custos

cūstōs, ōdis, c.: a guard; overseer, watchman, keeper, freq.; guardian, governor, master, 5.546; collectively, a patrol, a guard, 1.564.

custos, ōdis, comm. [root sku-, to cover, hide, etc.; cf. scutum, κεύθω, Germ. Haut, Haus, Corss. Ausspr. I. p. 353], a guard, watch, preserver, keeper, overseer, protector, defender, attendant, etc., protectress, etc., in a friendly or hostile sense (freq. and class.).

• I In gen.
• • A Of living beings.
  • • 1 In gen.: antiqua erilis fida custos corporis, Enn. Med. ap. Non. p. 39, 2 (Trag. Rel. v. 289 Vahl.); cf. in masc.: corporis, a body-guard, Liv. 24, 7, 4; so plur., Nep. Dat. 9, 3; Suet. Calig. 55 al.: Commium cum equitatu custodis loco relinquit, Caes. B. G. 6, 6 fin.: cum vigillis custodibusque nostris colloqui, id. B. C. 1, 22 init.: portae, Cic. Cat. 2, 12, 27: fani, id. Verr. 2, 4, 43, § 94. custos defensorque provinciae, id. ib. 2, 5, 6, § 12: pontis, Nep. Milt. 3, 1: patrimonii, Quint. 4, 2, 73: hortorum, Suet. Calig. 59: gregis, Verg. E. 10, 36: pecuniae regiae, Curt. 5, 1, 20: ipse pecuniae quam regni melior custos, Liv. 44, 26, 12: rei publicae custos senatus, Cic. Sest. 65, 137: templorum, id. Dom. 55, 141: custos ac vindex cupiditatum, id. Agr. 2, 9, 24: salutis suae, Quint. 5, 11, 8; Curt. 3, 6, 1; Tac. A. 3, 14 et saep.: his discipulis privos custodes dabo, Plaut. Ps. 3, 2, 76 (865); so of teachers of youth, id. ib. 4, 3, 19 (1035); Ter. Phorm. 287; Hor. S. 1, 4, 118; id. A. P. 161; 239: virtutis (ego) verae custos rigidusque satelles, id. Ep. 1, 1, 17.—Freq. of the gods, etc.: dei custodes et conservatores hujus urbis, Cic. Sest. 24, 53; cf.: custodi Jovi, Suet. Dom. 5: montium custos Diana, Hor. C. 3, 22, 1: rerum Caesar, id. ib. 4, 15, 17: multae tibi tum officient res, Custodes, etc., i. e. attendants of women, eunuchs, etc., id. S. 1, 2, 98 Heind.—Of dogs, Verg. G. 3, 406; Col. 7, 12; so of Cerberus, Verg. A. 6, 424 al., and of the constellation Bootes, Ἀρκτοφύλαξ, Vitr. 9, 4, 1: armorum, the officer in charge of the arms in an army or fleet, Dig. 49, 16, 14, § 1; Inscr. Orell. 3630 al.—
    • 2 In civil affairs, t. t., a man who took charge of the vessel into which voting tablets were put (in order to prevent false suffrages), Varr. R. R. 3, 5, 18; Cic. Agr. 2, 9, 22; id. Red. Sen. 7, 17.—
  • B Of inanimate subjects.
  • • 1 Of abstract subjects: natura Ipsaque corporis est custos et causa salutis, Lucr. 3, 324: haec custos dignitatis (fortitudo), Cic. Tusc. 2, 14, 33: sapientia custos et procuratrix totius hominis, id. Fin. 4, 7, 17; id. Off. 2, 7, 23: leges diligentissimae pudoris custodes, Quint. 8, 5, 19 al.—
    • 2 Of receptacles, safes, e. g. of a quiver: eburnea Telorum custos, Ov. M. 8, 320; of an incense-box: turis, id. ib. 13, 703; and in husbandry, the stump of an amputated vine-branch, i. q. resex, pollex, praesidiarius or subsidiarius palmes, Col. 4, 21, 3.—
• II In a hostile sense.
• • A In gen., a watch, spy: Dumnorigi custodes ponit, ut, quae agat, quibuscum loquatur, scire possit, Caes. B. G. 1, 20 fin.: custodem, inquit, Tullio me apponite. Quid, mihi quam multis custodibus opus erit, etc., Cic. Div. in Caecil. 16, 51; id. Verr. 2, 5, 25, § 63; Caes. B. G. 1, 20 fin.: num nam hic relictu's custos, Nequis, etc., Ter. Eun. 286; cf. 290; Curt. 5, 11, 2; Suet. Tib. 12 al.—
  • B Esp., a jailer, keeper: carceris, Plaut. Mil. 2, 2, 57 (212); Nep. Eum. 11, 1; id. Alcib. 4, 4: quem ex Mauritania rex proditionis insimulatum cum custodibus miserat, Sall. H. 2, 25 Dietsch: te sub custode tenebo, Hor. Ep. 1, 16, 77; Tac. A. 2, 68; 3, 28; 4, 60 al.

cūstōs, ōdis, c. (wahrscheinl. zu ἀκούω), der Wächter, Hüter, die Wächterin, Hüterin, I) im allg., der Wächter, Bewacher, Bewahrer, Aufrechterhalter, Schirmer, Hüter, Aufseher, die Wächterin, Bewacherin, Bewahrerin usw., a) übh.: c. aedicularum, Türhüterin, Petron.: arcis, Curt.: assiduus c. auctoritatis, Plin.: capitis mei, Cic.: casae, Sen.: istius domicilii, Sen.: vigiles fanique custodes, Cic.: c. gazae regiae, pecuniae regiae, Schatzbewahrer, Schatzmeister (γαζοφύλαξ), Nep. u. Curt.: hortorum (κηποφύλαξ), Suet.: custodes legum (νομοφύλακες), Col.: pecuniae quam regni melior, Liv.: c. pecuniae immensae (v. Geizhals), Sen. rhet.: c. portae, Liv.: c. defensorque provinciae, Cic.: domus Herculei c. Pinaria sacri, Verg.: sacerdos (Priesterin) c. Hesperidum templi, Verg.: suorum (deorum) templorum c. ac praeses (v. einem Pontifex), Cic.: c. urbis, zB. custosne urbis an direptor et vaxator esset Antonius, Cic.; nachaug. bes. v. Präfektus Urbi, L. Piso urbis custos, Schirmvogt, Sen.; vgl. v. dems. securitatis urbanae custos, Vell. – v. Gottheiten, Schirmer, Schutzgeist, di custodes conservatoresque huius urbis, Cic.: c. Tarenti (v. Neptun als πολιοῦχος), Hor.: custos urbis, Minerva, Cic.: montium custos nemorumque Virgo (v. der Diana), Hor.: perpetuorum custos Vesta ignium, Vell.: Priape, custos es pauperis horti, Verg. – v. Aufseher, Hüter, Wärter der Tiere, equi c., Iustin.: c. armenti (v. Pan), Ov.: boum, Ov.: c. ovium, Hor. (vgl. das sprichw. o praeclarum custodem ovium, ut aiunt, lupum! Cic. Phil. 3, 27): caprigeni pecoris c., Cic. poët.: formosi pecoris c., Verg. – v. Hunde, als Hüter, Wächter, c. mutus, Col.: c. liminis, Phaedr.: villae, Col.: dah. c. Tartareus, v. Zerberus, Verg. – v. Lebl., teils v. personif. Abstr., corporis c. natura, Lucr.: sapientia c. et procuratrix totius hominis, Cic.: fortitudo c. dignitatis, Cic.: malus est c. diuturnitatis metus, eine schlechte Gewähr dauernden Besitzes, Cic.: leges diligentissimae pudoris custodes, Quint.: teils (aber nur bei Dichtern) v. personif. Konkr., eburnea telorum c. (v. Köcher), Ov.: c. turis acerra, Ov. – severum custodem pudicitiae (Ehrenwächter) agere, Val. Max.: custodem religionum, comitiorum, rerum omnium urbanarum facere alqm, Cic.: in hortis custodem imponere fructus servandi causā, Nep.: serpentem custodem ibi ponere, Hyg.: custodem in frumento publico ponere alqm, Cic. – b) der Aufseher, Hüter eines jungen Menschen, der Mentor (griech. παιδοφύλαξ), bone c., Ter.: c. famulusque dei Silenus alumni, Hor.: discipuli c., Iuven.: c. incorruptissimus, Hor.: dare his discipulis privos custodes, Plaut.: custodis egere, Hor.: custodem removere, Hor.: vincere cautos custodes suos, Plaut.: cui (adulescenti) in lubrico aetatis non praeceptor modo, sed custos etiam rectorque quaerendus est, Plin. ep.: custodem nobis et paedagogum dedit, Sen.: als fem., natarum altrix eadem et fidissima custos, Stat. Theb. 1, 530. – c) der Wächter, Hüter, hütende Begleiter einer Frau (gewöhnl. ein Eunuch), meist vom Ehemanne bestellt (s. Burm. Prop. 2, 18, 70), vigil c., Ov.: c. otiosus puellae, Ov.: virginis abditae c. pavidus, Hor.: nimium servat custos Iunonius (von der Juno bestellte) Io, Ov.: dure vir, imposito tenerae custode puellae nihil agis, Ov.: alqm custodem (als W.) concubinae addere, Plaut. (vgl. Brix Plaut. mil. 146): custodem assiduum Ioni apponere virgini, Acc. tr. fr.: custode amoto, Ov. – u. im Plur., multae tibi tum officient res, custodes, lectica, ciniflones, Hor.: quos tibi custodes ponam? Prop. – d) der Aufseher bei der Abgabe der Stimmtäfelchen, custodes tabellarum, Cic.: alqm suis comitiis praerogativae primum custodem praeficere, Cic.: quis tribus quas voluit evocavit nullo custode sortitus? Cic.: quando illā dignitate rogatores, diribitores custodesque vidisti? Cic. – e) der milit. Wächter, α) custos corporis, im Zshg. zuw. bl. custos, der Leibwächter, Trabant, qui corporis custos fuerat Alexandri, Nep.: Germani, corporis custodes, Suet.: inter corporis custodes iter facere, Nep.: qui externorum corpori custodes aderant, Tac.: rediit in cubiculum, unde iam et custodes diffugerant, Suet. – β) der Wachtposten, die Wache, Schildwache, Schutzwa che, die Bedeckung, auch die Besatzung eines Ortes, nullus est portis custos, nullus insidiator viae, Cic.: custodes dare (eine Sch. od. Bed. geben), Cic. u. Nep. fr.: custodes disponere in vallo, Caes., in urbe, Suet.: custodes (Schutzwachen) dividere per domos eorum, Liv.: custodes fallere (von der Wache unbemerkt bleiben), Liv.: interficere paucos custodes arcis, Liv.; vgl. interfectis Novioduni (zu N.) custodibus, Caes.: custodes amovere, Tac., removere, Val. Max.: imber ab nocte media coortus custodes vigilesque dilapsos e stationibus suffugere in tecta coëgit, Liv.: quartā vigiliā circiter Lentulus Spinther de muro cum vigiliis custodibusque nostris colloquitur, Caes. – f) c. armorum (abgek. CA.), der Waffenwart, Wehrwart, Waffenmeister (franz. capitaine d'armes), ein milit. Dienstgrad beim Heere u. bei der Flotte, Paul. dig. 49, 16, 14. § 1. Corp. inscr. Lat. 6, 3304 u. 10, 3410 11, 54. – g) als t. t. der Astron., Custos = Ἀρκτοφύλαξ, der Bärenhüter, ein Gestirn, Vitr. 9, 4 (6), 1. – h) als t. t. des Landbaues, die Reserveranke am Weinstocke, die Sparrebe, die das künftige Tragholz liefert, wenn die Hauptrebe sich erschöpft hat, Cato r. r. 33, 1. Col. 4, 21, 3 u.a. Plin. 17, 181.

II) insbes.: a) der Überwacher jmds., der Aufpasser, Aufseher, Bessus custos verius quam comes, Curt.: custos ac vindex (Bestrafer) cupiditatum, Cic.: custos furum atque avium, d. Überwacher d. D. u. V. = der Beschützer von usw., Verg. – custodem od. custodes alci apponere (beigeben), Cic. u. Tac.: alium custodem dare, qui attendat, zusammen = einen Kontrolleur, Plin.: disponere circa macellum custodes, qui obsonia contra vetitum retineant, Suet.: efflagitare aliquem, cuiuslibet ordinis, custodem factis atque dictis suis, Suet.: inditi custodes, Tac.: Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit, Caes.: Commium Atrebatem cum equitatu custodis loco relinquit, Caes.: numnam hic relictus (es) custos, ne etc., Ter. – b) der Überwacher eines Gefangenen, der Wächter, die Wache, Gefangenwache (bes. im Plur.), praefectus custodum, Nep.: carceris c., Manil.: carcerum custodes, Firm.: custodes puerorum, obsidum, Liv.: custodes corrumpere, Tac.: iugulari a custodibus, Nep.: clam se ab custodibus subducere, Nep.: tradi custodibus, Auct. b. Afr.

custos [CL] 1 guardian, preserver (m. or f.; partly fig.); b (appl. to angel); c (appl. to animal); d (appl. to inanim. obj.). e (w. horti) (?) castor-oil plant (Ricinus). qui fuit interpres et custos virgo pudoris Aldh. VirgV 1623; dehinc terram ~os humani generis [AS: moncynnæs uard] omnipotens creavit (Cædmon) Bede HE IV 22; vetuit ‥ sancta ~os olei conscientiae bonae hoc factum publicare Gosc. Wulfh. 5; ~odes cordis [ME: þe heorte wardeins] sunt v sensus AncrR 11; Deo ‥ creatori, ~odi ‥ et glorificatori hominum MunAcOx 705.  b magnum fragilitatis humane solatium unumquemque angelum sibi delegatum ~odem habere sui, et ut hujus custodie sanctissime moribus respondeatis (Serm.) Osb. Bawdsey clxxi.  c fida satis custos conservans pervigil aedes Aldh. Aen. 65 (Muriceps) 1; Neckam NR II 157 (v. canis 1b); ~os quoque (Graecis οἰκουρός) a custodiendis non solum villis sed et mercatorum aedibus ‥ canis iste villaticus nominatur Caius Can. 8.  d flammarum custos Ethna receptat eos Garl. Epith. 55 (57).  e ~os orti, pendactilis i. gira solis vel palma Christi idem Alph. 47. 2 keeper, guardian, warden (of persons): a (novices); b (school-children, (?) as monitor); c (minors in wardship, together w. their lands etc.); d (prisoners, together w. prison or sim.); e (var.). a pueri dexterioris chori cum uno ~ode ‥, pueri sinisterioris chori cum altero ~ode RegulC 62 (cf. ib. 11: [puerulus] sub sui ~odis vigilantia jugiter maneat); juvenes ‥ extra locum custodiae ‥ sine ~ode nusquam procedant Lanfr. Const. 178; ~os noviciorum ‥ non debet ‥ aliquod ‥ opus agere quod multum ejus oculos ab eorum avertit custodia; qui quidem ~os sive magister noviciorum non nisi commissos suo college ‥ relinquere eos debet Cust. Cant. 208.  b 1560 archididascalus suis sententiam aliquam quartae classi vertendam ‥ proponat, cujus ab ore ~os primus accepit et primus vertit (Westminster) Educ. Ch. 508.  c restituere ‥ tenentur ~odes hereditates ‥ heredibus instauratas et debitis aquietas Glanv. VII 9; ~os terre ‥ heredis qui infra etatem fuerit non capiat ‥ nisi racionabiles exitus Magna Carta 4; breve de recto de dote semper debet dirigi heredi vel ejus ~odi Hengham Magna 1; 1285 cum ‥ herede ‥ infra etatem existente ‥ ~os per favorem mulieris dotem reddiderit ‥ (Westm. 4) StRealm I 75; 1317 inter Robertum ‥ et Beatricem uxorem ejus, querentes, per Georgium ‥ ~odem ipsius Beatricis per breve domini regis Fines 270/91/21; 1324 venit H. B. tanquam ~os T. W. infra etatem existentis et ij acras predicte terre cepit de domino ad opus dicti T. CBaron 137.  d 1200 [de warda gaiole] saisitus fuit ‥ ut ~os per constabularium castelli CurR I 117; contingit quandoque ‥ imprisonatos per penam injustam mori ‥, quo casu ~odes tortores homicide sunt Fleta 39; 1313 A. le Couherde captus fuit pro minutis latrociniis ‥, et ~os dedit ei licenciam eundi ad certam villam et redeundi Eyre Kent 80; 1353 janitorem ‥ palacii et ~odem prisonum Reg. Heref. 181.  e c1160 Baldricus est ‥ ~os famulorum meorum ad justiciam gladii mei pertinentium et ~os meretricum publice venalium in lupanari de Rothomago Act. Hen. II I 349. 3 keeper, minder, person in charge: a (of animals); b (of things, var); c (of markets, measures or sim.); d (of ‘by-laws’ regulating harvest; cf.EHR XLV 208–31). a 10‥ ~os vel pastor, hyrde WW; ~os apium xij vasculorum DB I 180b; 1209 in consuetudinibus ‥ ij bercariorum et ~odis agnorum Pipe Wint. 51; 1242 in stipendiis ‥ ~odis boum Pipe 124; 1251 ~odes averiorum ville de S. et ‥ ~os vaccarum domini SelPlForest 97; 1260 (v. cuningaria); 12‥ in stipendio ~odis auccarum, viij d.; in stipendio ~odis caprarum, vj d. Doc. Bec 83; 1278 ~odi boviculorum in Werdale Ac. Durh. 486; 1290 (v. cursorius 2b); 1474 ~odi leonum domini regis pro uno ariete leonibus suis comedendo Ac. Chamb. Cant. 143; 1526 ~odi pullorum et ovorum et gallinarum Ac. Durh. 108.  b 1221 non fuit ballivus ejus nec ~os rerum SelPlCrown 102; c1280 debet esse prepositus, wodwardus, ~os casei et †votennarius Crawley 232; c1321 quod . ‥ non liceat ~odibus ‥ ciste quicquam ‥ scolaribus mutuare quousque fuerint premuniti StatOx 119; 1347 elegerunt ‥ Johannem de B. in ~odem porte orientalis, Johannem F. in ~odem porte australis, Walterum de D. in ~odem campane ‥ et Philippum W. et Galfridum D. in ~odes clavorum RR K's Lynn II 197 (cf. (v. 2 clavis 1c)); 1409 (v. approuator 2a); 1436 officium ~odis orologii CalPat 540.  c 1202 ~odes mensurarum testantur quod ceperunt eum vendentem inde cervisiam SelPlCrown 27; 1229 mandatum est ~odibus nundinarum Stamford’, S. Botulfi et S. Ivonis quod in feriis suis predictam feriam [de Leic’] clamari faciant Cl 150; 1304 ~odes dicunt quod W. de la Lowe [et al.] ‥ in misericordia, quia vendiderunt contra assisam CourtR Hales 479 (cf. ib. 218: quod nullus ~os erit quietus a prepositura ‥); 1307 ~odes panis et cervisie presentaverunt quod A. et B. fregerunt assisam panis et cervisie CBaron 80; summoneri faciatis ‥ tabernatores vini, ~odes throne, ~odes gaugerie ‥ Iter Cam. 1.  d 1242 in ‥ †custo [? l. custode, or cf. 3 costus] autumpnali apud S., quia apud E. metunt ad decimam †garbani [MS: garbam] Pipe 141; 1257 in iij precariis autumpnalibus de cclxxviij hominibus cum ~odibus bladi metend[o] cxij acr[as] frumenti, ordei et avene Crawley 218; 1289 constituti sunt ~odes de stat[ut]is autumpnalibus (CourtR Newington) EHR XLV 211; 1294 ~odes autumpni presentant quod R. de F. receptavit duas mulieres extraneas in campis dampnum faciend[o] per autumpnum CourtR Ramsey 235; 1325 ~odes del bylawe presentant quod J. le H. non messuit bladum domini tempestive post opera sibi imposita (Littleport, Cambs) CBaron 143; 1573 T. H. et J. C. electi sunt in officiis ~odum plebicitatis de anno sequente Arch. Soc. Yorks J. X 415. 4 guard, warden, watchman (mil.). b warden of Marches (Eng. or Scot.). c warden of ports, or sim.; cf. baillivus 3b. d (naut. var.). ~odes castelli [tenent] ij hidas DB I 38 (cf. VCH Suss I 408); s1173 comes Leicestrie ad regem Francie fugiens sine ~ode reliquit illud [castellum] G. Hen. II I 51; s1177 ~odes exercitus, qui preibant, manus injecerunt in preambulos et sumarios ipsius cardinalis Ib. 137; c1228 cum ‥ nollent exire, episcopus adhibuit ~odes usque ad xxx, qui observarent hostia et fenestras ne victualia monachis venirent in ecclesiam Feod. Durh. 248; s1264 (v. capitaneus 1b); 1269 [in] quolibet vico burgi erit unus ~os ad minus, ad quem hutesium levatum debet presentari CBaron 80; rex ‥ prefecit ‥ comitem Dorsetie traditis clavibus in ~odem et capitaneum ville [de Harfleu] G. Hen. V 8; castello reddito, ~odes ejusdem sinebantur abire Ps.-Elmh. Hen. V 81.  b 1309 ~odem Marchie Scocie in partibus Karlioli contra inimicos et rebelles nostros RScot 76b; 1322 capitalem ~odem comitatuum [Cumb’ et Westm’] ‥ et marchiarum nostrarum adjacencium (Pat) Foed. III 973a; s1315 [Angli] intrantes ‥ Scociam per dominum J. de Douglas, ~odem tunc Marchiarum, ‥ sunt rejecti Fordun Cont. XII 25.  c s1211 W. de Wrotham, ~os portuum maris Wend. II 60; s1236 ~odibus ‥ Quinque Portuum pallam super regem cum iiij hastis supportantibus M. Par. Maj. III 338; s1258 oppidanus Dovere, ~os litoris diligentissimus et transeuntium indagator infallibilis, multos onustos invenit nummismate M. Par. Maj. V 713; 1296 ~os maris (PlRCP 115 r. 230) Surrey Rec. Soc. XV p. xlv n; 1312 Arnaldum F., ~odem coste de Bogio RGasc IV app. p. 560a; 1320 ~os maritime [Bristol] CalPat 514; 1335 ~odibus passagiorum nostrorum in portubus RScot 382b; 1339 compotus Thome fuitz Henri, ~odis portuum in com. Cornub’, de prisa vinorum ‥ et wrecco maris MinAc 816/11 m. 15 (cf. ib. 816/11 m. 15d.: Thomas le Havener); 14‥ inquiratur de portuum ~odibus sive aque ballivis, qui clamant ‥ novas custumas pro commodo suo proprio sive dominorum suorum BBAdm I. 234.  d 1212 ad acquietandum custum carcacionis et discarcacionis navium et arreragia ~odum navigii (KR Ac 3/1) EHR XLI 558; 1304 (v. cromba); 1321 quidam Berengarius, ~os quarumdam navium ‥ regis Francie (Cl) Foed. III 894a (cf. ib. III 985a: 1323 †~us seu admirallus); 1386 ~os et gubernator ‥ balingere Cal. Pl. Mem. Lond. III 121. 5 keeper (official in national administration or royal household): a (of seal); b (of the peace); c (of pleas or sim.); d (of records or sim.); e (of the Jews); f (of works; cf.King's Works I 56, 98 seqq.); g (var.). a a1123 Robertus ~os sigilli regis Cart. Merton 428; 1160 Michael A. canonicus ‥, ~os sigilli regis apud Pictavim constituti Act. Hen. II I 249; s1222 (v. bajulus 3e); cancellarii ‥ omnesque sigilla regia custodientes preter ~odem sigilli privati Fleta 75; 1347 magister S. de Islepe, ~os sigilli regii secreti (Artic. Treug.) Avesb. 116b; 1384 testante magistro D. Petyt, ~ode sigilli regis ExchScot 672; 1426 coram ‥ J. Cameroun, ‥ ~ode magni sigilli domini nostri regis Ib. 400; magistro J. Cameroun, ~ode privati sigilli domini nostri regis, testante receptum Ib. 405.  b 1264 cum ‥ ad pacem illam per totum regnum nostrum inviolabiliter observandam de consilio et assensu baronum nostrorum provisum sit quod in singulis com. nostris per Angliam ad tuitionem et securitatem partium illarum ~odes pacis nostre constituantur (Pat) Foed. I 792a; 1264 rex vicecomiti Essex’ et ~odi pacis in eodem com. Cl 402; 1326 inventus fuit noctivagans et cum quodam cultello viz. bidam verberans ~odes pacis domini regis in affrayum civitatis (Husting Roll) Lond. Ed. I & II II 253; 1328 quidam malefactores et pacis nostre perturbatores, qui ‥ coram ‥ ~odibus pacis nostre in eodem com. indictati sunt SelCKB V 26; 1357 insultum fecit Rogero L. ‥ cum ipse R. ~os fuit pacis domini regis Proc. J. P. 56; 1400 (v. baga 2a).  c †1183 (13c) ~odes placitorum corone (Lib. Cart. H. Pytchley f. 10a) RHS Trans. S. 5 VIII 87; 1194 in quolibet com. eligantur tres milites et unus clericus ~odes placitorum corone (Cap. Coronae) R. Howd. III 264; 1198 ostendit plagam ‥ uni iiij militum ~odum placitorum corone CurR I 39; 1201 catalla Andree iiij s. et xj d., unde A. de H. tunc ~os escaetarum ‥ debet respondere; et ~odes placitorum corone in misericordia, quia non habuerunt catalla in rotulis suis inbreviata Pl. K. or J. II 244; 1202 (v. coronator 2a); 1221 isti sunt ~odes ad placita corone custodienda SelPlCrown 98; 1256 amerciati fuerunt coram ‥ ~odibus placitorum mercati nostri pro transgressionibus mensurarum Cl 19; de ~odibus hujusmodi assisarum, si mercedem ceperint per quod hujusmodi pannos inpunes vendi sustinerent (Cap. Coronae) Fleta 24.  d c1237 hiis testibus ‥ Stephano S., Johanne le E., tunc ~odibus archivorum ‥ regis Ebor’ Feod. Durh. 204n; 1260 Johanni Blundel’, ~odi rotulorum et brevium regis ad Bancum Cl 312; 1269 [teste] Johanne de Kirkeby, tunc ~ode rotulorum (Pat 88 m. 24d.) Great Seal 5 (cf. Cal. Liberate VI app. 2376); 1315 (v. cancellaria 2a); 1336 cum Elia de Jonston, nuper ~ode quorundam processuum et memorandorum ducatum [Aquitanie] ‥ tangencium Cl 157 m. 14 (cf. Eng. Dip. Admin. 29 seqq); 1385 cum ab antiquo ordinatum fuerit quod ~os rotulorum Cancellarie ‥ haberet tres clericos scribentes in eisdem rotulis et non plures Chanc. Orders 2; c1410 tunc custos pipe sedet illic clericus unus Vers. Exch. 60; 1466 ~odem rotulorum, librorum et recordorum Cancellarie War. Issue 73/2/7; 1456 de officio ~odis rotulorum Cancellarie ‥ ejusdem terre [Hybernie] Reg. Whet. I 255.  e 1198 per S. de Pateshull’ et B. de Talemunt, ~odes Judeorum Pipe 125.  f 1203 rex ‥ ~odibus operis de Molinell’ etc. RNorm 82; 1222 expensa facta ‥ per manus ‥ ~odum operis castri Winton’ Ac. Build. Hen. III 112; 1223 ~odibus operationis castri de Salop’ Cl 534a; 1238 ~odibus operationum suarum [i. e. regis] de Westmonasterio Cl 99; 1283 de J. de Radenore, prius ~ode earundem operationum Pipe 127 r. comp. 2d..  g 1242 (v. aurum 2c); 1258 per A. de S. Romano, quondam ~odem garderobe regis Cl 203; 1266 computum Willelmi Coci, ~odis hostii ExchScot I 1; a1272, p1280 (v. cuneus 3b); 1279 (v. baillivus 1a); 1389 ~os hanaperii Cancellarie ‥ nullo modo scribi faciat ad sigillum predictum Chanc. Orders 2. 6 keeper (official in territorial or local administration): a (of realm or sim.); b (of county, hundred or soke); c (of city or borough); d (of lands in king’s hand); e (of forests or sim.; cf.SelPlForest xv–xviii); f (var.). a s1067 rex W. Normanniam repetiit, fratrem suum Odonem ‥ et W. filium Osberni ‥ Anglie ~odes relinquens Fl. Worc. II 1; s1160 Willelmus ‥ tocius regni [Scocie] ~os ‥ invito rege ‥ constitutus est Fordun Cont. VIII 6; s1237 [rex] constituit Loglennum quendam de consanguineis suis ~odem Mannie donec rediret de insulis Chr. Man 94; s1254 rex ‥, constitutis comite Ricardo et regina regni ~odibus ‥, se Neptuno commisit M. Par. Maj. V 383; 1295 [placita coram] ~ode [Hibernie] Cal. Just. Ir. I 43; 1311 Gilbertum de Clare ‥, ~odem regni nostri et locum nostrum in eodem tenentem RGasc IV 492; s1359 [rex] ordinato ‥ Thoma ‥ filio suo parvulo ~ode Anglie J. Reading 171; 1421 constituimus ‥ ducem [Bedfordie] ~odem ‥ regni nostri ac locum nostrum tenentem in eodem regno dum extra ‥ idem regnum ‥ moram fecerimus (Pat) Foed. X 129a.  b xx acre quas habet ~os hundret DB II 66; a1215 nec debet [vic.] aliquem in sokna manentem ad regis placita invitare ‥ donec ~os sokne ‥ ei defecerit in recto tenendo (Mun. Lond.) EHR XVII 714; s1261 barones ‥ amoverunt vicecomites domini regis per loca et posuerunt ibi alios, quos appellaverunt ‘~odes comitatuum’ Leg. Ant. Lond. 49.  c s1273 [cives] elegerunt Willielmum de Durham [et al.] ‥ ut essent ~odes civitatis in absencia majoris Leg. Ant. Lond. 171; s1280 rex dedit civibus ~odem loco majoris ‥ precepitque ei quod custodiret et gubernaret cives secundum eorum consuetudines. ‥ injunctum fuit ei ‥ quod se haberet in omnibus tanquam major excepto tamen quod haberet nomen ~odis pro nomine majoris MGL I 17 (cf. ib. 147); 1299 faciet omnia ea que ad officium ~odis pertinent in burgo (Hull) BBC 366.  d 1194 R. R., qui fuit ~os honoris de Berchamsteda Pipe 185; 1311 (v. custodia 6d).  e quibus dabantur TRE ccc caretedes lignorum a ~odibus silvae DB I 172; Normannus ~os parci Dom. Exon. 109; in sylvis Britannie ‥, narrantibus nemorum ~odibus, quos ‘forestarios’, quasi indaginum ac vivariorum ferinorum aut regiorum nemorum, vulgus nominat Gerv. Tilb. II 12; 1256 ~odi foreste regis de Wytlewod’ Cl 19; 1290 ~odi nemorum de Credel’ pro custodia nemorum et nisorum ibidem Ac. Swinfield 178; 1317 in acquietancia redditus j wodewardi ~odis bosci Cart. Boarstall 629.  f unus molinus, quem tenet quidam ~os domus regis DB I 51b; 1159 in liberat’ ~odis domorum regis de Clarendon’ Pipe 47; 1247 per manum ~odis dominicorum nostrorum qui pro tempore fuerit (Ch. Regis) MonA VI 426a; a1215 combusta sunt retia in domo Roberti B., qui ~os fuit aquarum [Tamisie] (Mun. Lond.) EHR XVII 486; ripariis et earum ~odibus Magna Carta 48; 1218 (v. cambium 2c); 1248 in stipendio ~odis more de B. Rec. Crondal 55; ~odes castrorum vel maneriorum regis Fleta 29; 1309 ~odem nostrum insularum Jeresye et Gerner’ PQW 832b; 1315 supplicant domino regi quod ‥ velit ‥ assignare super stannatores stannarie ‥ unum capitalem et certum ~odem de com. predicto [Devon] RParl I 312b; 1320 si quis in predicta villa [Southfleet] maritare voluerit filiam suam alicui de ipsa villa, tantum modo ostendet illud ~odi ville et rogabit illum ut veniat ad nupcias Cust. Roff. 2; 1330 in compoto ‥ ~odis marisci de Westfen Terr. Fleet 181. 7 (eccl.): a keeper of vacant bishopric or sim.. b warden of collegiate church. c churchwarden or sim.. a 1167 ~odes episcopatus de Lincoln’ Pipe 57; per preceptum ~odum archiepiscopatus RDomin 3; 1259 mandatum est ‥ ~odi episcopatus Winton’ quod, quam diu idem episcopatus sit in manu regis ‥ Cl 383; 1281 ut ‥ teneantur ‥ propriis episcopis confiteri aut, sede episcopali vacante, ~odi spiritualitatis aut decano ecclesie cathedralis Conc. Syn. 911 (cf. Lyndw. 323 l: loquitur secundum consuetudinem provincie, secundum quam archiepiscopus vacante sede deputat ~odem spiritualitatis); 1286 ~odi temporalitatis episcopatus Sar’ sede vacante Ch. Sal. 364; 1301 vacantibus ecclesiis cathedralibus ‥, ~odes per regem deputati nemora ipsarum [etc.] ‥ destruunt ‥ necnon libertates ‥ male custodiunt et defendunt Conc. Syn. 1206.  b 1338 ~odi ejusdem monasterii sive ecclesie collegiate [Ottery St. Mary] MonA VI 1347b; 1394 quod ‥ fundare ‥ possit in ecclesia parochiali de Plecy [Essex] ‥ quoddam collegium ix capellanorum, quorum unus sit magister et ~os Ib. 1393a; 1484 ecclesiam ‥ S. Nicolai [Galway] in collegiatam et in illam collegium unius ~odis et octo presbiterorum ‥ erexit et ordinavit Mon. Hib. & Scot. 492a.  c 1367 compotus ‥ ~odum bonorum ecclesie Ac. Churchw. Glast. 90; 1377 ~odibus operis ecclesie B. Marie de Arcubus IMisc 213/6 r. 4; 1417 ~odes bonorum ‥ ecclesie vocati kirkereves Reg. Cant. II 143 (cf. ib. 489); 1445 ~odibus bonorum et fabrice ecclesie FormA 434; 1478 in jantaculo ~odum sive yconomorum ecclesie Ac. Churchw. Sal. 22. 8 (mon. or sim.): a keeper of vacant religious house. b head (warden) of religious house (esp. hospital). c monk (obedientiary) or servant charged w. special task. d (w. ordinis) obedientiary w. authority next to that of abbot or prior. e monk in charge of a group of manors; cf. custodia 8c. f head of Franciscan province. a 1194 W. de S. Marie Ecclesie r.c. ‥ de cxx li. de redditibus et exitibus et perquisitionibus abbatie de Glastingeb’ ‥ ut ~os Pipe 10; 1257 cum ‥ officialis A. Wynton’ electi eleccionem ‥ de M. quondam priorissa de W. in abbatissam ‥ confirmaverit ‥, mandatum est ‥ ~odi abbacie predicte quod eidem electe †debet [l. de] dicta abbacia ‥ seisinam ‥ habere †faciant [l. faciat] Cl 59; 1297 mandatum est ‥ ~odi ‥ abbatie quod occasione dictorum cupe, palefridi et lanarum nichil exigat (Cart. Osney) Ambrosden I 470 (cf. (v. cuppa 1b)).  b in civitate Cestre habet aecclesia S. Wareburg xiij domos quietas ab omni consuetudine. una est ~odis aecclesiae, aliae sunt canonicorum DB I 263; valde forti conventus et ejus ~os invicem tenentur vinculo colligati Ad. Scot Serm. 336c; c1188 nos infirmi fratres de hospitali S. Egidii [London’] et magister W. ~os noster Ch. Sal. 45; 1259 cum ipsi [fratres leprosi] ‥ consueverunt ~odem habere ex parte regis deputatum per escaetorem loci, homines ‥ de Preston’, asserentes se debere de hujusmodi ~ode providere, ipsos fratres super hoc ‥ aggravant Cl 445; 1314 ad requisicionem ‥ ~odis domus [conversorum London’] (Cl) Foed. (ed. 1818) II i 247; 1455 magistro sive ~odi et fratribus hospitalis S. Crucis juxta Wynton’ (Pat) MonA VI 723.  c †959 (12c) ego Aþelwol[d] abbas [Abbendun] ‥, ego Wulfgar ~os, ego Æscwig ~os CS 1046; pulsetur a ~ode aecclesiae parvulum signum Lanfr. Const. 87 (cf. ib. 98: ~os librorum); Eadmer HN 214 (v. 2 capella 3); Val. Norw. 208 (v. communa 3a); s1276 episcopus ‥ duos instituit de novo obedienciarios, infirmarium viz. et ~odem anniversariorum Ann. Wint. 123; duo monachi de professione Abbendonensis ecclesie debent instrui, unus procurator tocius abbatie, alius tocius curie ~os Obed. Abingd. 351 (cf. (v. curiarius)); ~os granarii Ac. Beaulieu 284 (v. curallum); 1322 ~os mundiciarum [receives extra allowance] qualibet die Lune quando mundat officium suum DCCant. Register/J 517 (cf. DCCant. p. 77b); sacrista ‥ liberabit ~odi criptarum de cereo ‥ xl lib. ad illuminare B. Marie ibidem Cust. Cant. 104 (cf. ib. 111: ~os reliquiarum vel thesaurarius sive revestiarius, quod idem est trinominis); 14‥ (v. cappa 5a); 1470 feoda et stipendia famulorum: ‥ ~os lardarii carnium ‥, ~os vasorum et fenistrarum coquine ‥, ~odes boum et porcorum, ‥ ~os claustri ‥ Ac. Durh. 92–3.  d 1206 qui ad superiorem mensam ut ~os ordinis sederit duplum [percipiet panem] Chr. Evesham 218; 1234 prior et subprior et alii ~odes ordinis Vis. Bury 730; 1234 volumus ut nulli ordinis ~odi aliqua obedientia exterior committatur per quam officium spirituale exequi impediatur Vis. Westm. 739; ex moderno usu omnes ordinis ~odes, et maxime prior et supprior, utrumque locutorium intrant, quos voluerint exortandi gracia seu ordinem docendi ‥ secum ducentes Cust. Westm. 18; 1277 nullus prior aut alius ~os ordinis licenciam dare presumat in abbatis sui presencia septa monasterii exeundi, carnes commedendi vel cum mulieribus colloquendi Doc. Eng. Black Monks I 67; frater ‥ debet ~odi ordinis licenciam [in infirmariam commorandi] sibi [a prelato] concessam intimare; ipsi enim tanquam matri ‥ reverencia debet exhiberi Obs. Barnwell 54; 1298 solus ille ~os ordinis qui capitulum tenuerit singulis diebus licenciam concedat fratribus extra refectorium commedendi Reg. Cant. 818; suppriori et tercio priori et duobus ~odibus ordinis J. Glast. 257.  e s1186 servientes nostri fugati sunt, ~odes exclusi Gerv. Cant. I 35; 1252 unde ~os maneriorum respondebit DCCant. Register/H f. 173b; 1288 provideant ~odes maneriorum quod habeant sufficientem securitatem de ‥ prepositis et bedellis in custodia sua existentibus Cant. Cath. Pri. 216; 1331 per visum ~odis custodie predicte qui pro tempore fuerit Lit. Cant. I 372.  f 1227 etc. (v. custodia 8d); frater Agnellus Pisanus ‥ destinatus erat provincialis minister in Angliam; fuerat siquidem ~os Parisiensis Eccleston Adv. Min. 4; apud predilectum patrem ~odem Cantebrigie Ad. Marsh Ep. 181 (cf. ib. 182: frater J. ‥ ~os Oxonie); 1282 ~odi fratrum Minorum in Agenesio RGasc II 158; s1302 fratre H. de Hertelpoll ministro fratrum Minorum in Anglia, fratre Georgio ~ode Londonie, fratre H. de Suttone gardiano conventus Londoniis Mon. Francisc. I 514. 9 warden: a (acad); b (of guild). a 1264 licebit ‥ inquirere ‥ utrum ~os domus ‥ in administratione rerum ‥ bene se habuerit Stat. Coll. Ox. I Merton 6; 1379 quod ‥ episcopus [Wint’] ‥ quoddam collegium ‥ fundare ‥ et ibidem quendam ~odem ‥ ordinare ‥ possit (Pat) Ib. I New Coll. 5; 1394 ~odem ‥ aule Cantuarie in Oxonia Deeds Balliol 163; 1412 si quis ‥ ~os, principalis, gubernator communitatis, secularis vel religiosus ‥, quocumque nomine senceatur, sic expulsum ‥ in aulam suam ‥ admiserit StatOx 211; 1442 rectoris sive ~odis ‥ Collegii B. Marie et Omnium Sanctorum in Oxonia FormOx 467; 14‥ Oxonie demum centum preponitur; illic / electus custos Thomas . ‥ / otia vitavit, studuit, docuit, vigilavit (Vers.) Bekynton II app. 326.  b 1367 ballivi et ~odes aule (Guildford) Gild Merch. II 98; c1380 (King’s Lynn) Ib. 167. 10 a ‘guard’, book-cover. b (?) case. c side hanging (of altar). Cf. custodia 11. a 1473 pro ligatura j libri vocati antiphonarii ‥, coopertura ejusdem, ~odibus et correo rubeo Fabr. York 82; 1485 pro ligatura unius gradalis ‥, ~odibus, bosses, clavis et duabus pellibus pro eodem gradali Ib. 88.  b c1550 item ij berilli cum ~odibus pro conservatione venerabilis sacramenti pro monstrantia majore Reg. Aberd. II 193.  c 1368 j frontellum altari cum ~odibus Invent. Norw. 67; 1388 paria ~odum sunt tria, ex quibus primum par est de rubeo velvett, uterque continens v leopardos aureos brudatos (Invent. Westm.) Arch. LII 230.

custōs, (8) ōdis, m. , f. , ¶ 1 [en gén.] garde, gardienne, protecteur, protectrice : nullus est portis custos Cic. Cat. 2, 27, il nʼy a pas un garde aux portes ; quarta vigilia... de muro cum vigiliis custodibusque nostris conloquitur Cæs. C. 1, 22, à la quatrième veille... du haut du rempart il parle à nos sentinelles et à nos gardes ; fani custodes Cic. Verr. 2, 4, 94, les gardiens du temple ; hortorum custodes Suet. Cal. 59, les gardes des jardins ; [abs^t ] custodes Virg. G. 3, 406, chiens de garde ; dei custodes hujus Urbis Cic. Sest. 53, les dieux protecteurs de Rome ; senatum rei publicæ custodem collocaverunt Cic. Sest. 137, ils ont préposé le sénat à la garde de lʼÉtat ; custos dignitatis fortitudo Cic. Tusc. 2, 33, le courage est le garant de notre dignité ¶ 2 [en part.] a) surveillant [dʼun jeune homme, dʼune femme] : Pl. Mil. 146 ; bone custos Ter. Phorm. 287, ô excellent pédagogue ; b) custos corporis Liv. 24, 7, 4, garde du corps ; c) contrôleur, surveillant [chargé dans les comices dʼempêcher la fraude des suffrages] : Varro R. 3, 5, 18 ; Cic. Agr. 2, 22 ; d) courson, sarment réservé pour recéper : Cato Agr. 33, 1 ; e) le Bouvier [constellation] : Vitr. Arch. 9, 4, 1.

custos , odis. m. f.
看守者。獄官。葡萄榦。探子。保赤子。— vitis 宜留之葡萄枝。 — portae vel — ad limina 看門者。護門狗。Coronare custode aditum 排人圍門不許出。Custodes corporis 護衛兵。Malus — diuturnitatis metus 因懼而守者則不可久。

Suggest a Translation
See an image

custōs ōdis, m and f

• SCV-, a guard, watch, preserver, keeper, overseer, protector, defender, attendant: corporis, a body-guard, L.: nostri, Cs.: portae: pontis, N.: cum custodibus venire, under guard, S.: gregis, V.: pecuniae quam regni melior, L.: puellae, O.: custos Quoi commendavi filium, tutor, T.: custodis eges, a guardian, H.: Virtutis, H.: dei custodes urbis: rerum Caesar, H.—Of dogs, V.: finīs custode tueri, outposts, V.—A keeper of the ballot-box, inspector(in charge of the voting-tablets): tabellarum: tribūs nullo custode sortitus.—A watch, spy: Dumnorigi custodes ponit, ut, etc., Cs.: custodem Tullio me apponite: num nam hic relictu's custos, Nequis clam curset, etc., T.—A jailer, keeper: praefectus custodum, chief jailer, N.: te sub custode tenebo, H.—Fig., a keeper, guardian: dignitatis (fortitudo): sapientia totius hominis.—A receptacle, safe, holder: eburnea Telorum, quiver, O.: turis, an incense-box, O.