Att. 15, 14, 1 ; Cæs. C. 2, 28, 2 || causā [prép., placée après son régime au gén.] à cause de, en vue de : honoris causa, pour honorer, par honneur : vestra reique publicæ causa Cic. Verr. 2, 5, 173, dans votre intérêt comme dans lʼintérêt général || [rarement avant gén.] Enn. Ann. 319 ; Ter. Eun. 202 ; Cic. Læl. 59 ; Liv. 40, 41, 11 || [qqf. = propter ] Cæs. G. 6, 40, 7 ; C. 1, 33, 1 ; Cic. Leg. 2, 58 ; de Or. 3, 58.
II affaire où sont en cause des intérêts ¶ 1 [en part.] affaire judiciaire, procès, cause : genera causarum Cic. Part. 70, genres de causes ; magistratus aliqui reperiebatur apud quem Alfeni causa consisteret Cic. Quinct. 71, on trouvait quelque magistrat, devant qui la cause dʼAlfénus fût évoquée ; ex quo verbo lege Appuleia tota illa causa pendebat Cic. de Or. 2, 107, cʼest sur lʼapplication de ce mot [lèse-majesté] que, en vertu de la loi Appuléia, toute cette affaire roulait ; causam accipere Cic. de Or. 2, 114 ; aggredi Cic. Fin. 4, 1 ; amplecti Cic. Sest. 93 ; attingere Cic. Mur. 3 ; defendere Cic. Mur. 7, se charger dʼune cause, la prendre en mains, la défendre ; causam agere, dicere, v. ces verbes ; causam amittere Cic. de Or. 2, 100, perdre un procès (en laisser échapper le succès); causam perdere Cic. Com. 10, perdre un procès (en causer lʼinsuccès); causa cadere Cic. de Or. 1, 167, perdre son procès ; in optima causa mea Cic. de Or. 3, 19, alors que jʼavais une cause très bonne (très forte); causas capitis aut famæ ornatius (agimus) Cic. Fam. 9, 21, 1, nous traitons les causes qui intéressent la vie ou la réputation avec plus dʼornement || cause, objet du procès : ut aliquando ad causam crimenque veniamus Cic. Mil. 23, pour en venir enfin à lʼobjet du procès et au chef dʼaccusation, cf. Planc. 17 || [en gén.] objet de discussion, thème, v. Cic. Top. 79 ; 80 ; Quint. 3, 5, 7 ¶ 2 [en gén.] cause, affaire, question : qui et causam et hominem probant Cæs. G. 6, 23, 7, ceux qui donnent leur assentiment à la fois à lʼaffaire et à lʼhomme ; cui senatus dederat publicam causam, ut mihi gratias ageret Cic. Verr. 2, 3, 170, à qui leur sénat avait confié la mission officielle de me remercier ; hæc causa Cic. Cat. 4, 15, cette affaire ; causa quæ sit, videtis Cic. Pomp. 6, vous voyez quel est lʼétat de la question ; de mea causa omnes di atque homines judicarunt Cic. Domo 44, sur mon affaire, tous les dieux et les hommes ont prononcé ; Tyndaritanorum causa Cic. Att. 15, 2, 4, lʼaffaire des Tyndaritains ; in causa hæc sunt Cic. Fam. 1, 1, 1, dans lʼaffaire en question voici où en sont les choses ; de Scipionis causa Liv. 29, 20, 1, sur le point concernant Scipion || cas, situation, position : dissimilis est militum causa et tua Cic. Phil. 2, 59, le cas des soldats est tout différent du tien ; in eadem causa esse Cic. Off. 1, 112, être dans le même cas, cf. Cæs. G. 4, 4, 1 ; Cic. Sest. 87 ; Marc. 2, etc. ; eadem nostra causa est Cic. de Or. 2, 364, ma situation est la même [je puis en dire autant]; ad me causam rei publicæ periculaque rerum suarum detulerunt Cic. Pomp. 4, ils mʼont rapporté lʼétat de la chose publique et les dangers de leurs propres affaires ; soluta prædia meliore in causa sunt quam obligata Cic. Agr. 3, 9, les terres affranchies de charges jouissent dʼune condition plus favorable que celles qui en sont grevées ; mei consilii negotiique totius suscepti causam rationemque proposui Cic. Verr. 2, 4, 140, jʼexposai lʼétat et lʼéconomie de mes projets ainsi que de toute lʼaffaire entreprise || situation (rapports) entre personnes, liaison : causa necessitudinis intercedit alicui cum aliquo Cic. Cæcil. 6, des rapports (des liens) dʼintimité existent entre une personne et une autre, cf. Sulla 23 ; Fam. 13, 49, 1 ; Cæs. G. 1, 43, 6 ; causam amicitiæ habere cum aliquo Cæs. G. 5, 41, 1, avoir des relations dʼamitié avec qqn( Cic. Fam. 13, 46 ) || quicum tibi omnes causæ et necessitudines veteres intercedebant Cic. Quinct. 48, avec lequel tu avais de longue date tous les rapports et toute lʼintimité possibles, cf. Fam. 10, 10, 2 ; 13, 4, 1 ; 13, 29, 1, etc. || cause, parti : causa nobilitatis Cic. Amer. 135, la cause de la noblesse ; causam rei publicæ legumque suscipere Cic. Cæcil. 9, prendre en mains la cause de la chose publique et des lois ; cur causam populi Romani deseruisti ac prodidisti ? Cic. Verr. 2, 1, 84, pourquoi as-tu déserté et trahi la cause du peuple romain ? Sullæ causa Cic. Phil. 5, 43, le parti de Sylla ; causam solum illa causa non habet Cic. Att. 7, 3, 5, il nʼy a quʼune cause qui manque à cette cause, il ne manque à ce parti quʼune (raison justificative) bonne cause ; causæ popularis aliquid attingere Cic. Br. 160, soutenir un peu la cause démocratique || [t. médec.] cas, maladie : utilissimum est ad omnes causas... Plin. 28, 218, il est souverain pour tous les cas de... ; origo causæ Cels. Med. 1, proœm., lʼorigine du cas [de la maladie], cf. Sen. Ira 3, 10, 3.
- 1. grond, oorzaak, aanleiding, (beweeg)reden (meestal m. gen.; ook m. dat.; zelden m. ad of inf.) [mortis; salutis; doloris; veniendi; lacrimis]; ➤ alci -ae esse voor iem. als aanleiding dienen of iem. aanleiding geven; cum -a met steekhoudende reden; sine -a; qua de causa, quam ob causam waarom en daarom; ob eam causam, ea de causa daarom; — abl. causā postp. wegens, ter wille van (m. gen.; m. pron. poss.): honoris causa; rei publicae adiuvandae causa; amicitiae causa uit vriendschap; mea, tua causa ter wille van mij, jou; (refl.) sua, (niet-refl.) eius causa ter wille van hem of haar enz.;
- 2. goede reden, goed recht;
- 3. (v. personen) veroorzaker;
- 4. verantwoordelijkheid, schuld; ➤ -am in alqm transferre de schuld op iem. schuiven; -am alcis rei sustinere de schuld v. iets dragen; in -a esse de verantwoordelijkheid dragen;
- 5. gegrond excuus, bezwaar; ➤ -am accipere laten gelden;
- 6. schijnreden, voorwendsel, uitvlucht; ➤ -am fingere; per -am onder het voorwendsel;
- 7. ziektegeval; aandoening, ziekte;
- 8. het onderhavige geval, zaak die ter discussie staat, stand v. zaken, onderwerp, thema, geschilpunt, strijdvraag; ➤ in hac -a in dit geval; ~ disserendi thema v.d. discussie;
- 9. rechtszaak, rechtsgeding, proces [publica; privata; forensis]; ➤ -am perdere = -ā cadere het proces verliezen; -am obtinere winnen; -am agere procederen; -am constituere; -am exponere;
- 10. zaak, belang (v.e. partij in een geschil) [publica staatsbelang];
- 11. aangelegenheid, zaak, geval;
- 12. situatie, toestand, omstandigheden;
- 13. persoonlijke betrekkingen, (vriendschappelijke) betrekking (met: cum).
緣故。原。黨。官司。機會。 事。推之故。Accipere causam 准推之辦。Causam dicere 訴寃。Causam defendere vel orare 訴寃。保官司。 Causa cadere 輸官司。 Indormire causa 恨事情。 Indicta causa condemnare 不許訢寃而斷之。Omnis familiae causa consistit tibi 全家盡靠汝顧。Mei causa 我之緣故。— capitis 干命之訟。Ejus causa melior est 其事更近理。
Suggest a Translation
See an image
In Causa esse, pro
Locus qui in Causa est,Gariopontus lib. 3. Passion. cap. 4 :ὁ πεπονθώς .
Omnes Causæ vesicæ ex renum indignatione fiunt, etc.Ita lib. 4. cap. 6. 7. 17. lib. 5. cap. 1. 2. 5 :
Sontica Causa,apud Festum et Tibullum lib. 1.
morbus sonticus. Vide Salmasium ad Spartianum pag. 20. Hinc
Causariosdictos vult ægrotos, egenos, facultatibus lapsos eid. Spartiano :
Omnes Causarios liberalitatibus sublevavit.Vindicianus Archiater,
Progressum a balneo potavi, ne quid Causationis in Corpusculo ejus maneret.
Chose, Italis
Causo. Causam alterius tollere, Gall.
Nullus eis imperavit talem Causam facere.Capitulare de Villis cap.
Non porcellum, non agnellum, nec aliam Causam, etc.Paulus Warnefr. lib. 5. de Gest. Langobardor. cap. 40 :
Tu recuperabis Causam tuam.Paulus Diacon. Emeritensis in Vita S. Masonæ Episcopi Emeritens. cap. 15 :
Quod cum ille audisset, præcepit ut Causa paululum silentio, tegeretur.Occurrit passim. Vide Legem Salicam tit. 9. § 3. Gregorium Turonens. lib. 4. Hist. cap. 13. Marculfum lib. 2. form. 2. Theodulfum in Capitulari cap. 24. Leon. Ost. lib. 1. cap. 47. lib. 2. cap. 55. 64. 65. lib. 3. cap. 22. et Savaronem ad Sidon. lib. 3. Epist. 7.
Et in ipso mallo scutum habere debet, et tres homines tres Causas demandare.
Jussistis præfatum Episcopum, ut die et loco denominato veniret ad Causas vestras, id est, ad judicia sæcularia, et suum advocatum... donaret.Hinc
Causam quærere, requirere, conquirere, id est, judicium, in Lege Salica tit. 60. § 1. in Capitulis Caroli Magni lib. 3. cap. 38. 40. 51.
Causam alicui movere, apud Henricum Rebdorff. ann. 1300. Galli dicimus,
Vocare in Causam, apud Helmodum lib. 1. cap. 84. Sugerius in Ludovico VI. cap. 21 :
Cum præfatum Haimonem frustra in Causam vocari fecisset.
Quod die Lunæ, casu quo feriata non existat, Causæ civiles tractabuntur, et primo Causæ commissionum ;.... die Vero Veneris Causæ criminales prædictæ recitabuntur.Vide ibi notam docti Editoris.
De furto vel de minoribus Causis statuimus, si ille cujus Causa fuerit jurata dicere voluerit, quod ille qui juravit, se sciente perjurasset, campo vel cruce contendat.
Ut Clerici cujuslibet ordinis, neque propriis, neque pro Ecclesiasticis causis, aliter adire debeant forum, nec Causas dicere audeant, etc.
Si quis res suas ab alio in exercitu requisierit et noluerit ille reddere, tunc ambulet ad Ducem ; et si Dux illi aut judex, qui in loco ordinatus est a Rege veritatem et justitiam conservaverit, componat tam Regi quam ei cujus causa solidoshoc est servato suo jure ei qui repetit res suas.xx. et Causa manente,
Causæ Reipublicæ, judicia de rebus publicis et quæ Regem spectabant, in Capitulis Caroli C. tit. 23. § 7.
Causæ Publicæ, apud Gregor. Turonens. lib. 9. cap. 11. 20. in Annal. Francor. Fuldens. ann. 752. et in Vita Franconis Episc.
Causæ pro salute Reipublicæ, apud Fredegar. ann. 768.
Causæ Regales, Placita Regia, in Lege Longobard. lib. 1. tit. 2. § 8. lib. 2. tit. 35. § 8.
Causæ Legales, in Fragmentis Capitularium editis a Baluzio cap. 8. quæ secundum Leges dirimuntur.
Causales. Cyprianus, seu auctor de Singularitate Clericorum :
Causale est quod feminæ est, et copulatio ejus semper infesta est.Synodus Suessana ann. 303. Sess. 3 :
Nihil time, quoniam in tui damnationem nihil apponimus Causale, nihil defendimus, etc.
Ipsi jurati vel testimoniati unanimiter dixerunt, quod ipsi Causalicii cum omnibus appenditiis eorum terris seu et pratis... plus debent, etc.
Vendimus S. Juliano et Clericis ejus unam hæreditatem nostram, hoc est, Causales qui sunt juxta muros claustri S. Juliani et juxta cellarium ejus, et apprehendimus inde pretium factum sol. 70. De Clericis advenerunt autem nobis ipsi Causales, non de comparatione, nec donatione : sed Clerici S. Juliani concesserunt Uberto avo nostro, ut maneret ibi, etc.Ubi forte
Casaleslegendum vel
Clausales.
Causasagere,
Calumniare, repetere. Papias :
Si quis causam alterius agere, aut Causare præsumpserit.... Et si forsitan aliquis per simplicitatem suam causam agere nescit, veniat ad placitum : et si Rex aut judex præviderit, tunc debeat dare ei hominem qui causam ipsius agat.Gregorius Turon. lib. 10 :
Causaturus accessit.Petrus Venerab. lib. 1. Epist. 2 :
Et in die Causandi cum Stephano in præsentia nostra suscepta, Pisas profectus est.Charta ann. 1021. apud
Diagoin Comitib. Barcinon. lib. 2. cap. 31 :
Non est mihi licitum Causari vobiscum in sæculari judicio, nisi exors efficiar canonicæ regulæ.Charta Conradi Imp. ann. 830. in Bibl. Sebus. lib. 1. cap. 92 :
Nemo .... inquietare, molestare, Causare, perturbare præsumat.Libertates concessæ Villæ franchæ ab Archembaldo Dom. Borbonii ann. 1217. MSS. :
Nullus burgensis de Villa francha debet Causari extra villam in curia laicali, etc.Ita Chartæ veteres passim, apud Franciscum Mariam in Mathildi lib. 3. pag. 141. 152. 164. etc. Hinc apud nos
Causer, pro tricari, nugari, garrire, et
Gausser, pro irridere : non enim etymon a Germanico
Kosendeducendum, ut vult Besoldus.
OstenditIta in alia apud eumdem Ughell. in Episcopis Veronensibus pag. 805.(Episcopus) se Causare Monasterium, atque ad suum jus intromittere.
Causer, eodem significatu, in Sent. locumtenentis Duac. ann. 1377. ex Reg.
Pour lequel fait et omicide lidis procureur eust Causé et calengiet ledit Jaquemars pardevant nous en jugement de avoir desservi mort. Coseret
Choser, pro Increpare, vituperare, objurgare, vulgo
Fabul. tom. 1. pag. 160.Sa fame l'ot, moult fort le Cose, Car ele estoit moult saine cose.
Moult de sa gent parler n'en osent, Mais par derriere moult l'en Chosent.
Caussare. Vide in hac voce.
Ordinamus.... quod fabri.... exercentes ministerium fabrariæ.... non accipiant pretium vel mercedem ultra modum infra scriptum, videlicet pro ferrando equo quatuor den. de uno pede.... Item, de Causando quendam ligonem, sicut convenerint inter se, justo modo.Notum est a Scholasticis usurpari verbum
Causare, pro
efficere.
Fines, de quibus Causatio mota est.Concilium Arelatense ann. 813. can. 16 :
Ne in Dominicis diebus publica mercata, neque Causationes disceptationesque exerceantur.Capit. 1. ann. 811. cap. 2 :
Unde illæ frequentissimæ Causationes in quibus unus alteri quærit quicquid parem suum viderit possidentem.Charta Eberardi Salzburgensis Episc. in Chron. Reichersper. ann. 1153 :
Deposuit Causationem super quodam prædio.Formulæ veteres apud Bignon. :
Ut Causationes et lites definire et terminare juste et rationabiliter debeant.Vide Translat. S. Guthlaci num. 15. Ita etiam vocem hanc usurpat non semel Symmachus lib. 2. Epist. 22. 36. lib. 4. Epist. 18.
Nos audita Causatione sive contrapellatione, quam Dominus Isanus Abbas et Monachi S. Victoris fecerunt adversum nos, etc.
Si forsitan quislibet ex successoribus meis..... litis Causationem inmittere præsumpserit, etc.Formula fori Romani. Chart. ann. 816. ap. Ludew. Script. Bamb. tom. 2. pag. 5 :
Si quis ullam causationem de hac parva oblatione.... generare conatus fuerit, etc.
Quælibet persona qui contra hanc donationem ullo unquam tempore venire aut Recausare conaverit, etc.
causammittere,
Mettre en cause, in jus vocare. Charta Waldemari Regis Daniæ ann. 1326 :
Si aliquis Incausatus fuerit, quod alecia in aquis emerit, ipse tertia manu se purgabit.
Papias:
Causarium, in Glossis
sontico morbolaborantem dici volunt ;
sontes, apud Latinos : idque eruunt ex Hesychio, cui
Percussores, ab aliis
Causariosappellari observat : ubi perperam editum
Causanos. In Basileensi vero ann. 1531. absunt hæc verba,
alii Causarios.
causamhabet, ratione et
causanititur.
Causarii, Quibus causæ legitimæ, ne mererent, suppetebant.Sic apud Livium
Causarius milesdicitur, cui legitima causa est missionis efflagitandæ.
Causaria missio, in leg. 9. Cod. Th. de Desertor. (7, 18.)
Causaria liberalitas, apud Spartianum.
Causariam missionemquidam interpretantur, cui morbus causa fuit, ut
Causariam liberalitatem, cui aliquis casus ac calamitas causa fuit. Nam
causapro morbo sumi observatum.
Non debet testem veritatis compellere Causaticus ejus, nisi forte aliquis testem mendacem habere voluerit.
Cum causa discussa fuerit inter duos Causatores.Decretio Childeberti Regis cap. 11 :
Causator Centenarium cum Centena requirat.Lex Langob. lib. 2. tit. 21. § 30.
Neque cogantur ad placita venire, præter in anno... exceptis scabinis, et Causatoribus, et testibus necessariis.Vide tit. 41. § 1. tit. 51. § 2. tit. 55. § 13. lib. 3. tit. 9. § 8.
Excepto per verissimas cartulas cum quibus se Causatores legaliter defendere queant, etc.
Tunc supradicta Carabona ancilla Dei inique adhæsit eidem Donadeo, ut propter amorem consanguinitatis traderet illi ipsam chartam, per cujus occasionem chartæ, quæ legalem investituram non habuit, invasor et Causator hujus terræ exstitit idem Donadeus ;id est, per actionem judicialem invasit.
Similiter nempe statuerunt ac bonum Causamentum esse laudaverunt, ut si quis, etc.Galli dicerent :
Ils ont jugé que c'estoit une bonne chose d'ordonner, etc.Charta Alfonsi III. Regis Portugalliæ ann. 1289. tom. 4. Monarchiæ Lusitanæ pag. 279. v. :
Et si illud non pectaverit, remaneat in Causamento de Meyrino.Vide Causimentum.
Guido Abbas Majorismonasterii, et ad Causam ejusdem monasterii, Administrator Collegii sæcularis S. Martini de Plessyo.Ibidem pag. 102 :
Jus præsentandi et conferendi beneficia intra fines Ecclesiæ S. Germani ad dictam Ecclesiam tanquam ad Matricem pertinet, et ad Causam ejusdem ad Decanum et Capitulum.Item pag. 109 :
Ad causam Ecclesiæ nostræ.Apud eumdem Lobinell. tom. 2. Hist. Britan. pag. 837 :
Ad Causam et ratione successionis Domini Conani.Passim occurrit alibi.
Compellunt muliones, qui portant pisces, et tangunt limitesSaonæ, ad solvendum gabellam, quæ pro transitu non Causatur, nec solvi debet.
Censa. Vide in hac voce infra num. 5.
- 1 CAV-, a cause, reason, motive, inducement, occasion, opportunity: te causae inpellebant leves, T.: obscura: accedit illa quoque causa: causa, quam ob rem, etc., T.: satis esse causa, quā re, etc., Cs.: si causa nulla est, cur, etc.: causa quod, etc.: ea est causa, ut cloacae subeant, etc., L.: quid causae est quin: nulla causa est quin: causa quo minus, S.: is, qui causa mortis fuit: morbi, V.: nos causa belli sumus, L.: rerum cognoscere causas, V.: Vera obiurgandi causa, T.—Poet.: Bacchus et ad culpam causas dedit (i. e. culparum causa fuit), V.: consurgere in arma, V.: quae rebus sit causa novandis, V.: meo subscribi causa sepulchro, i. e. of my death, O.— In phrases: cum causā, with good reason: sine causā, without good reason: sine ullā apertā causā: his de causis, Cs.: quā de causā: quā ex causa: eā causā, S.: ob eam causam, Cs.: ob eam ipsam causam: quam ob causam, N.: propter eam quam dixi causam: in causā haec sunt, are responsible: vim morbi in causā esse, quo, etc., L.: non paucitatem ... causae fuisse cogitabant, to have been the cause, Cs.—Esp., abl.with gen.or possess. adj., on account of, for the sake of: alqm honoris causā nominare, with due respect: omnium nostrum causā: vitandae suspitionis causā: meā causā, T.: meāpte causā, T.: vestrā reique p. causā: vestrarum sedum templorumque causā; cf. quod illi semper sui causā fecerant: additur illius hoc iam causā, quicum agitur.—Meton., an apology, excuse: non causam dico quin ferat, etc., T.: causas nequiquam nectis inanīs, V.—Poet.: Et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras, i. e. a place to weep, V.—A feigned cause, pretext, pretence: fingit causas ne det, T.: morae causas facere, reasons for the delay, S.: causas innecte morandi, V.: inferre causam, Cs.: bellandi, N.: per causam exercendorum remigum, under the pretext, Cs.: per causam renovati belli, L.: gratiam per hanc causam conciliare.—In law, a cause, judicial process, lawsuit: causam agere: publicam dicere: proferre: perdere: tenere, O.: causae actor accessi: causam dicere, to defend(oneself or as advocate): linguam causis acuere, for pleading, H.: extra causam esse, not to the point: plura extra causam dixisse: atque peracta est causa prior, i. e. the hearing before the decision, O.—A side, party, faction, cause: condemnare causam illam: et causam et hominem probare, Cs.: publica, the common weal, O.—A relation of friendship, connection: omnes causae et necessitudines veteres: quae mihi sit causa cum Caesare. —A condition, state, situation, relation, position: num enim aliā in causā M. Cato fuit, aliā ceteri, etc.: in eādem causā fuerunt, Cs.: in meliore causā. — A commission, business undertaken, employment: cui senatus dederat publice causam, ut mihi gratias ageret: super tali causā eodem missi, N.—In rhet., a concrete question, case for discussion.
-
…undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit ; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris magistratus…
Julius Caesar, Gallic War
-
…funditores Baleares subsidio oppidanis mittit ; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant…
Julius Caesar, Gallic War
-
…non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda…
Julius Caesar, Gallic War
-
…a me quam quisquam crudelius factum esse dicat. verum ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. tum denique interficiere, cum iam nemo tam improbus, tam perditus, tam tui…
Cicero, in Catilinam
-
…omnium mentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant quorum alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam…
Julius Caesar, Gallic War
-
…cum ad arma concurri oporteret ; signum tuba dandum ; ab opere revocandi milites ; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi ; acies instruenda ; milites cohortandi ; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus…
Julius Caesar, Gallic War
-
…perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra nostra compleri, legiones premi et paene circumventas teneri…
Julius Caesar, Gallic War
-
…sed mihi credite, non est iturus. numquam ego ab dis immortalibus optabo, Quirites, invidiae meae relevandae causa ut L. Catilinam ducere exercitum hostium atque in armis volitare audiatis, sed triduo tamen audietis ; multoque magis…
Cicero, in Catilinam
-
…praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant quorum alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate discedere liceret ; non nulli pudore…
Julius Caesar, Gallic War
-
…amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine…
Julius Caesar, Gallic War