credere

1 credere [CL] 1 to entrust: a (person); b (thing, esp. on credit); c (task). d (p. ppl. as sb. n.) thing entrusted, deposit, loan. a 673 ut ‥ contentus sit gubernatione ~itae sibi plebis (Conc. Hertf.) Bede HE IV 5; matrona, cujus curae aegrotans est ~itus Adel. Blandin. Dunst. 55.  b 625 ~itorum vobis talentorum [cf. Matth. xxv] fidelissimae negotiationis officiis uberem fructum inpendens (Lit. Papae) Bede HE II 8; Aldh. VirgV 2589 (v. 2 compilare a); res ~ita, gelened feoh vel on borh geseald Ælf. Gl.; illa [mula] ‥ quae ~ita susceperat integra conservabat Eadmer Mir. Dunst. 21; ~itur mutuo res aliqua sub vadii positione Glanv. X 6; s1233 (v. convertibilis 1b); c1260 si aliquid michi ~iderint, si xl dies transierint et debitum eis solutum non fuerit, amplius non ~ent michi sua antequam debitum predictum eis fuerit solutum (Ch. Warton) EHR XVII 294; 1301 cui illa quieta clamacio ~ebatur in equa manu FormA 10.  c cecus quidam cum puero, cui gressuum ducatum ~iderat Samson Mir. Edm. I 1.  d 9‥ ~ita, þa bebodenan WW; 1535 administraciones bonorum ‥ subditorum nostrorum ‥ ab intestato †decedentes [? l. decedentium] quorum bona, jura, sive ~ita non ultra summam predictam [sc. c li.] ‥ sese extendant Mem. Ripon 107; ad judicem Curiae Praerogativae spectant probationes ‥ testamentorum ‥ habentium extra diocesin ‥ in qua moriebantur bona, jura sive ~ita mobilia Praxis 4. 2 (w. dat.) to trust, believe, give credit: a (to person); b (to statement). a crede mihi Aldh. Aen. 4. 1; xij melioribus hominibus hundreti ‥ jurantibus hoc ~atur (Leg. Hen. 92. 11) GAS 608; homo ‥ in ~endo alteri velox M. Scot Phys. 2; 1261 super quibus [expensis] ~etur eidem archidiacono ‥ per simplex verbum suum sine aliqua probacione Cl 463; 1303 de denariis qui sunt solvendi ~atur eis per litteras quas ‥ sociis ostendere poterunt (Stat.) MGL II 210; sunt ~entes pape heretico, ipsum esse catholicum ‥ reputantes Ockham Dial. 650.  b ~idit verbis pueri presbyter Bede HE IV 14; sunt ~entes non quidem explicite erroribus pape, cum nesciant eum errare Ockham Dial. 650. 3 (w. acc.) to trust (person). b (w. male) to mistrust, suspect; v. et. malecredere. †925 (13c) quod homines sint ~endi per suum ya et per suum na CS 646; 1295 quod dictus J. aut ejus attornatus simplici verbo de vendicione ‥ bonorum ~atur sine aliquo strepitu judiciali Reg. Glasg. 213.  b 1225 male ~ebant [CurR XII 1567: malecredebant] eum de morte cujusdam hominis BNB III 538; si [appellatus] fuerit per patriam male ~itus Bracton 153b; 1285 statim fugit et male ~itur (Eyre) DocCOx 195. 4 to believe: a (w. acc. of statement); b (w. acc. & inf. or compl.); c (w. quod or quia); d (w. ut, ne, or subjunctive alone); e (impers. pass.); f (absol.); g (inf. as sb.). a jam referam verbis tibi quod vix credere possis Aldh. Aen. 85. 1; 738 (12c) quod non ~imus CS 159; s1340 vox populi ‥ regis victoriam Londoniis publicavit et propter loci distanciam mendacium ~ebatur Avesb. 89b.  b furta, / quae prius abstrusis credebant gesta latebris Aldh. VirgV 1490; neque aliquos hominum tanti decoris ‥ esse posse ~ebam Bede HE IV 14 p. 235; c800 inferendum est quare in Christo non ~at ‥ [sc. esse] proprietatem filii quae in omni homine necessario credenda est Alcuin Ep. 204; c956 (12c) finem mundi jam ~imus appropinquasse CS 936; ‘utrum Deus in omni loco sit’, ut ejus immensitas exigere ~itur Balsh. AD rec. 2 133; nigra crux ‥ ~itur ‥ ex clavis Domini ex magna parte conflata Chr. Abingd. I 7; 1299 quod suos mittat procuratores ‥, si †~erit [? l. ~iderit] in prefato regno jus aliquod se habere (Lit. Papae) Doc. Scot. II 377.  c creditur interdum quod nomen saecula gignunt / causa fortunae Aldh. VirgV 1459; ~endum est quia talis mors ‥ talem culpam diluerit Bede HE III 22; cum aliqui ex clero ~ere non possent quod patentibus oculis acumen visionis inesset Osb. Mir. Dunst. 6; ~imus quod sancta ejus dextera, que nobis baculum negavit, tibi laxata manu ‥ resignabit Ailr. Ed. Conf. 781B; 1209 non ~unt quod ipse culpabilis sit, set ~unt melius quod R. G. ‥ sit inde culpabilis SelPlForest 3; c1228 dicit se ~ere quod sic, sed non bene recolit Feod. Durh. 242.  d regis ut aetherei matrem jam credo sequaris (Hymn) Bede HE IV 18; Æthelwulf Abb. 394 (v. comere 1a); 836 ~o per hoc bonum a cunctis me emundare dignetur [Christus] CS 416; s1248 ~ens firmiter ex certa domini regis promissione ut ‥ se consiliis senioribus ‥ inclinaret M. Par. Maj. V 20; c1346 credentes ne quis sit eis par nobilitate (Neville’s Cross) Pol. Poems I 44.  e majora quam ~i potest ‥ donaria Bede HE III 24 (cf. ib. IV 3: ut ~i fas est); [Merlinus] levius quam ~i potest lapides deposuit G. Mon. VIII 12; 1338 ut ~itur Ac. Durh. 34.  f 798 (12c) ita ~imus CS 291; Hales Qu. 1567 (v. credibilis a); mirabile dictu et malefidis difficile ~itu Osb. Mir. Dunst. 7.  g in ~ere est cogitare et assentire Hales Qu. 678; a1350 per testimonium ix [magistrorum] deponencium de certa sciencia ‥ et ‥ v deponencium de credulitate [in margin: ix magistri requiruntur pro scire et v pro ~ere] StatOx 30. 5 (w. inf): a to suppose oneself, expect. b (w. inf.) to propose, intend. c (absol.) to expect, intend. a tanto terrore ‥ exagitantur ‥ ut jam interituros aut in amentiam transituros ~erent Gosc. Transl. Aug. 28c; s1252 ~entes ipsos illic invenisse M. Par. Maj. V 350; 1265 [Willelmus] cepit digitum [Ricardi] qui vocatur index ‥ et morsit [sic] dictum digitum, ita quod [Ricardus] ~it maimiari SelCCoron 2; 1265 quod licet ‥ in brevi facere ~amus ad votum Cl 65 (cf. ib. 161: ~entes habere jus conferendi custodiam terrarum); 1275 versus mercatorem ‥ penes quem W. habuisse ~idit maximam summam pecunie SelPlMan 156; 1282 ~imus plura sufficienter in posterum obtinere Conc. II 85b; 1294 in ipso parliamento perfrui ~imus vestri colloquio Lit. Cant. I 39; ~entes ‥ infallibile facere argumentum quando ‥ sophistice omnino procedant Ockham Dial. 824; c1346 vincere credebant, Deus, †hōmo [v. l. hoc] et jura vetabant (Neville’s Cross) Pol. Poems I 48; 1404 ~ens secundum promissa ‥ invenire navem suam illesam, ‥ invenit eam confractam Lit. Cant. III 79.  b 1242 ~ens villam ‥ dum nostri essent ‥ dormientes occupasse, illuc in manu forti ‥ advenit Cl 531; s1190 multum thesaurum in Turri Londoniensi circumcingenda muro ‥, quam etiam ~ebat Tamensi ambire, consumpsit Flor. Hist. II 105; 1276 dum ‥ in terram Wallie ~eret per mare nostrum affretare TreatyR I 55; 1284 ~it inbannum domus ponterii Baionensis diruere AncC XLVII 96; s1332 patriam ‥ vastare ceperunt, ~entes obsidionem Berwici hoc modo dissolvere Meaux II 368; R. Bury Phil. 4. 71 (v. corrupte a).  c sed secus evenit quam tortor credidit atrox Aldh. VirgV 2307; 1265 cum ‥ in parliamento ‥ milites moram diuturniorem quam ~ebant traxerint Cl 96. 6 to believe, adhere to (religious) belief: a (w. acc. of faith or doctrine); b (w. acc. of deity); c (w. dat.); d (w. in & acc.); e (w. in & abl.); f (absol.). g (pr. ppl. as sb.) believer. h (p. ppl. as sb. n.) article of faith. Cf.ALMA XI 89–91. a spoponderunt ‥ omnes ‥ se fidem catholicam ~ituros Aldh. VirgP 38; amare aut sperare non potest [anima] quod non ~it. expedit itaque ‥ humanae animae summam essentiam et ea sine quibus illa amari non potest ~ere, ut illa ~endo tendat in illam Anselm (Mon. 76) I 83; eucaristia, salus anime fidelium, quam nisi quisque fideliter firmiterque ~iderit, salvus esse non poterit Neckam Ut. 119; non quilibet Christianus tenetur explicite ~ere omnes catholicas veritates, quia multi multas nesciunt explicare. ergo sunt alique veritates catholicae que inplicite sunt ~ende Ockham Pol. III 46 (cf. ib. 187: intendebat assignare differenciam inter ~enda que spectant ad fidem et bonos mores, et agenda et non agenda, que cadunt ‥ sub lege humana positiva).  b fides cogit personas credere trinas Aldh. VirgV 42 (cf. ib. 1173: credidit altithronum, caeli qui sceptra gubernat); credere Christum Alcuin SS Ebor 166; †931 (13c) Deum quem diligimus et ~imus CS 670; Deus ‥ una divinitas in tribus ‥ personis ‥ una ratione ~itur, colitur et adoratur Bart. Angl. I 16.  c catervas / quantas exemplis egerunt credere Christo Aldh. VirgV 1185; Christus ‥ ad hoc venit in mundum [cf. John xviii 37], ut sc. fideles sibi ~entes quantum ad spiritualia gubernaret Ockham Pol. II 674.  d credidit in Christum, caeli qui sceptra gubernat Aldh. CE 4. 6. 19; dicens contemnendos esse eos ‥ qui Deo suo, in quem ~erent, oboedire contemnerent Bede HE II 21; c800 ~e in perpetuam miserationis lucem, ut filius lucis fias Alcuin Ep. 295 (cf. ib. 164: ~o in ejus clementiam); ~ere in summam essentiam Anselm (Mon. 76) I 83; contra spem in spem ~ens ‥, peregrinationem ‥ vovi Ailr. Ed. Conf. 750B; in Christum nescit incredula credere turba Garl. Tri. Eccl. 11; sic facit omnibus eum intime diligentibus et in eum ~entibus [ME: þet him ‥ ileveð] AncrR 163; Ockham Dial. 503 (v. coartare 1b).  e 667 de omnibus prophetatum gentibus quod sint ~iturae in Christo omnium conditore (Lit. Papae) Bede HE III 29; 1310 H. ‥ abbas ‥ omnibus in Christo ~entibus Reg. Whet. II app. 307; 1470 cunctarum nacionum et in Christo ~encium personarum vota proficua (Lit. Papae) Lit. Cant. III 253.  f qui ‥ ~endo salvati sunt Bede HE IV 14 p. 237; hoc significante Deo, quod in adventu Christi quidam [Judeorum] essent ~ituri et maxima pars eorum in infidelitate remansuri Lanfr. Comment. Paul. (Rom. ix 6) 135; quamvis corde ~amus et intelligamus sicut corde volumus, non tamen judicat Spiritus Sanctus illum rectum habere cor qui recte ~it vel intelligit et non recte vult Anselm (Praesc. III 2) II 265; 1310 vidit in Cypro quamplurimos dicti ordinis qui non ~ebant bene de Sacramento altaris nec de aliis sacramentis (Artic. Templar.) Conc. II 358b.  g ~entibus gratiam baptismi ‥ ministrare Bede HE III 3; ut ‥ salutem proponerent ~entibus, non ~entibus minarentur condemnationem Osb. V. Dunst. 42; 1250 quis hinc ferre valebit et insultationes perfidorum ‥ et scandala ~entium? Ad. Marsh Ep. 145; 1311 promitto ‥ quod hereticos et ~entes eorum toto posse meo persequar (Artic. Templar.) Conc. II 388b; 1341 ut ‥ possemus ‥ bellis dominicis intendere et fines ~encium dilatare (Lit. E. Regis) Ad. Mur. app. 270.  h impossibile est hic contra Aristotelem uti racione naturali: si arguatur ex ~itis, non est racio contra philosophum Duns Ord. I 9. 7 (1st pers. sg. pres. ind. as sb.) creed. finita antiphona ‥ dicet unusquisque in silentio ‘Kyrieleison’, ‘pater noster’, ‘~o in Deum’ Lanfr. Const. 106; Sixtus apposuit hymnum ‘sanctus, sanctus, sanctus’ et cetera; ‥ Damasus ‘~o in Deum’ apposuit R. Niger Chr. I 73; 1295 ‘~o’ ibidem incepit DCCant. Register/Q f. 27a; non docere ‘pater noster’ vel ‘~o’ susceptum de sacro fonte AncrR 74; 1484 dic ‘pater’, infer ‘ave’ cum ‘credo’, †postulo [? l. postula] pro se / Christo (Epitaph.) Hist. Durh. 10.

2 credere , f.l. for tradere.. 1239 quod †crediderint [Cart. Glouc. I 160: tradiderunt] ad firmam ‥ decimationes Ambrosden I 314.