debere

debēre [CL] 1 to owe: a money or goods (also absol.); b service (feud. or man.); c service (fig.); d oneself (fig.); e penalty; f (with quod or hoc ‥ quod) the fact that (fig.). g (pr. ppl. as sb.) debtor (Gasc.). a ~ita pensio, gedaebeni geabuli GlC D 69; primo ‥ abacum, i. e. abaci scientiam ingrediens, debitores cum debitis propone, et ‥ numerum eorum qui ~ent et eorum que ~entur ‥, summamque ex eorum multiplicatione descendentem diligenter ordina Thurkill Abac. 56; c1131 omnes debitores qui civibus debita ~ent eis reddant vel in London’ se disrationent quod non ~ent (Ch. Hen. I) GAS 525; Haugustaldensis ecclesia ‥ nec propter synodum nec propter crisma ‥ episcopo Dunelmensi ‥ aliquod debitum seu aliquam consuetudinem ~et Ric. Hex. Hist. Hex. II 3; 1198 Rogerus ‥ venit et recognovit quod ~et Nicolao ‥ xx s. de debito R. vicecomitis CurR I 51; H. Avr. Hugh 825 (v. de 10a); 1243 (v. catallum 2a); 1253 (v. creatio 2a); 1282 mandamus quatinus ‥ [Reymundo] vadia cum arreragiis et ~enda quamdiu in servicio nostro fuerit ‥ liberetis RGasc II 166.  b 1166 ~eo inde regi servitium de 1 militibus RBExch 348; 1199 ~entur ei de feudo illo viij s. annuatim de firma et preterea forinsecum servitium CurR I 114; 1228 (v. consuetudo 3a); 1239 ~ent sectam (v. comitatus 6b); 1279 (v. columbar 1); c1283 W. B. ~et omnes consuetudines et opera sicut W. S. Cust. Battle 10; 1294 omnes isti ~ent corporale servicium quando dominus rex exigit servicium suum de comitibus et baronibus Anglie SelPlMan 76 (cf. ib. 64: 1258 omnes qui ~ent servicium per corpora); c1357 pro operibus suis annualibus ~itis manerio de F. Ac. Durh. 558.  c quid ~erent [AS: hwœt sceoldon] mihi [accipitres] nisi scirem domitare eos? Ælf. Coll. 95.  d totum me illi ~eo semperque ~ebo Serlo Gram. Mon. Font. 117.  e quaecunque illi ~ebantur supplicia Bede HE I 7.  f omne compositum ut subsistat indiget iis ex quibus componitur et illis ~et quod est Anselm (Mon. 17) I 31; hoc ‥ nostre diligentie digne ~eri non diffido, quod ‥ exemplo virtutis ‥ vigor accrescat Gir. TH pref. 2 p. 21.  g 1289 mandamus ‥ ut ‥ debitores Petri ‥ compellatis ‥ ad solvendum Petro ‥ debita ‥ de quibus docuerint per eorundem ~encium confessionem RGasc II 433. 2 (p. ppl.) due, merited, fitting. in altiore dignitate positis ‥ ~itum denegare honorem Gildas EB 4; a Christo remuneratore nostro ~itum victoriae triumphum percepturi Aldh. VirgP 11; diem ~ita solemnitate recolimus Bede Hom. I 13. 226; ~itus usus, i. congruus, neadgewuna vel geneadod bryce GlH D 388; ~itum, rihtlice vel wurþlice GlP 886; ~itum solvat officium Ailr. Inst. Inclus. 645; ~ita funeris obsequia Dial. Scac. II 4D; luna ~ita luminositate destituta Gir. TH II 3; sic mundi machina in esse ordine ~ito servaretur Bart. Angl. IV 4; 1300 (v. allocantia); 1455 perdonavimus ‥ abbati ‥ contemptus ‥ unde ‥ caderet in demandam ~itam seu in finem et redempcionem aut in alias penas Reg. Whet. I 196. 3 (p. ppl. as sb. n.) debt, due; b (payable to crown). c (w. in) (involved) in debt. in burgo habet Normannus ij burgenses, unum in vadimonio contra eundem et alterum pro ~ito DB II 438; Thurkill Abac. 56; c1131 Ric. Hex. Hist. Hex. II 3 (v. 1a supra); 1224 de denariis quo[s] recepisti ‥ de ~etis [sic] nostris Cl 636a; 1290 nolentes quod aliquid a Christianis predictis racione ~itorum predictorum ‥ exigatur preterquam ~ita principalia tantum que a Judeis ‥ receperunt SelPlJews xli; 1306 acsi recognicio illa de mero ~ito ju[x]ta formam statuti ‥ facta fuisset Cl 115 m. 3; 1408 in j equo griseo recepto de Roberto ‥ pro malo ~ito vij li. Ac. Durh. 401; 1448 (v. componere 7c).  b †964 (12c) habeat ‥ ipsum hundred cum omnimodis ~itis quae rex antea in eo habuit ‥ et proprii juris ~itum transgressionis CS 1135; haec terra non geldavit nec ullum ~itum reddidit DB I 158v; tota civitas ex omnibus ~itis reddebat TRE xv li. et v s. et iij d. in uno anno DB II 107; 1217 etc. (v. clarus 5b); 1238 etc. (v. atterminare 2b); 1297 pro quodam ~ito ix li. et vj s. quos ‥ debuit regi de pluribus ~itis [? i. e. debts to be collected by the accountant] SelCExchPl 155; 1322 capiendo pro quolibet animali capto et detento in falda pro ~ito domini regis ‥ j ob. IPM 69/6; 1333 ~ita ‥ de viridi cera (v. 1 cera 2c).  c 1203 R. B., qui in nostro ~ito est CurR II 252; 1227 fuit in ~ito domini regis pro Judeis LTR Mem 9 r. 3 (2) d.; 1380 officium [feretrarii] est in ~ito diversis Ac. Durh. 423. 4 (p. ppl. as sb. n.) debt: a (fig); b (w. ref. to death); c (original sin); d (conjugal rights); e (excretion). a nunc persolvo ~itum multo tempore antea exactum Gildas EB 1.  b cum generale mortis naturae ~itum suprema sorte persolverit Aldh. VirgP 24; si dominus ejus ‥ ~ita carnis solverit Dial. Scac. II 4D; 1338 (v. caro 4e); 1419 non ita disposuit [omnium gubernator] ut finetenus alicui ‥ a solucione communis ~iti parceret Reg. Cant. I 60; antequam ad annos pubertatis ‥ pervenerat, nature ~itum persolvit Plusc. VII 30.  c 957 (14c) idem crimen eademque poena quasi per ~itum primae praevaricationis ad operandam ‥ iniquitatem omnes jure constrinxit CS 995.  d quod cum causa sobolis coitur, aut ut ~itum reddatur aut ‥ ut fornicatio evitetur Pull. Sent. 948C; queritur si conjugati, in quibus est subsecuta camalis copula, possint negare ~itum, uno proponente ‥ converti ad monasterium Hales Sent. IV 508.  e W. Cant. Mir. Thom. II 65 (v. contentivus a); R. Cold. Godr. 242 (v. constipatio 2). 5 (w. inf.) to be bound, obliged: a (by duty or right); b (by rule or custom); c (by necessity). d to have the right, be entitled. a et pastores, qui exemplo esse omni plebi ~uerint, ‥ vino madidi torpebant resoluti Gildas EB 22; duplam ‥ vitam, / quam rector debet justa discernere lance Aldh. VirgV 833; eos quos defendere ~uerat inermes reliquit Bede HE II 2; Ælf. Ep. 20 (v. columna 1d); concessa est [j hida] eidem in vita sua tantum tenere, et post mortem ejus ad aecclesiam ~ebat redire DB I 47; fremunt ‥ canonici quod terras que sue deberent famulari ecclesie T. archiepiscopus monachis dederit W. Malm. GP IV 155; 1265 vobis, qui ordinacionum ‥ conscii estis et testes esse ~etis Cl 67; 1275 quos quidem lv s‥. T. ~uit solvisse ad festum S. Mich. SelPlMan 146; 1287 purpresturas ‥ in postremum statum reduci debilant [l. debebant] Bury St. Edm. 175; 1312 (v. consuetudinarius 1b); 1327 appropriacionis causas ‥ sufficientes esse et de jure sufficere ~ere ‥ declaramus Lit. Cant. I 263.  b offensus quis ab aliquo ~et hoc indicare abbati Gildas Pen. 18; nec in fine dactilus ~et poni nec spondeus in quinto loco Aldh. Met. 10 p. 90; habere solet ‥ insula [Hii] rectorem ‥ abbatem presbyterum, cujus juri ‥ ipsi episcopi ordine inusitato ~eant esse subjecti Bede HE III 4 p. 134; omni die ~eo [AS: ic sceal] arare integrum agrum Ælf. Coll. 90; 1234 (v. 2 daia); Bracton 4 (v. consuetudo 2a); c1283 ~et invenire j hominem ad falcandum Cust. Battle 5; 1321 communitas ‥ defendit jus suum ‥ et dicit quod non ~et eis ‥ respondere MGL II 365; 1326 (v. colonus a).  c dic illi quia, velit nolit, ~et ad monasteria venire Bede HE V 9 (cf. ib. 12: nunc ad corpus reverti et rursus inter homines vivere ~es); s1270 dixit quod illa peticio fuit ‥ contra honorem Dei ‥, cum Christiani ~erent subjici Judeis et per eos maritari Leg. Ant. Lond. app. 234; 1337 ex quo facto ~eret ‥ manifestum obloquium exoriri Lit. Cant. II 155; 1465 proventus ‥ ecclesie ‥ decrescere ~ere verisimiliter formidatur in futurum Ib. III 241.  d ‘~ere’ et ~non ‘ere’ dicitur aliquando improprie, ut cum dico quia ‘~eo amari a te’ Anselm (Ver. 8) I 188 (cf. (v. debitor b)); homo qui de curia sit regis ‥ in domo alicujus civis Lundon’ ‥ hospitari non ~et (Lib. Lond.) GAS 672; ~et ‥ percipere j panem Cust. Battle 13; 1334 racione ballive sue ~uit fugare leporem ‥ in foresta SelPlForest 67 (cf. ib.: ~uit habere corticem ‥ quercuum ‥). 6 (p. ppl. as sb. n.) obligation, duty: a (w. ex or pro); b (w. ultra or supra); c (w. sub); d (w. contra). a imberbi satrape ad nefas agendum non ex ~ito sed sponte sua gratanter adherebant Ord. Vit. XII 5 p. 329; s1170 eo [T. archiepiscopo] ‥ pro ~ito pastoralis officii exulante, episcopus Dunhelmensis sicut universi pene per Angliam coepiscopi ‥, suspensionis sententiam accepit G. Cold. Durh. 5; 1301 ad quod servicium faciendum omnes regnicole ex ~ito tenentur Melrose I 351.  b coloni ‥ non vexentur ultra ~itum [OF: si de lour droite cense noun] (Leis Will.) GAS 512; ipse certe supra suscepti officii ~itum, cujus ‥ onus grande, sed ipse etiam supra ~itum munificus H. Bos. Thom. II 11.  c 1220 vobis ‥ precipientes sub ~ito sacramenti vestri nobis prestiti Pat 226; 1265 vobis mandamus sub ~ito fidelitatis quibus [sic] nobis estis astricti ‥ Cl 67; injunget eis sub ~ito juramenti quod secreta capituli nemini revelabunt Cust. Cant. 15.  d 1356 contra fidei et ligeancie sue ~itum contra nos ‥ surrexerunt (Lit. E. de Balliolo) Avesb. 132. 7 (w. inf.): a shall, should (as auxiliary vb. used in dependent clause in indeterminate sense). b would (conditional). c to be about to, on the point of. d to be supposed or alleged to. a Cuthbertus ad ‥ Lugubaliam civitatem rogatus advenit, quatinus ibidem sacerdotes consecrare, sed et ipsam reginam ‥ benedicere ~eret Bede CuthbP 28; 1169 quam paterne ‥ regiam sepius excellentiam ‥ exortati fuerimus ut ‥ archiepiscopum tibi reconciliare ~eres (Lit. Papae) Diceto YH 333; 1216 ipsi obsides dederunt quod, nisi quieti esse ~eant ‥, quod [sic] in prisonam nostram ‥ revertentur Pat 12; 1272 non videtur juri consonum quod ‥ Elena de seisina sua impediri ~eat Cl 534; s1303 (v. 2 comitas b); s1313 pro eo quod [justiciarii] non ~erent ibidem tenere placita sua tempore messis, dederunt homines Cancie ‥ regi ccc li. Ann. Paul. 274; 1375 sub ea spe ‥ quod benevolenciam vestram in justa peticione favorabilem ‥ ~eamus ‥ invenire FormOx 227; 1405 procurabunt quod ‥ privilegia ‥ concessa ‥ inviolabiliter ‥ ~eant observari Lit. Cant. III 96.  b 1289 videtur sibi quod hoc bene facere potest, quia homo extraneus est ‥; et, si ipse illum non duxisset, quidem [l. quidam] alius extraneus predictum peregrinum duxisse ~uit Rec. Leic. I 206.  c dum venire ~ebat ad capere [promotionem], ova simul et obolum perdidit Devizes 29v; 1218 Brianus ~uit balneare ‥ et submersus fuit Eyre Yorks 288; 1221 sicut ~uit facere legem, venit idem A. et levavit eum PlCrGlouc 6; 1301 quidam H. ~uit ligare carectam suam oneratam de feno; per infortunium cecidit ‥ per quod fregit collum SelCCoron 59; positis ‥ quibusdam ‥ qui ‥ secum commeasse ~uerant, in quolibet comitatu ubi de prodicione ‥ timebatur G. Hen. V 3; Ib. 1 (v. cornix 1b).  d calumniantur ‥ ad opus regis per singulos annos ij m‥., et hoc per concessionem ‥ Osuuoldi pro bello quod contra G. P. facere ~uit DB I 36v; dicunt se audisse quod rex W. ~uerit earn [terram] dare Walleno DB I 208; 1195 audierunt dici quod J. filius E. ~ebat vi concubuisse cum filia Johannis de C. CurR PR I 96; 1234 suggestum fuit quod idem G. dixisse ~uit quedam verba ‥ in despectu domini regis BNB II 665; s1255 Judei ‥ imprisonati ‥ pro morte cujusdam pueri quem ~uerant necasse apud Lincolniam Leg. Ant. Lond. 23; 1291 nullam fecit mencionem ‥ de die, hora neque loco nec eciam de modo quo ipsam rapuisse ~uit Eyre Kent I 111; 1359 pardonavimus Willelmo ‥ de eo quod ‥ vij ollas eneas ‥ furatus fuisse ~uerat Pat 258 m. 14; 1393 de eo quod ipse ‥ vj li. argenti ‥ felonice, ut dicitur, asportare ~uisset Ib. 337 m. 5. 8 (inf. as sb.) due (Gasc.). V. et. 2 debetum, deverium. 1254 petivimus ab eis nostrum ~ere, sc‥. custodiam castri et honoris de Gensac RGasc I 545 (cf. CalPat 299).